Οι παγίδες στο νέο κληρονομικό δίκαιο: Πότε ο ανήλικος θα μπορεί να κληρονομήσει χρέη

Η αντιμετώπιση των ανήλικων κληρονόμων αποτελούσε ανέκαθεν ένα λεπτό ζήτημα για το δίκαιο, με έμφαση στην προστασία του κληρονόμου, ο οποίος δεν είναι σε θέση να λάβει αποφάσεις για την περιουσία που αποκτά. Γι’ αυτό το λόγο, το ισχύον κληρονομικό δίκαιο προβλέπει ότι ο ανήλικος κληρονομεί πάντα την περιουσία χωρίς να μπορούν οι δανειστές του θανόντος να στραφούν στο παιδί για τα χρέη του δεύτερου.

Αυτή η γενικευμένη προστασία αλλάζει με το νέο νομοσχέδιο του Υπουργείου Δικαιοσύνης, αφού πλέον κανένας κληρονόμος -ανήλικος ή ενήλικος- δεν θα κληρονομεί χρέη. Ωστόσο, υπάρχουν παγίδες που μπορεί να φέρουν αντιμέτωπο το παιδί με χρέη που θα καλούνται να διαχειριστούν οι γονείς του.

Το σημερινό καθεστώς: Ένα αυστηρά προστατευτικό πλαίσιο για τους ανηλίκους

Μέχρι σήμερα, ο Αστικός Κώδικας αντιμετωπίζει τους ανήλικους κληρονόμους με ιδιαίτερη προστασία. Η βασική διάταξη προβλέπει ότι ο ανήλικος κληρονομεί πάντα με το ευεργέτημα της απογραφής. Αυτό σημαίνει ότι ο ανήλικος δεν ευθύνεται για τα χρέη της κληρονομίας πέρα από την αξία των στοιχείων που κληρονόμησε.

Έτσι, αν για παράδειγμα, το παιδί κληρονομήσει ένα ακίνητο από τον παππού του, ο οποίος είχε μεγάλα χρέη, οι δανειστές το μόνο που μπορούν να κάνουν είναι να εκπλειστηριάσουν το ακίνητο προς ικανοποίηση της απαίτησής του. Αν η αξία του ακινήτου δεν επαρκεί, δεν μπορούν επί παραδείγματι να κατασχέσουν τραπεζικό λογαριασμό που έχει ο ανήλικος, κάτι που σε ενήλικο κληρονόμο θα μπορούσαν να κάνουν.

Για να ισχύσει το ευεργέτημα της απογραφής, οφείλουν οι γονείς του ανήλικου να πραγματοποιήσουν απογραφή της κληρονομιαίας περιουσίας, χωρίς όμως να ισχύουν οι ασφυκτικές προθεσμίες των ενηλίκων. Ενώ, δηλαδή, οι ενήλικες χάνουν αυτή την προστασία, αν δεν ολοκληρώσουν την απογραφή εντός 4 μηνών από τη στιγμή που δήλωσαν ότι θέλουν να κληρονομήσουν χωρίς χρέη, στα παιδιά αρχίζει να τρέχει προθεσμία ενός έτους, αφού ενηλικιωθούν.

Αυτό σημαίνει πρακτικά ότι το ανήλικο τέκνο δεν χάνει την προστασία του ακόμη και αν δεν γίνει απογραφή εγκαίρως. Η ευθύνη παγώνει μέχρι την ενηλικίωση και δίνεται ένα επιπλέον χρονικό περιθώριο. Πρόκειται για ένα ιδιαίτερα ευνοϊκό καθεστώς, που διασφαλίζει ότι το παιδί δεν θα βρεθεί εκτεθειμένο σε χρέη λόγω παραλείψεων των γονέων.

Το νέο σύστημα: Καμία ευθύνη για χρέη αλλά μόνο μέσω δικαστικής εκκαθάρισης

Το νομοσχέδιο εισάγει μια εντελώς διαφορετική προσέγγιση. Η βασική αρχή γίνεται πλέον ο κανόνας για όλους τους κληρονόμους, ανηλίκους και ενηλίκους, οι οποίοι δεν ευθύνονται για τα χρέη της κληρονομίας με την προσωπική τους περιουσία.

