Πλειστηριασμός επικαρπίας: Τι πραγματικά αποκτά ο υπερθεματιστής και τι σημαίνει για τον ψιλό κύριο;

Η επικαρπία αποτελεί ένα από τα συχνότερα εμπράγματα δικαιώματα στην ελληνική πράξη, ιδίως μετά από γονικές παροχές και δωρεές, όπου οι γονείς διατηρούν την επικαρπία και μεταβιβάζουν στα παιδιά την ψιλή κυριότητα.

Δεν είναι λίγες όμως οι περιπτώσεις στις οποίες ο επικαρπωτής αντιμετωπίζει οικονομικές δυσκολίες και τίθεται το ερώτημα:

Μπορεί να πλειστηριαστεί η επικαρπία;

Η απάντηση είναι ναι.

Ωστόσο, οι έννομες συνέπειες του πλειστηριασμού της επικαρπίας διαφέρουν ουσιωδώς από εκείνες που ισχύουν στην περίπτωση της πλήρους κυριότητας και δημιουργούν αρκετές παρερμηνείες στην πράξη.

Η επικαρπία είναι κατ’ αρχήν αμεταβίβαστη. Γιατί τότε μπορεί να πλειστηριαστεί;

Το άρθρο 1166 ΑΚ προβλέπει ότι η επικαρπία έχει προσωπικό χαρακτήρα και, κατά κανόνα, είναι αμεταβίβαστη.

Η διάταξη αυτή όμως αφορά την εκούσια μεταβίβαση του δικαιώματος από τον ίδιο τον επικαρπωτή.

Δεν αποκλείει την αναγκαστική εκποίηση της επικαρπίας μέσω της διαδικασίας της αναγκαστικής εκτέλεσης.

Η δυνατότητα αυτή προκύπτει από τον συνδυασμό των άρθρων 992 ΚΠολΔ και 1259 ΑΚ, ενώ έχει παγίως γίνει δεκτή και από τη νομολογία του Αρείου Πάγου (ενδεικτικά ΑΠ 280/2011).

Τι ακριβώς πλειστηριάζεται;

Πρόκειται για ένα από τα σημεία που δημιουργούν τη μεγαλύτερη σύγχυση.

Στον πλειστηριασμό δεν μεταβιβάζεται απλώς η άσκηση της επικαρπίας, αλλά το ίδιο το εμπράγματο δικαίωμα της επικαρπίας, στη νομική κατάσταση που αυτό υπήρχε κατά τον χρόνο της κατάσχεσης.

Όπως επισημαίνει η Μαρία Μοσχοπούλου:

«Ο υπερθεματιστής δεν αγοράζει το ακίνητο ούτε αποκτά πλήρη κυριότητα. Αποκτά αποκλειστικά το δικαίωμα της επικαρπίας και μόνο για όσο χρόνο αυτή θα μπορούσε να υφίσταται και στο πρόσωπο του αρχικού επικαρπωτή.»

Με άλλα λόγια, ο υπερθεματιστής υποκαθίσταται στη θέση του επικαρπωτή.

Δεν αποκτά περισσότερα δικαιώματα από εκείνα που είχε ο τελευταίος.

Τι συμβαίνει όταν πεθάνει ο αρχικός επικαρπωτής;

Εδώ βρίσκεται ίσως η σημαντικότερη συνέπεια.

Σύμφωνα με το άρθρο 1167 ΑΚ, η επικαρπία, εφόσον δεν έχει συμφωνηθεί διαφορετικά, αποσβήνεται με τον θάνατο του επικαρπωτή.

Η απόσβεση αυτή επέρχεται ακόμη και αν η επικαρπία έχει αποκτηθεί από τρίτο μέσω αναγκαστικού πλειστηριασμού.

Δηλαδή:

• ο υπερθεματιστής χάνει αυτοδικαίως το δικαίωμά του,
• η επικαρπία παύει να υπάρχει,
• η ψιλή κυριότητα ενοποιείται με την επικαρπία,
• ο ψιλός κύριος αποκτά πλήρη κυριότητα χωρίς άλλη διαδικασία.

Όπως χαρακτηριστικά επισημαίνει η νομολογία, ο υπερθεματιστής δεν μπορεί να αποκτήσει περισσότερα δικαιώματα από εκείνα που διέθετε ο αρχικός επικαρπωτής.

Τι σημαίνει αυτό στην πράξη;

Ας υποθέσουμε ότι:

• ο πατέρας έχει κρατήσει την επικαρπία,
• το παιδί έχει την ψιλή κυριότητα,
• ο πατέρας έχει ληξιπρόθεσμες οφειλές,
• επισπεύδεται πλειστηριασμός της επικαρπίας.

Ο υπερθεματιστής αποκτά το δικαίωμα χρήσης και κάρπωσης του ακινήτου, όπως ακριβώς το είχε ο πατέρας.

Το παιδί εξακολουθεί να είναι ψιλός κύριος.

Με τον θάνατο όμως του πατέρα, η επικαρπία αποσβήνεται αυτοδικαίως και το παιδί αποκτά πλήρη κυριότητα, χωρίς ο υπερθεματιστής να μπορεί να διατηρήσει οποιοδήποτε εμπράγματο δικαίωμα επί του ακινήτου.

Διαφέρει η επικαρπία που αποκτήθηκε με γονική παροχή;

Όχι.

Η νομολογία έχει δεχθεί ότι δεν υπάρχει διαφοροποίηση μεταξύ επικαρπίας που συστάθηκε με γονική παροχή και οποιασδήποτε άλλης επικαρπίας.

Κατά συνέπεια, και η επικαρπία που έχει παρακρατηθεί σε συμβόλαιο γονικής παροχής μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο κατάσχεσης και αναγκαστικού πλειστηριασμού.

Άλλο η επικαρπία και άλλο η άσκησή της

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται στη διάκριση μεταξύ:

• της ίδιας της επικαρπίας ως εμπράγματου δικαιώματος και
• του δικαιώματος άσκησης της επικαρπίας.

Η μεταβίβαση της άσκησης της επικαρπίας δημιουργεί μόνο ενοχική σχέση και αντιμετωπίζεται διαφορετικά κατά την αναγκαστική εκτέλεση.

Αντίθετα, όταν κατάσχεται η ίδια η επικαρπία ως εμπράγματο δικαίωμα, εφαρμόζονται οι διατάξεις περί κατάσχεσης εμπραγμάτων δικαιωμάτων επί ακινήτων.

Συμπερασματικά, ο πλειστηριασμός της επικαρπίας αποτελεί μια θεσμικά αποδεκτή μορφή αναγκαστικής εκτέλεσης, η οποία όμως δεν οδηγεί στη μεταβίβαση της κυριότητας του ακινήτου.

Ο υπερθεματιστής αποκτά αποκλειστικά το εμπράγματο δικαίωμα της επικαρπίας και μόνο για όσο χρονικό διάστημα αυτό θα υφίστατο και στο πρόσωπο του αρχικού επικαρπωτή.

Η κατανόηση της διάκρισης μεταξύ πλήρους κυριότητας, ψιλής κυριότητας και επικαρπίας είναι καθοριστική τόσο για τους οφειλέτες όσο και για τους υποψήφιους αγοραστές σε πλειστηριασμούς, καθώς επηρεάζει άμεσα την πραγματική αξία του δικαιώματος που αποκτάται και τις έννομες συνέπειες της αναγκαστικής εκτέλεσης.