Αναργύρειος και Κοργιαλένειος Σχολή: Το διαμάντι των Σπετσών διηγείται το παρελθόν, το παρόν και το όραμα για το μέλλον

Μπαίνοντας σήμερα στο συγκρότημα της Σχολής, δεν βλέπεις ένα εγκαταλελειμμένο σχολείο ούτε έναν αυστηρό μουσειακό χώρο. Βλέπεις κάτι ενδιάμεσο και πολύ πιο ενδιαφέρον. Το ιστορικό εκπαιδευτικό ίδρυμα προσπαθεί να ξαναβρεί τον ρόλο του.

Στους διαδρόμους υπάρχουν ακόμη τα ψηλά ταβάνια, τα παλιά δάπεδα, τα μαρμάρινα σκαλοπάτια που ανέβαιναν χιλιάδες μαθητές επί τις δεκαετίες. Τα παράθυρα ανοίγουν στη θάλασσα και στο καταπράσινο των Σπετσών. Και όταν ανεβείς στα ψηλότερα σημεία, αντιλαμβάνεσαι την έκταση αυτού του διαμαντιού.

«Από εδώ πάνω τα βλέπεις αλλιώς», λέει η υπεύθυνη της Σχολής στις Σπέτσες, Γαρυφαλλιά Γιαννακούλια και έχει δίκιο.

Από ψηλά φαίνεται το γήπεδο ποδοσφαίρου, τα γήπεδα μπάσκετ, βόλεϊ και τένις, οι χώροι που κάποτε προορίζονταν για μια πολύ διαφορετική μορφή σχολικής ζωής. Σήμερα κάποιοι από αυτούς έχουν άλλες χρήσεις, ενώ άλλοι περιμένουν την αποκατάστασή τους.

Το παλιό ανοικτό γυμναστήριο, για παράδειγμα, βρίσκεται σε κατάσταση που δεν του επιτρέπει ακόμη να λειτουργήσει όπως σχεδιάστηκε. Η λογική όμως παραμένει καθώς η Σχολή ήταν και θέλει να ξαναγίνει ένας τόπος όπου η εκπαίδευση δεν περιορίζεται στην αίθουσα.

Για να καταλάβει κανείς γιατί αυτό το συγκρότημα έχει τόσο μεγάλη σημασία, πρέπει να γυρίσει περισσότερο από έναν αιώνα πίσω, στον άνθρωπο με το όραμα.

Ο άνθρωπος πίσω από το όραμα

Ο Σωτήριος Ανάργυρος γεννήθηκε στις Σπέτσες το 1849. Δεν ολοκλήρωσε τις σπουδές του στο Γυμνάσιο Ναυπλίου. Πολύ νωρίς, αντί να περιοριστεί στα όρια του νησιού, άρχισε να ταξιδεύει. Πέρασε από την Κωνσταντινούπολη, τη Ρουμανία, την Αίγυπτο και τη Μασσαλία, ασχολήθηκε με το εμπόριο και τελικά βρέθηκε στο Λονδίνο και στη Νέα Υόρκη. Εκεί μπήκε στον κόσμο της καπνοβιομηχανίας. Σήμερα, βιντάζ πακέτα Murad εκτίθενται στους τοίχους του Ξενοδοχείου Poseidonio Grand Hotel.

Στη Νέα Υόρκη, εργάστηκε στον χώρο της παραγωγής τσιγάρων δημιουργώντας σταδιακά μια μεγάλη καπνοβιομηχανία, έναν πραγματικό εμπορικό κολοσσό του καπνού, με δραστηριότητα σχεδόν σε ολόκληρη την αμερικανική αγορά.

Κάπου εκεί βρίσκεται και το πρώτο μεγάλο παράδοξο της ιστορίας του. Ένας άνθρωπος που δεν ολοκλήρωσε ο ίδιος τη σχολική του εκπαίδευση θα αφιέρωνε αργότερα ένα τεράστιο μέρος της περιουσίας του ακριβώς στην εκπαίδευση.

Το 1895, έχοντας επιστρέψει στο νησί για περιορισμένο χρονικό διάστημα, γνώρισε την Ευγενία Θ. Αναργύρου, δεύτερη εξαδέλφη του. Παντρεύτηκαν και επέστρεψαν στη Νέα Υόρκη. Όμως η Ευγενία νοσταλγούσε έντονα την πατρίδα της. Η νοσταλγία αυτή έμελλε να αλλάξει τη ζωή και των δύο. Ο Ανάργυρος πούλησε την καπνοβιομηχανική του επιχείρηση και από την πώληση εισέπραξε περίπου 650.000 δολάρια που ήταν τεράστιο ποσό για την εποχή. Το ζευγάρι επέστρεψε στις Σπέτσες.