Ωστόσο, αυτή η προστασία δεν είναι αυτόματη. Προϋποθέτει την υπαγωγή της κληρονομίας σε διαδικασία δικαστικής εκκαθάρισης. Μετά την ολοκλήρωσή της, η περιουσία του θανόντος γίνεται ξεχωριστή ομάδα και οι δανειστές μπορούν να ικανοποιηθούν μόνο από αυτή, χωρίς να στραφούν στην περιουσία του κληρονόμου.

Για τους ανηλίκους, αυτό σημαίνει ότι η προστασία τους εξαρτάται πλέον από τη σωστή ενεργοποίηση και τήρηση της διαδικασίας. Εδώ όμως ανακύπτει μια κρίσιμη πρακτική συνέπεια. Μέχρι να ολοκληρωθεί η εκκαθάριση, η κληρονομιαία περιουσία δεν μπορεί να διατεθεί ελεύθερα. Δεν επιτρέπεται, για παράδειγμα, η πώληση ακινήτου ή άλλου στοιχείου χωρίς να τηρηθεί η διαδικασία.

Αυτό το παραθυράκι στη μη ευθύνη του κληρονόμου για τα χρέη της κληρονομίας, δημιουργεί ένα πλέγμα περιπτώσεων που μπορεί να οδηγήσουν στην ευθύνη του παιδιού ακόμη και για χρέη, κάτι που με το προηγούμενο κληρονομικό δίκαιο δεν μπορούσε να συμβεί ποτέ.

Πότε ο ανήλικος μπορεί να βρεθεί εκτεθειμένος σε χρέη

Το νέο σύστημα, αν και θεμελιώνεται στην αρχή της μη ευθύνης, εισάγει για πρώτη φορά πραγματικά σενάρια κινδύνου για τον ανήλικο κληρονόμο.

Καταρχάς, δίνεται η δυνατότητα σε κάθε κληρονόμο να επιλέξει να μην υπαχθεί σε δικαστική εκκαθάριση. Μπορεί δηλαδή να δηλώσει ότι επιθυμεί να διαχειριστεί άμεσα την κληρονομία, χωρίς να περιμένει πότε θα ολοκληρωθεί η χρονοβόρα διαδικασία της εκκαθάρισης που μπλοκάρει τις μεταβιβάσεις. Στην περίπτωση αυτή, όμως, αναλαμβάνει και την ευθύνη για τα χρέη.

Για τον ανήλικο, μια τέτοια δήλωση δεν μπορεί να γίνει ελεύθερα από τους γονείς του που είναι οι διαχειριστές της περιουσίας, αλλά απαιτείται άδεια δικαστηρίου. Αν δοθεί, οι συνέπειες είναι ιδιαίτερα σοβαρές, αφού οι γονείς που προβαίνουν στη δήλωση ευθύνονται μαζί με το τέκνο με την προσωπική τους περιουσία για τα χρέη της κληρονομίας.

Παράλληλα, ακόμη και όταν επιλεγεί η ασφαλής οδός της εκκαθάρισης, υπάρχει ένας δεύτερος κίνδυνος. Αν οι γονείς δεν περιμένουν την ολοκλήρωση της διαδικασίας και προχωρήσουν σε πράξεις διάθεσης της κληρονομίας (π.χ. πώληση ακινήτου), τότε η προστασία αίρεται. Στην περίπτωση αυτή, η ευθύνη επεκτείνεται και στο ανήλικο τέκνο.

Με λίγα λόγια, το νέο πλαίσιο μετατρέπει την προστασία από δεδομένο δικαίωμα σε δικαίωμα υπό όρους, οι οποίοι μάλιστα είναι αυστηρά διαδικαστικοί.

Πρόκειται για μια αλλαγή στη φιλοσοφία του κληρονομικού δικαίου, αφού πλέον η προστασία από τα χρέη γίνεται οριζόντια σε όλους. Οριζόντιες σε όλους, όμως, γίνονται και οι εξαιρέσεις, οπότε πλέον οι γονείς θα πρέπει να δρουν πολύ προσεκτικά, για να μη βρεθούν συνυπεύθυνοι μαζί με το παιδί για χρέη που δεν δημιούργησαν οι ίδιοι.