Γκαλερί Ζουμπουλάκη: Η Σοφία Παπακώστα ρωτά αν είμαστε αληθινά παρόντες

Στην ατομική της έκθεση Things to hold, η Σοφία Παπακώστα μετατρέπει το προσωπικό φωτογραφικό αρχείο σε μια εύθραυστη εικαστική μνήμη, θέτοντας ένα επίμονο ερώτημα.

Τι πραγματικά μένει από όσα προσπαθούμε να κρατήσουμε;

Υπάρχει κάτι έντονα παράδοξο στην εποχή της αδιάκοπης, ψηφιακής φωτογραφικής καταγραφής. Όσο περισσότερες εικόνες αποκτούμε, τόσο λιγότερο βέβαιο μοιάζει το τι πραγματικά θυμόμαστε ή ζούμε.

Φωτογραφίζουμε για να κρατήσουμε μια στιγμή, αποθηκεύουμε για να μην ξεχάσουμε, επιστρέφουμε ξανά και ξανά σε εικόνες που υποτίθεται ότι διασώζουν το παρελθόν. Κι όμως, η μνήμη δεν είναι σταθερό αρχείο τελικά. Μετακινείται, αλλάζει, θολώνει, συμπληρώνεται και, τελικά, κατασκευάζεται εκ νέου κάθε φορά που την ανακαλούμε.

Ακριβώς σε αυτή την ασταθή περιοχή ανάμεσα στην εικόνα και τη μνήμη κινείται το νέο έργο της Σοφίας Παπακώστα, που παρουσιάζεται από τις 17 Σεπτεμβρίου στην Γκαλερί Ζουμπουλάκη, στην πλατεία Κολωνακίου.

Η ατομική έκθεση Things to hold, συγκεντρώνει έργα σε χαρτί, δουλεμένα με υδατοδιαλυτό γραφίτη και λαδοπαστέλ, και μοιάζει να διερευνά όχι τόσο το πώς θυμόμαστε, όσο το τι απομένει όταν η προσπάθεια να διατηρήσουμε κάτι έχει ήδη αρχίσει να το μεταμορφώνει.

Η αφετηρία είναι ένα προσωπικό ψηφιακό αρχείο. Η Παπακώστα φωτογραφίζει σχεδόν καθημερινά, ίσως όπως όλοι μας, και το αρχείο αυτό μεγαλώνει διαρκώς. Κάποια στιγμή, όμως, η ίδια η συσσώρευση των εικόνων γεννά το αναπόφευκτο ερώτημα.

Γιατί έχει νόημα να κρατάμε όλες αυτές τις εικόνες;

Και ακόμη περισσότερο, τι ακριβώς πιστεύουμε ότι κρατάμε μέσα από αυτές;

«Όχι, δεν πιστεύω ότι συνδεόμαστε ουσιαστικά. Μαζεύουμε πράγματα, μαζεύουμε εικόνες – άυλες εικόνες. Κοιτάμε τις φωτογραφίες μας και νομίζουμε πως κρατάμε μια στιγμή», σημειώνει η καλλιτέχνις.

Η σκέψη αυτή λειτουργεί σαν ένα είδος υπόγειου άξονα για ολόκληρη την έκθεση. Η εικόνα που κάποτε υπήρξε ένας τρόπος να διατηρηθεί το βίωμα, εδώ γίνεται η πρώτη ύλη για να αμφισβητηθεί η ίδια η ιδέα της κατοχής του.

Το φωτογραφικό στιγμιότυπο περνά από την οθόνη στο χαρτί και, μέσα από τη ζωγραφική χειρονομία, παύει να είναι τεκμήριο και γίνεται ανάμνηση. Είναι όμως τόσο απλό;

Η διαδικασία της Παπακώστα ξεκινά από την ανασχεδίαση της φωτογραφικής εικόνας. Στη συνέχεια, αυτή αποδομείται, επανασυντίθεται και μετασχηματίζεται μέσα από αλλεπάλληλες δοκιμές. Οι επικαλύψεις καλύπτουν τμήματα της αρχικής αναφοράς, ενώ άλλα σημεία παραμένουν ορατά. Το έργο μοιάζει έτσι να βρίσκεται διαρκώς ανάμεσα στην αποκάλυψη και την απόκρυψη.