Ο γάμος τους, όμως, δεν είχε ευτυχές τέλος. Ακολούθησε ένα πικρό διαζύγιο και μακρόχρονες δικαστικές διαμάχες κάτι που εξιστορείται έντονα στη διαθήκη που άφησε, την οποία σήμερα ο επισκέπτης μπορεί να διαβάσει στο εστιατόριο του ιστορικού Ξενοδοχείου Ποσειδώνιο. Παρά τις περιπέτειες στην προσωπική του ζωή, δεν εγκατέλειψε το μεγάλο του σχέδιο για το νησί των αρωμάτων.

Ήθελε να αλλάξει τις Σπέτσες

Η επιστροφή του Ανάργυρου δεν ήταν απλώς επιστροφή ενός πλούσιου μετανάστη στην πατρίδα. Ήταν ένα ολοκληρωμένο σχέδιο ανάπτυξης.

Αγόρασε τεράστιες εκτάσεις γης, περίπου το 45% της έκτασης του νησιού, και προχώρησε σε αναδάσωση. Φύτεψε πεύκα, άνοιξε δρόμους, δημιούργησε το πρώτο υδραγωγείο των Σπετσών και επένδυσε σε υποδομές. Η επιστροφή του αποτέλεσε ουσιαστικά την απαρχή μιας νέας εποχής για το νησί.

Τα πεύκα μάλιστα που φύτευσε στο νησί ήταν δέντρα των οποίων τα ξύλα δεν μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν στη ναυπηγική. Ο μεγάλος οραματιστής ευθύνεται για τη σημερινή πράσινη όψη του νησιού.

Το 1904 ολοκλήρωσε το προσωπικό του αρχοντικό στο κέντρο της πόλης στην Ντάπια, ένα νεοκλασικό κτίριο σχεδιασμένο από τον αρχιτέκτονα Παναγιώτη Ζίζηλα. Το σπίτι αυτό σήμερα έρχεται ξανά στο επίκεντρο, καθώς βρίσκεται σε διαδικασία αποκατάστασης, με στόχο να αποκτήσει νέα ζωή ως πόλος πολιτισμού. Η σύμβαση για τη διάσωσή του υπογράφηκε το 2025, έπειτα από χρόνια καθυστερήσεων και προσφυγών που είχαν αφήσει το κτίριο εκτεθειμένο στη φθορά.

Ο περαστικός εξωτερικά δεν υποπτεύεται τις προσεκτικές εργασίες που λαμβάνουν μέρος στο εσωτερικό του. Η αναστήλωση ξεκίνησε από το υπόγειο και βρίσκεται σήμερα στα δωμάτια του ισογείου. Ο ζωγραφικός διάκοσμος που αποκαλύπτεται στο εσωτερικό του, στους τοίχους και τις οροφές, είναι πραγματικά εντυπωσιακός.

Και μετά, το Ποσειδώνιο

Το ξενοδοχείο δεν ήταν μια ανεξάρτητη επιχειρηματική επένδυση. Ήταν μέρος της ίδιας ιδέας.

Το Ποσειδώνιο άνοιξε το καλοκαίρι του 1914 και σχεδιάστηκε και αυτό από τον αρχιτέκτονα Παναγιώτη Ζίζηλα σύμφωνα με τα διεθνή πρότυπα σχεδιασμού πολυτελών ξενοδοχείων της εποχής. Πολιτικοί, μέλη βασιλικών οικογενειών, αριστοκράτες και προσωπικότητες από την Ελλάδα και το εξωτερικό άρχισαν να περνούν από τις Σπέτσες, έχοντας πλέον κάπου να μείνουν. Η φιλοξενία έγινε μέρος του προορισμού των Σπετσών.

Κατά την ξενάγηση που ξεκίνησε από το ιστορικό αμφιθέατρο της Σχολής, η σύνδεση ανάμεσα στα δύο κτίρια παρουσιάζεται ως απολύτως συνειδητή. Μπροστά στο ξενοδοχείο ο Ανάργυρος οραματιζόταν μια μεγάλη πλατεία, ενώ είχε ακόμη και την ιδέα μιας ξύλινης γέφυρας που θα οδηγούσε προς αυτήν, σε ένα σκηνικό που θα θύμιζε την Αλεξάνδρεια.

