Μνημεία η ιστορική πύλη του Πολυτεχνείου και το γλυπτό του Μέμου Μακρή – Κήρυξη από το ΥΠΠΟ

Ως νεώτερα μνημεία κηρύσσονται η κεντρική πύλη του Πολυτεχνείου και τμήμα της περίφραξης επί της οδού Πατησίων του ιστορικού κτηριακού συγκροτήματος.

Ομοίως και η ιστορική σιδερένια πύλη, την οποία είχε καταρρίψει το τανκ όταν εισέβαλλε στις 17 Νοεμβρίου 1973 στον κατειλημμένο από τους εξεγερμένους φοιτητές και εργαζόμενους χώρο του Πολυτεχνείου.

Μαζί και η χάλκινη κεφαλή, έργο του γλύπτη Μέμου Μακρή, ταυτισμένη στη συλλογική μνήμη με τους αγωνιστές και τα θύματα της φοιτητικής εξέγερσης. Η απόφαση ελήφθη χθες κατά την κοινή συνεδρίαση του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου και του Κεντρικού Συμβουλίου Νεωτέρων Μνημείων.

Παλαιότερη των 100 ετών η κεντρική πύλη και η περίφραξή της, αξιόλογο αρχιτεκτονικό μέρος του συγκροτήματος που σχεδίασε ο Λύσανδρος Καυταντζόγλου τον 19ο αιώνα, αποτελεί παράλληλα, κομβικό σημείο της νεώτερης ιστορίας της Ελλάδας, λόγω των γεγονότων υψίστης ιστορικής και κοινωνικής σημασίας που διαδραματίσθηκαν στο Πολυτεχνείο και έχουν διαμορφώσει τη ζωή της χώρας από το 1973 έως σήμερα.

Στο προαύλιο της κεντρικής εισόδου του ΕΜΠ επί της οδού Πατησίων εκτίθεται εξάλλου, το τμήμα της πύλης που κατέρριψε το τανκ κατ’ εντολή της δικτατορικής κυβέρνησης, εισβάλλοντας τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου 1973 στο χώρο. Εδώ που είναι τοποθετημένη σήμερα και η εμβληματική χάλκινη κεφαλή, την οποία είχε δωρίσει ο ίδιος ο γλύπτης με σκοπό να τιμηθεί η μνήμη των θυμάτων του Πολυτεχνείου. Η ιδιαίτερη ιστορική αξία τους ως συμβόλων της αντίστασης των φοιτητών και των πολιτών της Αθήνας κατά της δικτατορίας των Συνταγματαρχών εγγράφεται ανεξίτηλα σ΄αυτά τα μνημεία.

Η εξέγερση των φοιητητών

Κεντρικό σημείο απότισης τιμών στην επέτειο της 17ης Νοεμβρίου είναι το στιβαρό γλυπτό του Μέμου Μακρή μαζί με το υπόλειμμα της πύλης που διατηρείται σε πλάτος 3,70 μέτρων με ύψος 3,20.

Τα γεγονότα εκείνης της βραδιάς είναι γνωστά και άλλωστε, έκαναν το γύρο του κόσμου με τις εικόνες να καταγράφουν το μοιραίο τανκ να εισέρχεται βίαια στο χώρο συντρίβοντας αυτήν την πύλη και τραυματίζοντας όσους ήταν σκαρφαλωμένοι πάνω σ΄αυτήν. Ήταν η αιματηρή κορύφωση της εξέγερσης που είχε ξεκινήσει λίγες μέρες πριν με αίτημα την διεξαγωγή φοιτητικών εκλογών τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους και όχι στα τέλη του επόμενου χρόνου, όπως είχε ανακοινώσει το καθεστώς.

Ο αναβρασμός όμως, ήταν εκτεταμένος κατά του καθεστώτος των Συνταγματαρχών, έτσι στο Πολυτεχνείο, μαζί με τους φοιτητές ενώθηκαν πλήθος εργαζομένων αλλά και αγροτών που έφθασαν από τα Μέγαρα. Με το σύνθημα «Ψωμί Παιδεία Ελευθερία» η διαμαρτυρία κατά της Χούντας γενικεύθηκε. Το μνημόσυνο του Γεωργίου Παπανδρέου, που είχε προηγηθεί εξάλλου, στο Α΄ Νεκροταφείο στις 4 Νοεμβρίου, είχε προαναγγείλει τις εξελίξεις, καθώς εξελίχθηκε σε αντιχουντική εκδήλωση, με συγκρούσεις, τραυματισμούς και συλλήψεις.

Η εισβολή του τανκ

Από νωρίς το πρωί της 16ης Νοεμβρίου αστυνομικοί που είχαν περικυκλώσει το Πολυτεχνείο συγκρούονταν με τα πλήθη που συγκεντρώνονταν στην Πατησίων και τους γύρω δρόμους ενώ το απόγευμα της ίδιας μέρας δυνάμεις του Στρατού, μονάδες τεθωρακισμένων και ΛΟΚ έλαβαν εντολή να πάρουν θέσεις έξω από το ίδρυμα. Η εντολή για την κατάληψή του ήρθε μερικές ώρες αργότερα, τα ξημερώματα.

