ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Είναι άνοιξη, οι αγριοκαστανιές στο Οβέρ-συρ-Ουάζ, μερικά χιλιόμετρα έξω από το Παρίσι ανθίζουν, και ο Βίνσεντ βαν Γκογκ απαθανατίζει την εικόνα με έντονες πινελιές πράσινου μπλε και κίτρινου χρώματος σε μια έντονη έκρηξη δημιουργικότητας με την άφιξή του στη μικρή πόλη.
Είναι Μάιος του 1890, στους τελευταίους μήνες της ζωής του μεγάλου ζωγράφου και είναι Νοέμβριος του 2026, 136 χρόνια μετά, που εκείνο το έργο, οι «Ανθισμένες καστανιές» όπως τιτλοφορείται, φθάνει σε δημοπράτηση με στόχο 180 εκατομμύρια δολάρια. Το μεγάλο ερώτημα όμως, που απασχολεί τις τελευταίες ημέρες τον κόσμο της τέχνης δεν είναι αν θα επιτύχει όντως αυτό το ποσό, κάνοντας ένα ακόμη ρεκόρ για τον σπουδαίο δημιουργό, αλλά αν θα μπορέσει να φθάσει καν στην αίθουσα δημοπρασίας των Sotheby’s της Νέας Υόρκης αυτήν την Τετάρτη.
Γιατί, έχοντας περάσει από αρκετούς ιδιοκτήτες στη διάρκεια των πολλών ετών από την δημιουργία του, το έργο βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο μιας διαμάχης ανάμεσα σε παλαιότερους και νεότερους κατόχους του, με φόντο τις ναζιστικές διώξεις κατά των Εβραίων στην Ευρώπη –Γερμανία και Αυστρία- λίγο πριν την έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Κληρονόμοι συγκεκριμένα, της οικογένειας Φίσερ (Fischer) -μιας εξέχουσας γερμανοεβραϊκής δυναστείας στον εκδοτικό χώρο- ζητούν από τον οίκο Sotheby’s να αποσύρει τον πίνακα από τη δημοπρασία επικαλούμενοι την πώλησή του, το 1936 υπό την οικονομική πίεση και τις διώξεις του ναζιστικού καθεστώτος. Αλλά σήμερα το έργο ανήκει στην συλλογή Μπλακιέρ – Αριέτα του Μπουένος Άιρες, είναι μάλιστα το ένα μόνον από τα δώδεκα έργα της που θα βγουν στη δημοπρασία με συνολική εκτίμηση 450 εκατομμύρια δολάρια.
Επιπλέον ο οίκος Sotheby’s έχει παράσχει εγγύηση για το έργο, διασφαλίζοντας στον πωλητή μια ελάχιστη τιμή πώλησης. Η υπόθεση δηλαδή, μοιάζει οριακή, καθώς μέχρι αυτή τη στιγμή τουλάχιστον ο οίκος δεν έχει ανακοινώσει την απόφασή του για απόσυρση του έργου από τον κατάλογο της δημοπρασίας. Ενώ και από την άλλη μεριά οι νυν ιδιοκτήτες κινδυνεύουν ενδεχομένως να χάσουν τα κεκτημένα τους. Ο κίνδυνος δηλαδή να τιναχτεί στον αέρα η σημαντικότερη πώληση της σεζόν είναι ορατός.
Δεν είναι η πρώτη φορά ωστόσο, που έργα τέχνης, τα οποία υπήρξαν λεία -με οποιονδήποτε τρόπο- των Ναζί διεκδικούνται από τους κληρονόμους των οικογενειών που τα έχασαν, με τη δικαιοσύνη να αναλαμβάνει την επίλυση των υποθέσεων.

Οι «Ανθισμένες καστανιές»
Το 1909 εντάχθηκε στη συλλογή της οικογένειας Φίσερ ο πίνακας «Ανθισμένες καστανιές» του Βαν Γκογκ, όταν ο διακεκριμένος εκδότης Σάμουελ Φίσερ τον αγόρασε από μια γκαλερί στο Παρίσι. Ο Φίσερ είχε ιδρύσει τον εκδοτικό οίκο S. Fischer Verlag, στους συγγραφείς του οποίου περιλαμβάνονταν οι Τόμας Μαν, Χέρμαν Έσσε και Άλφρεντ Ντέμπλιν.
