Κάθε οργανισμός ελέγχει τα οικονομικά του, αναθεωρεί τη στρατηγική του και μετρά την απόδοση των ανθρώπων του. Σπάνια όμως εξετάζει το ένα στοιχείο που επηρεάζει καθημερινά τη συμπεριφορά όλων, χωρίς να ζητά την άδεια κανενός: το ίδιο το περιβάλλον μέσα στο οποίο δουλεύουν. Και δεν εννοώ μόνο τη λειτουργία του. Εννοώ την αισθητική του.

Στην κουλτούρα μας η αισθητική αντιμετωπίζεται ως ζήτημα γούστου, κάτι που προστίθεται στο τέλος αν περισσέψει προϋπολογισμός. Η πεποίθηση που έχω σχηματίσει έπειτα από χρόνια σε πολύ διαφορετικές αγορές είναι η ακριβώς αντίθετη.

Η αισθητική είναι μια σιωπηλή μορφή ηγεσίας. Ρυθμίζει το πώς φέρονται οι άνθρωποι ακόμη και όταν κανείς δεν τους επιβλέπει. Αυτό ονομάζω Aesthetics Create Ethics. Ο φιλόσοφος Ludwig Wittgenstein, ένας από τους σπουδαιότερους και πιο επιδραστικούς στοχαστές του 20ού αιώνα, είχε πει ότι η ηθική και η αισθητική είναι ένα. Στην πράξη, μέσα σε έναν οργανισμό, η μία οδηγεί στην άλλη: η αισθητική διαμορφώνει την ηθική.

Ο χώρος ως σιωπηλή πολιτική

Ένα περιβάλλον επικοινωνεί προσδοκίες πριν ειπωθεί η πρώτη λέξη. Η τάξη, το φως και η φροντίδα λένε ότι εδώ υπάρχει ένα στάνταρ και ότι αξίζει να το τηρήσεις. Η προχειρότητα και η αδιαφορία λένε το αντίθετο, ότι εδώ τα πράγματα γίνονται στο περίπου και κανείς δεν ενδιαφέρεται. Κανένα εγχειρίδιο συμμόρφωσης δεν είναι τόσο πειστικό όσο ο χώρος που βλέπει και αγγίζει κάποιος κάθε πρωί.

Γι’ αυτό λέω ότι η αισθητική είναι η σιωπηλή πολιτική ενός οργανισμού. Δεν διατυπώνεται, αλλά εφαρμόζεται συνεχώς. Και όταν είναι ασύμβατη με τη δηλωμένη στρατηγική, κερδίζει πάντα η αισθητική, γιατί αυτή τη βιώνουν οι άνθρωποι σωματικά, ενώ τη στρατηγική απλώς τη διαβάζουν.

Το ντόμινο: από το ατομικό στο συλλογικό

Εδώ αρχίζει μια αλυσίδα που σπάνια την παρακολουθούμε ως το τέλος της.

Μια συμπεριφορά, όταν επαναλαμβάνεται, γίνεται στάση. Η στάση του καθενός δεν μένει ατομική. Διαχέεται στον διπλανό, γίνεται ο άγραφος κανόνας μιας ομάδας και, τελικά, ο τρόπος που λειτουργεί ολόκληρος ο οργανισμός. Έτσι η ατομική ηθική μετατρέπεται σε συλλογική. Και η συλλογική ηθική, με τη σειρά της, ξαναγίνεται αισθητική. Γιατί αισθητική δεν είναι μόνο ένας χώρος. Είναι ο τρόπος που μια εταιρεία μιλάει στους πελάτες της, που παρουσιάζει τη δουλειά της, που υποδέχεται έναν επισκέπτη, που φροντίζει τις λεπτομέρειες τις οποίες θα μπορούσε να αγνοήσει.

Ο κύκλος κλείνει εκεί που ξεκίνησε. Ένα περιβάλλον διαμορφώνει μια συμπεριφορά, η συμπεριφορά μια κουλτούρα, και η κουλτούρα επιστρέφει ως η αισθητική ενός ολόκληρου οργανισμού. Να γιατί η αισθητική δεν είναι επιφάνεια. Είναι η ορατή μορφή του ήθους μιας επιχείρησης.

