Όλοι οι δρόμοι οδηγούν στη Ρώμη; Λάθος – Το Βυζάντιο ήταν ο κόμβος της αυτοκρατορίας

Εδώ και αιώνες πολλούς, ολόκληρος ο δυτικός κόσμος γνωρίζει πως …Όλοι οι δρόμοι οδηγούν στη Ρώμη! Omnes viae Romam ducunt είχαν αποφανθεί οι Ρωμαίοι με υπερηφάνεια για την αυτοκρατορία τους και το σπουδαίο οδικό δίκτυο, χιλιάδων χιλιομέτρων που είχαν κατασκευάσει ενώνοντας την Ανατολή με τη Δύση. Και έπεισαν τους πάντες. Αλλά ήταν έτσι πράγματι;

Όχι, λένε σήμερα επιστήμονες του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης, που στο πλαίσιο έρευνας για την επαλήθευση του κοινώς αποδεκτού ρητού – και ασφαλώς για την τεκμηρίωση της Ιστορίας – κατέληξαν σε συμπεράσματα ανατρεπτικά. Με κυριότερο, ότι η πόλη με το καλύτερο οδικό δίκτυο στη Ρωμαϊκή εποχή ήταν το Βυζάντιο. Η αρχαία ελληνική αποικία στα στενά του Βοσπόρου με το όνομα του μυθικού ήρωα Βύζα, μια μικρή πόλη επί της ουσίας, αλλά εμφανώς στρατηγικής σημασίας, με σημαντικά πλεονεκτήματα που οδήγησαν τον Κωνσταντίνο να μεταφέρει εκεί, το 330 μ.Χ την πρωτεύουσά του, που ονομάσθηκε Κωνσταντινούπολη.

Σύμφωνα με τη μελέτη έτσι, που δημοσιεύεται στο επιστημονικό περιοδικό Nature Communications, το Βυζάντιο αναδεικνύεται ως το κεντρικότερο σημείο σε ολόκληρο το ηπειρωτικό δίκτυο, για έναν απλό γεωγραφικό λόγο: είναι το μόνο μέρος όπου συναντώνται τα οδικά συστήματα της Ευρώπης και της Μικράς Ασίας. Σημειώνοντας επίσης, ότι αυτό το αποτέλεσμα ευθυγραμμίζεται απόλυτα με τα δεδομένα των χερσαίων μεταφορών της αυτοκρατορίας.

Ακόμη και η Αντιόχεια όμως, στην Μικρά Ασία αλλά και η Κόρινθος κατείχαν πιο στρατηγικά σημαντικές θέσεις από την ίδια τη Ρώμη, όσον αφορά την χερσαία συνδεσιμότητα, όπως καταλήγει η μελέτη με επικεφαλής τον Adam Pažout. Γιατί η Ρώμη μπορεί να βρισκόταν στο κέντρο της ιταλικής χερσονήσου, αλλά ακόμη και έτσι δεν ήταν πάνω στον πιο σημαντικό δρόμο. Από την μελέτη προέκυψε όμως, και ένα άλλο απρόσμενο γεγονός: ότι οι επαρχιακές πρωτεύουσες φαίνονται γενικά, πιο σημαντικές από το αναμενόμενο.

Το μοντέλο του ρωμαϊκού οδικού συστήματος

Η μελέτη που εφάρμοσε την επιστήμη των δικτύων, βασίζεται στο Itiner-e, έναν ψηφιακό άτλαντα ρωμαϊκών δρόμων που δημοσιεύτηκε το 2025 από μεγάλο μέρος της ίδιας ερευνητικής ομάδας. Πρόκειται για το πιο λεπτομερές μοντέλο του ρωμαϊκού οδικού συστήματος που δημιουργήθηκε ποτέ, καθώς ανακατασκευάζει 299.171,31 χιλιόμετρα δρόμων, όπως υπήρχαν γύρω στο 150 μ.Χ., κοντά στο απόγειο της αυτοκρατορίας υπό τη δυναστεία των Αντωνίνων. Καλύπτοντας έτσι, περισσότερα από 5,27 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα σε έδαφος που σήμερα εκτείνεται σε περισσότερες από 30 χώρες, από την Πορτογαλία έως τη Συρία και από τη Σκωτία έως τη Βόρεια Αφρική.

Για την ανάλυση του μοντέλου οι ερευνητές μετέτρεψαν τον χάρτη σε ένα γράφημα δικτύου με 10.516 κόμβους (οδικοί κόμβοι και αδιέξοδα) που συνδέονται με 14.901 άκρες (οδικά τμήματα), σχηματίζοντας 13 ξεχωριστά συνδεδεμένα συμπλέγματα. Τα νησιά ωστόσο, εξαιρέθηκαν ως επί το πλείστον, εκτός από δύο τεχνητές συνδέσεις που αντιπροσωπεύουν γνωστές διαβάσεις πορθμείων στον Βόσπορο και τα Δαρδανέλια.