Δεν τον ενδιέφερε λοιπόν απλώς να αποκτήσει το νησί ένα πολυτελές ξενοδοχείο. Ήθελε να δημιουργήσει ένα περιβάλλον που θα προσέλκυε κόσμο, θα δημιουργούσε κίνηση και θα έκανε τις Σπέτσες διεθνή προορισμό. Μπροστά από την έπαυλή του σχεδίασε μια πλατεία που έφτανε στο νερό. Τίποτα από τα πιο πάνω δεν υλοποιήθηκε.

Η σημερινή ζωή του Ποσειδωνίου, όμως, είναι κατά κάποιον τρόπο η συνέχεια αυτού του σχεδίου. Το ίδιο το ξενοδοχείο περιγράφει το άνοιγμά του ως σημείο καμπής στην τουριστική ανάπτυξη του νησιού και ως μέρος του οράματος του Ανάργυρου και του Ελευθερίου Βενιζέλου για μια Ελλάδα με διεθνή τουριστική ακτινοβολία.

Και η σχέση με τη Σχολή δεν σταματά στην αρχιτεκτονική ή γεωγραφική γειτνίαση. Και τα δύο αποτελούσαν επενδύσεις σε αυτό που ο Ανάργυρος ήθελε να γίνει ο τόπος του: διεθνής, μορφωμένος, κοσμοπολίτικος.

Η γέννηση της Σχολής

Η ίδρυση της Σχολής συνδέεται με τη φιλία και τον κοινό οραματισμό του Σωτήριου Ανάργυρου και του Ελευθερίου Βενιζέλου. Ήδη από το 1918 είχε αρχίσει να διαμορφώνεται η ιδέα ενός πρότυπου εκπαιδευτικού ιδρύματος στις Σπέτσες. Στο σχέδιο προστέθηκε η δωρεά ενός άλλου ευεργέτη, του Μαρίνου Κοργιαλένιου.

Ο Κοργιαλένιος είχε αποκτήσει περιουσία στο Λονδίνο και παρέμεινε στενά συνδεδεμένος με την Ελλάδα. Μετά τον θάνατό του το 1911, άφησε σημαντικά ποσά για κοινωφελείς σκοπούς και ανάμεσα στα κληροδοτήματά του ήταν και η Σχολή.

Η Σχολή ιδρύθηκε το 1927 ως αυτόνομο εκπαιδευτικό ίδρυμα, με το ίδιο ιδρυτικό πρότυπο του Κολλεγίου Αθηνών με βρετανική έμπνευση. Το Κολέγιο Ήτον, από όπου έχουν αποφοιτήσει είκοσι Βρετανοί πρωθυπουργοί, πρίγκιπες, ηθοποιοί και συγγραφείς, ήταν μία από τις βασικές αναφορές και ο αρχικός στόχος ήταν ιδιαίτερα φιλόδοξος.

Το πρότυπο σχολείο για αγόρια θα έδινε έμφαση στην εκπαίδευση και στην καλλιέργεια μιας νέας ελληνικής ελίτ. Το οικόπεδο το παραχώρησε ο Ανάργυρος και τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό ανέλαβαν οι αρχιτέκτονες Μπαλάνος και Διαμαντόπουλος. Τα εγκαίνια έγιναν από τον Ελευθέριο Βενιζέλο την 1η Οκτωβρίου 1927.

Έτσι προέκυψε το πλήρες όνομα Αναργύρειος και Κοργιαλένειος Σχολή Σπετσών (ΑΚΣΣ).

Ένα σχολείο πολύ διαφορετικό από τα σημερινά

Η Σχολή δεν ήταν απλώς ένα σχολικό κτίριο. Ήταν οικοτροφείο, δηλαδή, ένας ολόκληρος κόσμος.

Οι μαθητές ζούσαν, μελετούσαν, αθλούνταν και κοινωνικοποιούνταν μέσα στο συγκρότημα. Το βρετανικό πρότυπο δεν αφορούσε μόνο τα μαθήματα αλλά και τη συνολική αγωγή και διαγωγή η οποία ήταν κάτι παραπάνω από αυστηρή. Γι’ αυτό και η έκταση περιλάμβανε σχολικά κτίρια, χώρους διαμονής, αθλητικές εγκαταστάσεις, κοινόχρηστους χώρους και υποδομές που σήμερα, ακόμη κι αν έχουν αλλάξει χρήση, κάνουν αισθητή αυτή την παλιά λειτουργία.