Μετά τον θάνατό του, το 1934, ο γαμπρός του, Γκότφριντ Μπέρμαν Φίσερ, ανέλαβε τη διεύθυνση του εκδοτικού οίκου αλλά καθώς οι Ναζί ενίσχυαν τον έλεγχό τους στη Γερμανία, πολλά έργα συγγραφέων που εξέδιδε ο οίκος απαγορεύτηκαν. Για τους λόγους αυτούς ο Μπέρμαν Φίσερ εγκατέλειψε το Βερολίνο για τη Βιέννη, όπου επιχείρησε να συνεχίσει την έκδοση των έργων τους. Προφανώς όμως, δεν το κατόρθωσε, γιατί πολύ γρήγορα η ναζιστική καταπίεση έφθασε και στην Αυστρία.
Όπως ανέφεραν οι Times που ανέδειξαν το θέμα, η οικογένεια παρέδωσε τότε το έργο του Βαν Γκογκ στον έμπορο έργων τέχνης Walter Feilchenfeldt στο Άμστερνταμ, ο οποίος τελικά το πούλησε σε έναν συλλέκτη στο Παρίσι το 1936. Στη συνέχεια, το έργο άλλαξε αρκετούς ιδιοκτήτες, προτού αποκτηθεί το 1975 από τους αργεντινούς συλλέκτες Μπλακιέρ – Αριέτα. Οι κληρονόμοι όμως, οι οποίοι ζουν σήμερα στις Ηνωμένες Πολιτείες υποστηρίζουν ότι οι συνθήκες που αντιμετώπιζε η οικογένεια υπό τη ναζιστική δίωξη συνδέονταν άμεσα με την πώληση του έργου του Βαν Γκογκ το 1936.
Η δημοπρασία και οι Ναζί
Σύμφωνα με έρευνα του δικηγόρου τους Γκούναρ Σνάμπελ, οι Ναζί περιόριζαν τα αντικείμενα που επιτρεπόταν να πάρουν μαζί τους οι Εβραίοι κατά την αποχώρησή τους από τη Γερμανία, έτσι έπρεπε να αποχωριστούν πολλά από αυτά, όσο ανεκτίμητα και αν ήταν. Παράλληλα η οικογένεια Φίσερ αναγκάστηκε –όπως και άλλες, πράγματι- να καταβάλει τον λεγόμενο «φόρο διαφυγής από το Ράιχ» (Reichsfluchtsteuer). Πριν από την πώλησή του πάντως, το έργο του Βαν Γκογκ είχε παρουσιαστεί και σε εκθέσεις εκτός Γερμανίας: στο Ρότερνταμ, το 1933 και στη Βέρνη το επόμενο έτος.
Στο σήμερα, ο Σνάμπελ κάλεσε τον οίκο Sotheby’s να αποδείξει ότι η πώληση του πίνακα το 1936 έγινε στην αξία της αγοράς και ότι το έργο θα είχε πωληθεί ακόμη και χωρίς την πίεση που ασκούνταν υπό το ναζιστικό καθεστώς. «Διαφορετικά» – σημειώνει ο ίδιος σύμφωνα με τους Times, «δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί καμία δημοπρασία».
Παράλληλα πάντως ο Σνάμπελ δηλώνει, ότι ο εντολέας του «είναι διατεθειμένος να εργαστεί για την επίτευξη μιας δίκαιης και ορθής λύσης, στο πνεύμα των Αρχών της Ουάσιγκτον του 1998» – ενός συνόλου 11 μη δεσμευτικών κατευθυντήριων γραμμών σχετικά με τον τρόπο διαχείρισης έργων τέχνης που αφαιρέθηκαν από Εβραίους από τους Ναζί.
Ο οίκος Sotheby’s από τη μεριά του αναγνώρισε τον ισχυρισμό και δήλωσε ότι είχε ερευνήσει το ιστορικό ιδιοκτησίας του πίνακα, χωρίς ωστόσο να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η συναλλαγή του 1936 συνιστούσε αναγκαστική πώληση. «Αν και η έρευνά μας μέχρι σήμερα δεν έχει τεκμηριώσει ότι ο πίνακας πωλήθηκε υπό καταναγκασμό, αναγνωρίζουμε τη σημασία μιας προσεκτικής και εποικοδομητικής προσέγγισης με την οικογένεια και δεσμευόμαστε να εργαστούμε για την επίτευξη μιας αμοιβαία ικανοποιητικής λύσης», όπως ανέφερε ο οίκος δημοπρασιών.