Ό,τι ακολούθησε, συνιστά από τις πλέον τιμημένες στιγμές της ελληνικής ιστορίας, παρ΄ότι πληρώθηκαν με φόρο αίματος. Ανοίγοντας όμως το δρόμο για την κατάρρευση του δικτατορικού καθεστώτος που θα ερχόταν μερικούς μήνες αργότερα.

Ο ακριβής αριθμός των τραυματιών από την επίθεση παραμένει άγνωστος ακόμη και σήμερα, καθώς πολλοί προτίμησαν να μη φθάσουν σε νοσοκομεία από το φόβο σύλληψης , άλλωστε οι συλληφθέντες ξεπέρασαν τους 2000. Οι νεκροί όμως της εξέγερσης ξεπέρασαν τους 70, εκ των οποίων 24 ονόματα αναφέρει ένας δημοσιευμένος κατάλογος από το 2009. Μεταξύ αυτών οι μαθητές Λυκείου Αλέξανδρος Σπαρτίδης, Διομήδης Κομνηνός, ένα πεντάχρονο αγόρι στην περιοχή του Ζωγράφου, καθώς και νεκροί από στρατιωτικά και αστυνομικά πυρά, όπως επίσης και ξένοι πολίτες.

Το μνημειακό γλυπτό

Υπερφυσικού μεγέθους το μνημειακό γλυπτό με την πονεμένη μορφή, έργο του Μέμου Μακρή (1913-1993) έχει λειτουργήσει ως σύμβολο της νεανικής αντίστασης κατά της χούντας. Στην μαρμάρινη πλάκα που είναι τοποθετημένη κάτω από αυτό αναγράφονται όμως, ονόματα φοιτητών του Πολυτεχνείου, τα οποία δεν ανήκουν αποκλειστικά σε νεκρούς των γεγονότων του Νοεμβρίου, αλλά περιλαμβάνουν και σε φοιτητές του ΕΜΠ που έχασαν τη ζωή τους κατά την περίοδο της Εθνικής Αντίστασης (1941–1944).

Ο Μέμος Μακρής δημιούργησε το γλυπτό «Προς τιμήν των θυμάτων» πριν από το 1978, όταν ζούσε εξόριστος ως πολιτικός πρόσφυγας στη Βουδαπέστη της Ουγγαρίας. Βασίστηκε στα χαρακτηριστικά του κορυφαίου ιστορικού Νίκου Σβορώνου, στενού φίλου του, ο οποίος είχε αναπτύξει έντονη αντιστασιακή δράση κατά τη γερμανική Κατοχή, ενώ στη συνέχεια του είχε αφαιρεθεί η ελληνική ιθαγένεια και είχε καταφύγει στη Γαλλία.

Κατασκευασμένο από χαλκό εδράζεται σε μαρμάρινη βάση και το συνολικό ύψος του ξεπερνά τα 2,5 μέτρα.
Το έργο ήρθε στην Ελλάδα μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας και όταν δωρίθηκε στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο τοποθετήθηκε στον περίβολο τυου ιστορικού κτηρίου στα τέλη της δεκαετίας του 1970 με πρωτοβουλία του τότε πρύτανη Γιώργου Βουδούρη.\

Η ανέγερση του ιστορικού συγκροτήματος

Χαρακτηρισμένο ως χρήζον ειδικής προστασίας είναι το ιστορικό κτηριακό συγκρότημα του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου ενώ ως ιστορικός τόπος είναι χαρακτηρισμένο ολόκληρο το οικοδομικό τετράγωνο. Σε σχέδια του Λύσανδρου Kαυταντζόγλο, οικοδομήθηκε με δωρεές των Μιχαήλ και Ελένης Τοσίτσα, του Νικολάου Στουρνάρη και του Γεωργίου Αβέρωφ με καταγωγή όλων από το Mέτσοβο.

Προβλέπονταν μάλιστα άλλα δύο κτήρια προς την πλευρά της οδού Μπουμπουλίνας, τα οποία δεν κατασκευάσθηκαν. Πολλές ήταν άλλωστε ,οι περικοπές του προγράμματος και οι αναθεωρήσεις των σχεδίων ως το τέλος ενώ τα έργα επεκτάθηκαν ως τις αρχές του 20ου αιώνα.

Αρχιτεκτονικά το συγκρότημα δεν εκτιμήθηκε για πολλά χρόνια, μετά την εξέγερση του 1973 όμως ο συμβολισμός του ξεπέρασε τις επιφυλάξεις, αντίθετα αναδείχθηκε στη συνείδηση του κόσμου ως μνημείο αντίστασης και του αντιδικτατορικού αγώνα ενάντια στην στρατιωτική δικτατορία.

Με την πύλη του και την περίφραξη που τώρα χαρακτηρίσθηκαν ως νεώτερα μνημεία να συνιστούν το πιο αναγνωρίσιμο κομμάτι του διεθνώς φέρνοντας στη μνήμη την εικόνα των φοιτητών σκαρφαλωμένων επάνω τους και του τανκ στη δραματική στιγμή της παραβίασης του εκπαιδευτικού ιδρύματος.

Διαβάστε επίσης:

Καρπίδα Ράζου: Δωρεά αρχαιοτήτων στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο

Ακρόπολη, Τατόι, Μουσείο Εναλίων – Πόσο κοστίζουν τα εισιτήρια

Στα χνάρια του Μεγάλου Κωνσταντίνου – Η πόλη του που έγινε θρύλος σε έκθεση