Στη συνέχεια, σε αυτό το γράφημα υπολόγισαν δύο τυπικές μετρήσεις επιστήμης δικτύων: την κεντρικότητα μεταξύ των πόλεων (πόσες συντομότερες διαδρομές μεταξύ οποιωνδήποτε δύο σημείων περνούν από έναν δεδομένο δρόμο) και την κεντρικότητα εγγύτητας (πόσο γρήγορα μπορεί να προσεγγισθεί μια τοποθεσία από οπουδήποτε αλλού στο δίκτυο). Για να εκτιμήσουν μάλιστα, ρεαλιστικά τους χρόνους του ταξιδιού, χρησιμοποίησαν τη συνάρτηση πεζοπορίας του Tobler, έναν τύπο που υπολογίζει την ταχύτητα βαδίσματος σε σχέση με την κλίση του εδάφους, το ίδιο είδος μοντέλου που χρησιμοποιείται στις μηχανές μέτρησης χρόνου πεζοπορίας σήμερα.

Όχι τόσο ευθείς όσο λέει ο θρύλος

Ο δεύτερος μύθος που αντιμετωπίζει η μελέτη είναι η υποτιθέμενη τέλεια ευθύτητα των ρωμαϊκών δρόμων. Οι ερευνητές μέτρησαν την ελικοειδή κλίση, δηλαδή πόσο τμήμα μιας οδού βγαίνει εκτός ευθείας και όπως αποδείχθηκε οι ρωμαϊκοί δρόμοι ήταν κατά μέσο όρο, περίπου 4,8% μεγαλύτεροι από ό,τι θα απαιτούσε μια ευθεία γραμμή.

Η ερμηνεία δεν είναι δύσκολη όμως, καθώς οι ρωμαίοι μηχανικοί μπορεί σαφώς να προτιμούσαν τις ευθείες γραμμές όπου το επέτρεπε το έδαφος, αλλά δεν είχαν μπουλντόζες… Ενώ οι σύγχρονοι κατασκευαστές μπορούν να ισοπεδώσουν μια πλαγιά για να εξοικονομήσουν λίγα λεπτά οδήγησης, οι ρωμαίοι τοπογράφοι έπρεπε να εργαστούν με το τοπίο που εύρισκαν.

Παρ΄ όλα αυτά, το μεγαλύτερο μέρος του δικτύου ήταν φιλικό προς τα κάρα – το βασικό μεταφορικό μέσο βεβαίως. Έτσι, 270.955,85 χιλιόμετρα ή το 90,57% του συνόλου είχαν κλίση μικρότερη του 16% , δηλαδή περίπου 9 μοιρών, που είναι το ανώτατο όριο το οποίο γενικά θεωρείται βατό για οχήματα που έλκονται από ζώα.

Ενδιαφέρον μάλιστα έχει η διαπίστωση ότι οι αλπικοί δρόμοι, παρά το γεγονός ότι διασχίζουν τα υψηλότερα βουνά της Ευρώπης, έχουν ηπιότερες μέσες κλίσεις (2,68 μοίρες) από τους δρόμους που διασχίζουν τα Πυρηναία (3,14 μοίρες), την οροσειρά του Ταύρου στην Τουρκία (3,33 μοίρες), τα Κανταβρικά Όρη της Ισπανίας (4,98 μοίρες) ή την οροσειρά του Άτλαντα στη Βόρεια Αφρική (2,92 μοίρες).

Αλλά και εδώ υπάρχει εξήγηση, ότι οι Άλπεις έχουν μεγάλες, φυσικές κοιλάδες και σχετικά ήπια περάσματα προς αξιοποίηση, ενώ και η Ρώμη επένδυσε σημαντικά στη διατήρηση ανοιχτής της διαδρομής Ιταλίας-Ευρώπης , σκάβοντας βράχους, κατασκευάζοντας τοίχους αντιστήριξης και αναχώματα, και επίσης, σε μέρη όπως η κοιλάδα της Αόστα, κάνοντας εκσκαφές, που πλησιάζουν προς την κατασκευή σηράγγων.

Και οι ελλείψεις

Τι δεν μπορούν όμως, να διευκρινίσουν τα δεδομένα; Η ερευνητική ομάδα δηλώνει σαφώς ότι σε πολύ μικρό ποσοστό μόνον, τα πορίσματά της επιβεβαιώνονται και από αρχαιολογικά δεδομένα, για πολλούς λόγους βεβαίως, και κυρίως λόγω της έλλειψης ανασκαφών. Σημειώνεται όμως επίσης, και ένα ακόμη κενό. Ότι η ανάλυση καλύπτει μόνο τις χερσαίες διαδρομές.

Όπως σημειώνει ο συν-συγγραφέας της μελέτης Matteo Mazzamurro του Πανεπιστημίου Queen Mary του Λονδίνου, τα αποτελέσματα είναι καλά ισορροπημένα παρά τα αρχαιολογικά κενά ενώ παράλληλα επισημαίνει ότι η μελέτη παραλείπει τα ποτάμια και τις θαλάσσιες λωρίδες, που για μια πόλη όπως η Ρώμη, καλά συνδεδεμένη με υδάτινες διαδρομές, θα μπορούσαν να κάνουν μια διαφορά. Τέτοια ώστε να αναστραφεί το αποτέλεσμα; Η συνέχιση της έρευνας θα απαντήσει.

Διαβάστε επίσης:

Η «υφαντική» της Μαρίας Λοϊζίδου στον Κεραμεικό – Δωρεά Δημήτρη Δασκαλόπουλου

Ας σκεφτούμε ξανά την αρχιτεκτονική – Αφιέρωμα σ΄έναν αντισυμβατικό δημιουργό

Ένας αμφιλεγόμενος χορηγός της Ταπισερί Μπαγιέ και το πορτρέτο του – Σάλος στη Βρετανία