Παράλληλα όμως, επικαλείται τα αρχεία της γκαλερί Paul Cassirer, σύμφωνα με τα οποία ο πίνακας πουλήθηκε τον Ιούνιο του 1936 έναντι 68.000 ελβετικών φράγκων, ποσού που αντιστοιχούσε σε περίπου 22.000 δολάρια της εποχής. Και όπως υποστηρίζει επρόκειτο για καλή τιμή για έναν πίνακα του Βαν Γκογκ εκείνη την περίοδο, ενώ η έρευνά του δεν έχει μέχρι στιγμής αποδείξει ότι η οικογένεια εξαναγκάστηκε να τον πουλήσει.

Ιστορικό διεκδικήσεων
Το ερώτημα κατά πόσον μια πώληση που πραγματοποιήθηκε εκτός εδαφών υπό ναζιστικό έλεγχο μπορεί, παρ’ όλα αυτά, να συνιστά απώλεια που σχετίζεται με διώξεις, έχει τεθεί και σε άλλες υποθέσεις αποκατάστασης, δηλαδή επιστροφής έργων.
Όπως για παράδειγμα το 2021, όταν το Ντίσελντορφ συμφώνησε να επιστρέψει έναν πίνακα του Φραντς Μαρκ στους κληρονόμους ενός εβραίου ιδιοκτήτη, ο οποίος τον είχε πουλήσει στη Νέα Υόρκη αφού διέφυγε από τη ναζιστική Γερμανία. Και αυτό, αφού μία γερμανική επιτροπή αποκατάστασης έκρινε ότι ο τόπος της πώλησης δεν αναιρούσε τον ρόλο που διαδραμάτισαν οι ναζιστικές διώξεις, αναγκάζοντας τον ιδιοκτήτη να αποχωριστεί το έργο «Η Αλεπού».
Επί του προκειμένου, μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Φίσερ ανέκτησε την ιδιοκτησία του εκδοτικού οίκου, αλλά δεν διεκδίκησε την επιστροφή των πινάκων που είχε πουλήσει στις Κάτω Χώρες, καθώς τότε δεν υπήρχε νομική βάση για αποζημίωση σχετικά με πωλήσεις έργων τέχνης σε χώρες που, κατά τον χρόνο των συναλλαγών, δεν βρίσκονταν υπό ναζιστική κυριαρχία.
Η πρακτική γύρω από την αποκατάσταση έργων έχει διαφοροποιηθεί ωστόσο τα τελευταία χρόνια, με μεγαλύτερη έμφαση στο κατά πόσον οι ναζιστικές διώξεις ανάγκασαν εβραίους ιδιοκτήτες να πουλήσουν έργα, ακόμη και εκτός εδαφών που τελούσαν υπό ναζιστικό έλεγχο. Η οικογένεια Φίσερ εξάλλου, είχε εκφράσει και παλαιότερα παρόμοιες ανησυχίες για έναν άλλον πίνακα, τον οποίο είχε εμπιστευθεί στον Feilchenfeldt και πωλήθηκε το 1936.
Όταν ο οίκος Christie’s λοιπόν ετοιμαζόταν να δημοπρατήσει ένα πορτρέτο του Σεζάν 2007, η Γκιζέλα -κόρη του Γκότφριντ Μπέρμαν Φίσερ- δήλωσε ότι δεν θα έφερε αντίρρηση για τη συγκεκριμένη πώληση, αλλά ότι διατηρούσε ρητά το δικαίωμα της οικογένειας να εγείρει αξιώσεις για άλλα έργα που ο πατέρας της είχε πουλήσει υπό την πίεση των ναζιστικών διώξεων.
Ένα πορτρέτο του Κλιμτ
Εξωδικαστικά συνήθως και με όρους που δεν γίνονται πάντα γνωστοί λύνονται ωστόσο, αυτές οι υποθέσεις, με τελευταία εξαίρεση όμως, το έργο του Γκούσταφ Κλιμτ «Πορτρέτο της δεσποινίδας Μαργκαρέτε Λίζερ», το οποίο είχε λεηλατηθεί από τους Ναζί, σύμφωνα με τον ισχυρισμό κληρονόμου. Συγκεκριμένα η τελευταία απόγονος της εβραϊκής οικογένειας Λίζερ έχει καταθέσει αγωγή εναντίον αυστριακού οίκου δημοπρασιών για απόπειρα δόλιας πώλησης του έργου προς 100 εκατ. δολάρια.