Και η ιστορία των αποφοίτων εξηγεί γιατί η Σχολή απέκτησε τόσο μεγάλη φήμη.

Από εδώ πέρασαν άνθρωποι που αργότερα διακρίθηκαν στην πολιτική, στις επιστήμες, στα γράμματα και στις τέχνες. Ανάμεσά τους ο μετέπειτα πρωθυπουργός Γεώργιος Ράλλης, ο Ιάννης Ξενάκης και ο ποιητής Τίτος Πατρίκιος. Ο Άγγλος συγγραφέας John Fowles υπηρέτησε ως καθηγητής αγγλικών στη Σχολή την περίοδο 1951-1953, και οι Σπέτσες και η Σχολή συνέχισαν να τον ακολουθούν δημιουργικά, αρκετά χρόνια μετά, το διάσημου βιβλίο του «Ο Μάγος».

Η εκπαιδευτική φιλοδοξία της Σχολής φαίνεται και από κάτι ακόμη. Στη δεκαετία του 1950 οι βραβευμένοι με Νόμπελ James Watson και Francis Crick, μίλησαν για την ανακάλυψη της δομής του DNA, στους μαθητές, στο μάθημα της μοριακής βιολογίας.

Δεν ήταν, λοιπόν, ένα σχολείο που απλώς είχε καλές εγκαταστάσεις. Προσπαθούσε να φέρει στους μαθητές του ένα επίπεδο εκπαίδευσης ασυνήθιστο για την Ελλάδα της εποχής.

56 χρόνια οικοτροφείο

Η Αναργύρειος και Κοργιαλένειος Σχολή λειτούργησε ως οικοτροφείο από το 1927 έως το 1983 για συνολικά 56 χρόνια. Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, όπως συνέβη με αρκετά αντίστοιχα οικοτροφεία, το μοντέλο άρχισε να παρακμάζει. Το 1983 έκλεισε ο κύκλος της ως εκπαιδευτικό ίδρυμα οικοτρόφων. Αλλά δεν τελείωσε εκεί η ιστορία της.

Η έκταση και οι υποδομές επαναπροσδιορίστηκαν ως εκπαιδευτικό, συνεδριακό και αθλητικό κέντρο. Σήμερα το συγκρότημα μπορεί να φιλοξενήσει περίπου 200 άτομα και διαθέτει δωμάτια, αίθουσες, αμφιθέατρα, βιβλιοθήκη, αθλητικές εγκαταστάσεις και υπαίθριο θέατρο. Παράλληλα, στο πρώτο κτήριο του συγκροτήματος φιλοξενείται το Γενικό Λύκειο Σπετσών.

Αυτό είναι ίσως ένα από τα πιο παράξενα πράγματα που αντιλαμβάνεσαι όταν περιηγείσαι σήμερα στον χώρο. Ένα ιστορικό κολλέγιο, που κάποτε λειτουργούσε ως κλειστό οικοτροφείο, συνεχίζει να είναι σχολικός χώρος σήμερα, με διαφορετικό τρόπο.

Από τη σχολή στα συνέδρια

Σήμερα η ΑΚΣΣ λειτουργεί ως ένα πολυσύνθετο campus. Φιλοξενεί συνέδρια, εκπαιδευτικά προγράμματα, summer schools, πολιτιστικές εκδηλώσεις και αθλητικές δραστηριότητες. Έχουν περάσει από τις εγκαταστάσεις της πανεπιστημιακά και ερευνητικά προγράμματα και έχουν υπάρξει συνεργασίες με σημαντικά διεθνή ιδρύματα.

Κατά την ξενάγηση, όμως, αυτό που έχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον είναι το πόσο εύκολα οι παλιές εγκαταστάσεις μπορούν να αποκτήσουν νέες χρήσεις.

Μου δείχνουν χώρους όπου γίνονται εργαστήρια αρχιτεκτονικής. Ο Πρόεδρος της Σχολής, ο αρχιτέκτων και καθηγητής Ιωάννης Α. Αίσωπος, έχει οργανώσει εργαστήρια με φοιτητές αρχιτεκτονικής. Σε προηγούμενη δράση συμμετείχαν Έλληνες φοιτητές, ενώ στη συνέχεια υπήρξε συνεργασία με αρχιτεκτονικές σχολές πανεπιστημίων του εξωτερικού, μεταξύ άλλων με το Πολυτεχνείο του Μιλάνου και τo Princeton, με αντικείμενο την αρχιτεκτονική μελέτη των Σπετσών και ειδικά των καρνάγιων και του παράκτιου μετώπου.