Το κόστος της ασυμφωνίας

Σε όρους διοίκησης, η κουλτούρα είναι περιουσιακό στοιχείο ή υποχρέωση, και χτίζεται ή διαβρώνεται καθημερινά μέσα από το περιβάλλον. Το ακριβότερο κενό που συναντώ σε οργανισμούς δεν είναι στα νούμερα. Είναι η απόσταση ανάμεσα στις αξίες που μια εταιρεία διακηρύσσει και στο περιβάλλον που πραγματικά κατοικεί. Μια διακήρυξη αποστολής κρεμασμένη στον τοίχο ενός αδιάφορου χώρου ακυρώνεται από τον ίδιο τον τοίχο.

Το ουσιαστικό είναι ότι αυτό μεταφράζεται σε αποτέλεσμα. Σε ένα πρόσφατο έργο χώρων εργασίας, ο νέος στρατηγικός σχεδιασμός έκανε τους ανθρώπους να επιλέγουν μόνοι τους να έρχονται πιο συχνά στα γραφεία, παρότι είχαν πλήρη δυνατότητα υβριδικής εργασίας. Οι αίθουσες συναντήσεων ευνοούσαν πραγματικά τη συλλογική δουλειά αντί να τη δυσκολεύουν, και οι κοινόχρηστοι χώροι φαγητού καλλιεργούσαν τη σύνδεση ανάμεσα σε ομάδες που αλλιώς δεν θα συναντιόνταν ποτέ. Κανείς δεν το επέβαλε. Ο χώρος το κατέστησε φυσική επιλογή. Αυτό δεν είναι θέμα γούστου. Είναι ευθυγράμμιση του χώρου με τον άνθρωπο.

Η δοκιμασία του χρόνου

Η αξία αυτής της προσέγγισης δεν κρίνεται την ημέρα των εγκαινίων. Κρίνεται χρόνια αργότερα, όταν το περιβάλλον εξακολουθεί να λειτουργεί και να ανεβάζει τη συμπεριφορά αντί να την κουράζει. Γι’ αυτό δεν αντιμετωπίζουμε τον σχεδιασμό ως παράδοση αλλά ως κύκλο, αυτό που στη STIRIXIS Group ονομάζουμε Value Creation Circle™: επιστρέφουμε μετά τη λειτουργία, μετράμε τι πραγματικά συνέβη και διορθώνουμε. Η ηθική ενός χώρου, όπως και η ηθική ενός οργανισμού, αποδεικνύεται στη διάρκεια, όχι στην πρώτη εντύπωση.

Η εμπειρία από αγορές με ριζικά διαφορετική κλίμακα και κουλτούρα, από την Ελλάδα και την Ευρώπη έως τη Μέση Ανατολή, την Ινδία και την Αμερική, επιβεβαιώνει κάτι σταθερό. Ένα περιβάλλον που σέβεται τον άνθρωπο παράγει ανταπόδοση. Ένα περιβάλλον που τον αγνοεί παράγει τριβή. Η γεωγραφία αλλάζει, ο μηχανισμός όχι.

Η πρόθεση ως αρχή του ήθους

Για όποιον ηγείται, το πρακτικό συμπέρασμα είναι απλό. Η αισθητική ενός οργανισμού είναι η πιο ειλικρινής δημοσιοποίηση του τι πραγματικά σέβεσαι, πιο ειλικρινής από κάθε έκθεση εταιρικής υπευθυνότητας. Ο χώρος δεν καθρεφτίζει απλώς μια κουλτούρα. Τη δημιουργεί.

Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν το περιβάλλον μας διαμορφώνει, γιατί το κάνει ούτως ή άλλως. Είναι αν θα το αφήσουμε στην τύχη ή αν θα το αναλάβουμε με συνείδηση. Όταν το αναλαμβάνουμε με πρόθεση, ο χώρος αρχίζει να κάνει τους ανθρώπους πιο συνεργατικούς, πιο διαφανείς, πιο υπεύθυνους. Και τότε γίνεται φανερό ότι η ομορφιά της πρόθεσης δεν είναι κάτι που προσθέτουμε στο τέλος. Είναι η αρχή του ήθους.

*Αντιπρόεδρος και Γενική Διευθύντρια της STIRIXIS Group