Σύμφωνα με την αγωγή στο Ανώτατο Δικαστήριο του Μανχάταν η Πατρίτσια Λίχι ισχυρίζεται ότι ο οίκος δημοπρασιών «im Kinsky» της Βιέννης προέβη σε αυτή την πονηρή κίνηση αποσκοπώντας σε μεγάλο κέρδος από την πώληση του έργου του Κλιμτ, στο οποίο απεικονίζεται η θεία της, αντί να το επιστρέψει στους νόμιμους ιδιοκτήτες του. Δηλώνοντας μάλιστα, ότι ο οίκος άλλαξε και τον τίτλο του έργου προκειμένου να αποκρύψει το γεγονός ότι το έργο είχε κλαπεί από τους Ναζί κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος.
Ο πίνακας είχε παραγγελθεί στον Κλιμτ από τον Άντολφ και την Σίλβια Λίζερ, προκειμένου να φιλοτεχνήσει, στο χαρακτηριστικό του ύφος, ένα πορτρέτο της κόρης τους, Μαργκαρέτε. Ωστόσο, ο ζωγράφος απεβίωσε το 1918 προτού παραδώσει το έργο, το οποίο βρέθηκε αργότερα στο εργαστήριό του, ημιτελές και χωρίς υπογραφή. Παραδόθηκε όμως στην οικογένεια Λίζερ και όπως αναφέρεται στην αγωγή εκτέθηκε δημόσια μόνο μία φορά, στη Neue Galerie της Βιέννης το 1925.
Στα τέλη της δεκαετίες του ΄30 όμως, ο πίνακας αφαιρέθηκε από τους Ναζί, ενώ η Μαργκαρέτε και τα παιδιά της που κατάφεραν να επιζήσουν από το Ολοκαύτωμα μετανάστευσαν στο Ηνωμένο Βασίλειο, χωρίς να γνωρίζουν πού μπορεί να βρίσκεται το έργο. Η ίδια πέθανε το 1965 ενώ ένας από τους γιους της, ο Γουίλιαμ, προσπαθούσε ενεργά να τον εντοπίσει μέχρι τον θάνατό του το 2021, σύμφωνα με την αγωγή, αλλά χωρίς αποτέλεσμα.
«Οι υποθέσεις απόδοσης έργων τέχνης από την εποχή του Ολοκαυτώματος δεν αφορούν μόνο την προέλευση των έργων», επισημαίνει ο δικηγόρος της. «Αφορούν ανθρώπους, οικογένειες και περιουσιακά στοιχεία που αφαιρέθηκαν υπό καθεστώς καταναγκασμού. Η εντολέας μας δεν ζητά κάτι το εξαιρετικό· ζητά απλώς να αναγνωριστεί και να συμπεριληφθεί σε μια δίκαιη διαδικασία, η οποία θα έπρεπε να είχε λάβει χώρα εδώ και δεκαετίες». Και το βέβαιο είναι ότι το νομικό σύστημα σήμερα –όπως και αν ισχύει σε κάθε χώρα – βρίσκεται αντιμέτωπο με ζητήματα μνήμης, ιδιοκτησίας και αποκατάστασης, τα οποία ζητούν πλέον επιτακτική λύση.

Διαβάστε επίσης:
Υπήρχαν λιοντάρια στην αρχαία Ελλάδα; Μια έκθεση για υπαρκτά – και μη – ζώα και τον άνθρωπο
ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΣΗΜΕΡΑ
- Σαράντης: Κάτω από το 7% το ποσοστό της FMR LLC
- Δήμητρα Κούστα: Λαμπερή στο χριστουγεννιάτικο πάρτι των BVLGARI x Kessaris
- Τσιόδρας: Εισηγητής σε Έκθεση για την αντιμετώπιση των αδικαιολόγητα διαφορετικών τιμών σε παρόμοια καταναλωτικά προϊόντα
- Ευρωαγορές: Πτώση εν μέσω νέου sell off στις τεχνολογικές μετοχές – Τα βλέμματα στα αποτελέσματα της Nvidia
Μοιραστείτε την άποψή σας
ΣχόλιαΓια να σχολιάσετε χρησιμοποιήστε ένα ψευδώνυμο. Παρακαλούμε σχολιάζετε με σεβασμό. Χρησιμοποιείτε κατανοητή γλώσσα και αποφύγετε διατυπώσεις που θα μπορούσαν να παρερμηνευτούν ή να θεωρηθούν προσβλητικές. Με την ανάρτηση σχολίου, συμφωνείτε να τηρείτε τους Όρους του ιστότοπου contact Δημιουργήστε το account σας εδώ, για να κάνετε like, dislike ή report ακατάλληλα/προσβλητικά σχόλια.