Οι εργασίες του εκτίθενται στους διαδρόμους του κεντρικού κτιρίου συνεχίζοντας με τον τρόπο τους ένα όραμα για τον τόπο όπως αυτό του ιδρυτή.

Μουσική, τέχνη, συγγραφή

Από το 2021 λειτουργεί η Μουσική Ακαδημία της Σχολής, με θερινά μαθήματα κλασικής μουσικής για νέους μουσικούς από την Ελλάδα και το εξωτερικό.

Παράλληλα, έχουν αναπτυχθεί προγράμματα φιλοξενίας καλλιτεχνών και συγγραφέων. Οι καλλιτέχνες δεν έρχονται απλώς για να χρησιμοποιήσουν ένα δωμάτιο και ένα γραφείο. Η βασική ιδέα είναι να ζήσουν στον τόπο, να δουλέψουν και να συνομιλήσουν με το περιβάλλον και την τοπική κοινωνία.

Στο φετινό 2^ο Anargyros Art Residency, με θεματικό τίτλο Insular Animisms, καλλιτέχνες εργάστηκαν πάνω σε ζητήματα που συνδέονται με το τοπίο, τη μνήμη, τη φύση, την εργασία και την καθημερινότητα των Σπετσών. Παράλληλα οργανώθηκε το PhotoCapsule, το πρώτο πρόγραμμα φιλοξενίας φωτογράφων.

Και τώρα προστίθεται και η συγγραφή. Το πρόγραμμα φιλοξενίας συγγραφέων Anargyros Writers Residency, σε συνεργασία με το Ελληνικό Ίδρυμα Βιβλίου και Πολιτισμού, δημιουργεί έναν ακόμη τρόπο με τον οποίο η παλιά Σχολή επιστρέφει στην ιδέα της εκπαίδευσης, όχι με θρανία, αλλά με ανθρώπους που έρχονται για να συγγράψουν, να ερευνήσουν και να ανταλλάξουν ιδέες.

Στον ίδιο χώρο λειτουργεί και το Art Café The Magus, που πήρε το όνομά του από το μυθιστόρημα του John Fowles. Κάτω από τα πεύκα, ο προαύλιος σχολικός χώρος αποκτά μια εντελώς διαφορετική καθημερινότητα. Φοιτητές, επισκέπτες, καλλιτέχνες και κάτοικοι συναντιούνται εκεί.

Τα γήπεδα και το σχολείο από ψηλά

Ένα από τα πιο αποκαλυπτικά σημεία της ξενάγησης είναι όταν ανεβαίνουμε ψηλότερα.

«Κοίταξε πού είμαστε τώρα», συνεχίζει η υπεύθυνη της Σχολής.

Από εκεί φαίνεται όλη η λογική του ιδρύματος. Το συγκρότημα σχεδιάστηκε ως ένας ολόκληρος κόσμος. Το ποδόσφαιρο, το μπάσκετ, το βόλεϊ, το τένις, το σκάκι, οι αθλητικές δραστηριότητες και οι υπαίθριοι χώροι ήταν μέρος της εκπαίδευσης. Ακόμη και σήμερα διοργανώνονται τουρνουά και αθλητικές δράσεις.

Στη ξενάγηση μαθαίνω ότι έχουν γίνει τουρνουά σκακιού με συμμετοχές από το Ναύπλιο, την Αθήνα, τον Πόρο και την Ύδρα, ενώ το ποδόσφαιρο εξακολουθεί να αποτελεί μέρος της ζωής του χώρου.

Το αθλητικό κομμάτι είναι ένας από τους τομείς στους οποίους η Σχολή προσπαθεί να ξαναβρεί τη δυναμική της. Η υποδομή υπάρχει. Φυσικά, το πρόβλημα είναι ότι η υποδομή χρειάζεται οικονομικούς πόρους.