Βλέπουμε κάτι, αλλά ποτέ δεν το βλέπουμε ολόκληρο.

Και ίσως αυτή ακριβώς να είναι η πιο ενδιαφέρουσα ιδιότητα της μνήμης.

Στα έργα εμφανίζονται σώματα που αγγίζονται, μορφές που μοιάζουν να αναπτύσσονται η μία μέσα στην άλλη, αλλά και σώματα σε απόσταση. Η σωματική εγγύτητα και η απομάκρυνση λειτουργούν ως διαφορετικές εκδοχές μιας σχέσης. Η σύνδεση δεν παρουσιάζεται ως βεβαιότητα αλλά ως διαρκής προσπάθεια. Είναι κάτι που μπορεί να συμβεί, να χαθεί ή να υπάρχει μόνο ως ανάμνηση μιας προηγούμενης εγγύτητας.

Η σκέψη του Ανρί Μπερξόν από το Ύλη και Μνήμη προσφέρει ένα σημαντικό θεωρητικό υπόβαθρο. Η μνήμη δεν είναι ένας κλειστός αποθηκευτικός χώρος στον οποίο επιστρέφουμε για να ανασύρουμε αμετάβλητες εικόνες. Είναι μέρος μιας ευρύτερης πραγματικότητας που βρίσκεται σε διαρκή κίνηση. Για την Παπακώστα, αυτή η κίνηση αποκτά υλική υπόσταση πάνω στο χαρτί.

Ο γραφίτης, δουλεμένος με νερό και πινέλο, αφήνει μια αίσθηση ρευστότητας. Οι τονικότητες του μαύρου και του λευκού δημιουργούν ατμόσφαιρα, σαν κάτι να έχει ήδη αρχίσει να απομακρύνεται από τη βεβαιότητα της αρχικής του μορφής. Το λαδοπαστέλ κινείται διαφορετικά. Είναι πιο πυκνό, πιο αποφασιστικό, και όταν καλύπτει την επιφάνεια δεν αφήνει πάντα περιθώριο επιστροφής. Η χειρονομία είναι τελική.

Έτσι, τα υλικά δεν είναι απλώς μέσα για την παραγωγή της εικόνας αλλά συμμετέχουν στην ίδια τη σκέψη πίσω από το έργο. Ο γραφίτης μπορεί να διαλυθεί και να μετακινηθεί ενώ το λαδοπαστέλ μπορεί να καλύψει. Ανάμεσα στα δύο, η εικόνα μετατρέπεται από αναπαράσταση σε ίχνος.

Σαν μια ανάμνηση που κάθε φορά που την αγγίζουμε αλλάζει λίγο ακόμη.

Ιδιαίτερα ενδιαφέρον είναι το γεγονός ότι η έκθεση αντιμετωπίζει τη μνήμη και τη λήθης ως δύο έννοιες που συνυπάρχουν. Ένα πρόσωπο χωρίς χαρακτηριστικά, ένα πορτρέτο που βρίσκεται κάπου ανάμεσα στην παρουσία και την απουσία, συμπυκνώνει αυτή την αμφισημία.

Ποιο μέρος μιας μορφής χρειάζεται πραγματικά να διατηρηθεί για να εξακολουθεί να είναι αναγνωρίσιμη; Και από ποιο σημείο και μετά η αφαίρεση δεν είναι απώλεια, αλλά ένας άλλος τρόπος μνήμης;

Η Σούζαν Σόνταγκ είχε γράψει για τη φωτογραφία ως έναν τρόπο να παγώνουμε τις σκηνές, μετατρέποντας την εμπειρία σε εικόνα. Σήμερα, όπου η παραγωγή εικόνων έχει γίνει σχεδόν αδιάκοπη, το ερώτημα μοιάζει ακόμη πιο επίκαιρο.