Οι μεγάλες προκλήσεις

Τα κτίρια είναι μεγάλα. Η έκταση είναι τεράστια και οι ανάγκες είναι πολλές. Κατά τη διάρκεια της ξενάγησης η συζήτηση επιστρέφει στο ίδιο πρακτικό ερώτημα. Τι να πρωτοεπισκευάσει κανείς; Παράθυρα, στέγες, δωμάτια, αθλητικές εγκαταστάσεις και νέα εκπαιδευτικά εργαστήρια χρειάζονται όλα χρόνο, μεράκι και υποστήριξη.

Κάποιος χορηγός μπορεί να ρωτήσει τι χρειάζεται περισσότερο σήμερα η Σχολή. Και η απάντηση δεν είναι πάντα εύκολη, γιατί το «χρειάζεται» αφορά σχεδόν τα πάντα.

Αυτή είναι η αντίφαση ενός ιστορικού ιδρύματος αυτού του μεγέθους. Η ίδια η κληρονομιά του είναι και το βάρος του. Ένα συγκρότημα ενός αιώνα απαιτεί συνεχή, συστηματική και ακριβή φροντίδα.

Κι όμως, η εικόνα δεν είναι αυτή ενός ιδρύματος που ζητά χρήματα για να επιβιώσει. Είναι ενός ιδρύματος που προσπαθεί να αποφασίσει πώς θα επενδύσει κατάλληλα του πόρους ώστε να επεκτείνει τους σπουδαίους λόγους ύπαρξής του, προσφέροντας όχι μόνο στον τόπο του αλλά και στο παγκόσμιο.

Τα βιβλία, η μνήμη και η νέα αίθουσα

Η βιβλιοθήκη είναι ένα ακόμα κομμάτι αυτής της μετάβασης. Το συγκρότημα διαθέτει περίπου 15.000 τίτλους βιβλίων, ενώ η ιστορία της Σχολής είναι συνδεδεμένη με εκπαιδευτικούς και μελετητές που πέρασαν από εδώ.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η προσπάθεια να οργανωθούν και να αναδειχθούν συλλογές που συνδέονται με ανθρώπους της Σχολής. Ανάμεσά τους βρίσκεται και η βιβλιογραφική παρακαταθήκη του Γεωργίου Π. Σταματίου, ο οποίος υπήρξε καθηγητής στην Αναργύρειο Σχολή και αργότερα Λυκειάρχης στο Λύκειο Σπετσών. Ο Σταματίου υπήρξε ιστορικός ερευνητής, παιδαγωγός και συγγραφέας και έγραψε, μεταξύ άλλων, βιβλία για τον Σωτήριο Ανάργυρο και την ίδια τη Σχολή.

Η δημιουργία νέου χώρου για βιβλία και αρχειακό υλικό δεν είναι απλώς μια βιβλιοθηκονομική λεπτομέρεια. Είναι μέρος της προσπάθειας να μη χαθεί η μνήμη της Σχολής μέσα στα ίδια τα κτίριά της.

Το δωμάτιο του Ανάργυρου

Στο ισόγειο του κτιρίου, που στεγάζει τους φιλοξενούμενους σύνεδρους και επισκέπτες, βρίσκεται ένας χώρος που σήμερα λειτουργεί ως μικρό μουσείο και είναι ίσως το πιο προσωπικό σημείο της ξενάγησης.

Εδώ υπάρχουν προσωπικά αντικείμενα του Ανάργυρου. Το κρεβάτι του, παλιά πακέτα τσιγάρων με το όνομά του, φωτογραφίες και είδη που συνδέονται με τη ζωή και τη δραστηριότητά του.

Το ανακατασκευασμένο δωμάτιο, φτιαγμένο από ό,τι σώθηκε από το σπίτι του, θα επιστρέψει στο φυσικό του περιβάλλον, όταν ολοκληρωθεί η αποκατάσταση του αρχοντικού του.

Η διαθήκη και το δύσκολο ερώτημα της κληρονομιάς

Ο Ανάργυρος απεβίωσε το 1928, μόλις έναν χρόνο μετά την έναρξη της λειτουργίας της Σχολής. Δεν άφησε φυσικούς απογόνους. Άφησε όμως την περιουσία του να υπηρετεί, σύμφωνα με τη γενικότερη κατεύθυνση της διαθήκης του, τις τέχνες, την εκπαίδευση και το κοινό όφελος των Σπετσών.

Γι’ αυτό η ιστορία της Σχολής δεν μπορεί να αποκοπεί από την ιστορία της περιουσίας του. Το Ποσειδώνιο, οι μεγάλες εκτάσεις γης, οι υποδομές, το αρχοντικό και η ίδια η Σχολή αποτελούν κομμάτια ενός ενιαίου κληροδοτήματος.