Ζούμε τη στιγμή ή καταγράφουμε την απόδειξη ότι τη ζήσαμε;

Η Παπακώστα δεν επιχειρεί να απαντήσει. Τα έργα δεν προσφέρουν μια εύκολη θέση για τη μνήμη, τη σύνδεση ή την παρουσία και αφήνουν χώρο για την αμφιβολία.

Ίσως, τελικά, η έκθεση Things to hold να αφορά ακριβώς αυτή τη λεπτή διαφορά ανάμεσα στο «κρατώ» και στο «είμαι παρών».

Τα έργα της Παπακώστα μοιάζουν να σταματούν τον χρόνο χωρίς να τον ακινητοποιούν. Η ζωγραφική χειρονομία διατηρεί κάτι από τη φωτογραφία, την ίδια στιγμή που το απομακρύνει από την αρχική του ταυτότητα.

Ό,τι μένει δεν είναι ολόκληρη η στιγμή, αλλά ένα ίχνος της. Μια αίσθηση. Μια χειρονομία. Ένα σώμα που κάποτε ήταν κοντά σε ένα άλλο. Ένα πρόσωπο που δεν διακρίνεται πλέον. Μια εικόνα που επιμένει ενώ η αρχική της σαφήνεια έχει χαθεί.

Και μέσα σε αυτή την αμφιταλάντευση ανάμεσα στο ορατό και το αόρατο, στην παρουσία και την απουσία, στη διάρκεια και το εφήμερο, η έκθεση αφήνει ένα ερώτημα να παραμένει ανοιχτό.

Tι είναι αυτό που τελικά μπορούμε να κρατήσουμε;
Ίσως όχι τη στιγμή. Ίσως ούτε την εικόνα της.
Μόνο το ίχνος που αφήνει πάνω μας.

Σοφία Παπακώστα

Η Σοφία Παπακώστα γεννήθηκε το 1985 στη Λευκωσία της Κύπρου. Είναι απόφοιτη της Σχολής Καλών Τεχνών του Α.Π.Θ. και κατέχει μεταπτυχιακό τίτλο (MA) στο Sequential Design & Illustration από το University of Brighton.

Έχει πραγματοποιήσει τρεις ατομικές και μία διατομική έκθεση στην Ελλάδα και την Κύπρο, ενώ έχει συμμετάσχει σε περισσότερες από 20 ομαδικές εκθέσεις σε μουσεία και ανεξάρτητους χώρους διεθνώς, μεταξύ άλλων στην 17η Μπιενάλε Νέων Καλλιτεχνών στο Μιλάνο (2015), στο Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στη Θεσσαλονίκη, στο Μουσείο Μπουζιάνη στην Αθήνα και στην Μπιενάλε Μυκόνου το 2021.

Ζει και εργάζεται στην Αθήνα. H έκθεση Things to hold είναι η δεύτερη ατομική της έκθεση στην Γκαλερί Ζουμπουλάκη.

Πληροφορίες
Σοφία Παπακώστα — Things to hold
Ατομική έκθεση

Εγκαίνια: Πέμπτη 17 Σεπτεμβρίου 2026, 18:00–21:00
Διάρκεια: 17 Σεπτεμβρίου–10 Οκτωβρίου 2026

Γκαλερί Ζουμπουλάκη
Πλατεία Κολωνακίου 20, Αθήνα

Ώρες λειτουργίας:
Τρίτη, Πέμπτη & Παρασκευή: 11:00–20:00
Τετάρτη & Σάββατο: 11:00–15:00
Κυριακή & Δευτέρα: κλειστά

Διαβάστε επίσης:

Μια συναστρία δημιουργίας: Από το Αστεροσκοπείο ως την Εθνική Βιβλιοθήκη και το Πλανητάριο 

Μυρτώ Ξανθοπούλου: Ένας αιώνιος ανεμιστήρας στο MOMus-Μουσείο Άλεξ Μυλωνά

Οικία Yves Saint Laurent: 700 έργα, 373 εκατ. και η μοναδική αισθητική ενός συλλέκτη