Η οικία του Ανάργυρου ξανανοίγει

Το αρχοντικό του 1904, το σημαντικότερο νεοκλασικό κτίριο των Σπετσών, διαθέτει πλούσιο εσωτερικό διάκοσμο. Η αποκατάστασή του είχε καθυστερήσει για χρόνια. Σήμερα όμως το έργο έχει πλέον δρομολογηθεί και στόχος είναι το κτίριο να ολοκληρωθεί και να αποκτήσει πολιτιστική χρήση.

Κατά τη δεκαετία του 1970 η οικία είχε ενοικιαστεί από την οικογένεια Ρότσιλντ και κατά την προετοιμασία της για την άφιξη της οικογένειας ορισμένοι εσωτερικοί τοίχοι καλύφθηκαν με ένα βεραμάν χρώμα. Παραδόξως, αυτή η επέμβαση λειτούργησε προστατευτικά. Το χρώμα μπορεί να αφαιρεθεί από τους συντηρητές και κάτω από αυτό διατηρούνται σήμερα οι παλαιότερες, περίτεχνες τοιχογραφίες.

Σήμερα, λοιπόν, αποκαθίσταται ένα κομμάτι της προσωπικής ιστορίας του ανθρώπου που δημιούργησε μεγάλο μέρος της σύγχρονης εικόνας των Σπετσών.

Η εξωστρέφεια της Σχολής

Το νέο σχέδιο είναι πολύ μεγαλύτερο από την ανακαίνιση των κτιρίων. Η διοίκηση, υπό την προεδρία του αρχιτέκτονα και καθηγητή Ιωάννη Α. Αίσωπου, θέλει να μετατρέψει τη Σχολή σε διεθνές εκπαιδευτικό και πολιτιστικό κέντρο.

Υπάρχει στόχος για περισσότερα προγράμματα study abroad, summer schools, διεθνείς φοιτητές και καθηγητές, αλλά και προγράμματα που θα αξιοποιούν την ιδιαίτερη θέση των Σπετσών που βασίζεται στην ιστορία, τη ναυτική παράδοση, το φυσικό περιβάλλον και την εγγύτητα σε σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους όπως η Επίδαυρος και οι Μυκήνες.

Ήδη ένα τμήμα του διεθνούς προγράμματος «College Year in Athens» πραγματοποιείται στη Σχολή, ενώ έχει ξεκινήσει και η λογική των summer camps, μεταξύ άλλων σε συνεργασία με το Κολλέγιο Αθηνών.

Παράλληλα, τα συνέδρια και τα πανεπιστημιακά προγράμματα παραμένουν στον πυρήνα της λειτουργίας της.

Η Σχολή μπορεί να συνεχίσει να μετατρέπεται σε νησιώτικο campus σε έναν τόπο όπου κάποιος έρχεται όχι μόνο για διακοπές αλλά για να σπουδάσει, να ερευνήσει, να γράψει και να δημιουργήσει.

Με αυτή την έννοια, η Σχολή των Σπετσών αποκτά την ίδια πολυλειτουργικότητα με τα πολυτελή ξενοδοχεία του κόσμου που προσφέρουν εμπειρία, όχι μόνο διαμονή. Η μεγάλη διαφορά βρίσκεται στο ότι η Ανάργυρος Σχολή δεν ακολουθεί κάποια τάση από τον χώρο της πολυτελούς φιλοξενίας αλλά λειτουργεί οργανικά με αυτή τη λογική.

2027: εκατό χρόνια μετά

Το 2027 θα είναι η μεγάλη δοκιμασία και ταυτόχρονα η μεγάλη ευκαιρία. Εκατό χρόνια μετά τα εγκαίνια της Σχολής, σχεδιάζεται ένα επετειακό έτος με ένα Μουσείο αφιερωμένο στην ιστορία της ΑΚΣΣ και στη ζωή του Σωτήριου Ανάργυρου, ένα ντοκιμαντέρ για τη ζωή του και ένα μεγάλο λεύκωμα που θα συγκεντρώνει το αρχειακό και φωτογραφικό υλικό.

Το νέο Μουσείο σχεδιάζεται στο παλιό Ελαιουργείο, κατά μήκος της μάντρας της Σχολής που αναπτύσσεται παράλληλα με τη θάλασσα, με μόνιμη έκθεση που θα παρουσιάζει αντικείμενα, έγγραφα, βίντεο και συνεντεύξεις.

Το σχέδιο περιλαμβάνει επίσης την αποκατάσταση της Οικίας του Ανάργυρου, τη συνέχιση των καλλιτεχνικών residencies, νέες εκπαιδευτικές συνεργασίες και την ουσιαστική επαναφορά των «Αναργυρείων», του ιστορικού πολιτιστικού φεστιβάλ που έχει ήδη από το 2025 επιστρέψει στις Σπέτσες. Τα φετινά Αναργύρεια 2026 περιλάμβαναν μεγάλο αριθμό εκδηλώσεων μουσικής, όπερας και θεάτρου.

Ένα σχολείο που δεν θέλει να γίνει μουσείο

Φεύγοντας από τη Σχολή, αυτό που μένει περισσότερο δεν είναι ούτε τα 56 χρόνια λειτουργίας, ούτε τα 120 στρέμματα, ούτε οι χιλιάδες μαθητές, ούτε τα εκατοντάδες δωμάτια και οι αθλητικές εγκαταστάσεις.

Είναι η αίσθηση ενός τόπου που βρίσκεται ανάμεσα σε δύο εποχές.

Από τη μία, υπάρχουν τα ίχνη του παλιού σχολείου με τις σκάλες, τα δωμάτια, τα γήπεδα, τα μάρμαρα, τις αίθουσες, τα ψηλά ταβάνια και τα αντικείμενα του Ανάργυρου. Υπάρχει η μνήμη του Ξενάκη, του Ράλλη, του Πατρίκιου, του Fowles και τόσων άλλων που πέρασαν από εδώ και η εικόνα ενός οικοτροφείου που ήθελε να δημιουργήσει ανθρώπους με ευρύτητα γνώσης και δημόσιο ρόλο.

Από την άλλη, υπάρχουν οι νέοι χρήστες. Μουσικοί, μαθητές, καλλιτέχνες, συγγραφείς, αρχιτέκτονες, φοιτητές, ερευνητές, αθλητές και σύνεδροι που απολαμβάνουν την ευκαιρία να ανεβούν τις ίδιες σκάλες και να θαυμάσουν τα ίδια μωσαϊκά με εξέχουσες προσωπικότητες του περασμένου αιώνα.

Κάπου στη μέση βρίσκεται το δύσκολο έργο με τα κτίρια που χρειάζονται συντήρηση, τις υποδομές που έχουν γεράσει, και τους περιορισμένους πόρους όπως και το ερώτημα πώς μια τόσο μεγάλη ιστορική περιουσία μπορεί να ξαναποκτήσει την αίγλη της, χωρίς να χάσει τον χαρακτήρα της.

Ο Σωτήριος Ανάργυρος ήθελε να αλλάξει τις Σπέτσες. Έφερε νερό, φύτεψε πεύκα, άνοιξε δρόμους, έχτισε το Ποσειδώνιο, δημιούργησε τη Σχολή.

Ίσως γι’ αυτό και η σημερινή Αναργύρειος δεν έχει άλλη επιλογή από το να κάνει το ίδιο. Να μην προσπαθήσει απλώς να διατηρήσει το παρελθόν της, αλλά να βρει τον επόμενο ρόλο της.

Το 2027, έναν αιώνα μετά τα εγκαίνια, το ερώτημα δεν θα είναι αν η Σχολή υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα εκπαιδευτικά ιδρύματα της Ελλάδας.

Αυτό έχει ήδη απαντηθεί.

Το πραγματικό ερώτημα είναι αν, όταν ανοίξει ξανά τις πόρτες της για τον επόμενο αιώνα, θα μπορέσει να κάνει αυτό που έκανε και ο ιδρυτής της: να μετατρέψει μια μεγάλη περιουσία και ένα μεγάλο όραμα σε κάτι που να ανήκει ξανά —έμπρακτα— στις Σπέτσες, την Ελλάδα και τον κόσμο.

Διαβάστε επίσης:

Poseidonion Grand Hotel x Skoufa Gallery: Έργα σημαντικών Ελλήνων καλλιτεχνών φιλοξενούνται στις Σπέτσες 

CITRONNE Gallery: Καλοκαίρι στον Πόρο γεμάτο τέχνη με τον Νίκο Ποδιά και την Αφροδίτη Λίτη

Η πόλη γίνεται γκαλερί – H Αθήνα υποδέχεται το πρώτο ARTROVE