Σ’ ένα δίπολο αντιθέσεων βρίσκεται εγκλωβισμένη η ελληνική οικονομία. Όχι μόνο κατά την περίοδο της Γ’ Ελληνικής Δημοκρατίας, αλλά ουσιαστικά από τη μεταπολεμική ανάκαμψη, μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Εμφύλιο, που οριοθετείται από την υποτίμηση Μαρκεζίνη. Από τότε μέχρι σήμερα, η χώρα δεν έχει καταφέρει να ξεφύγει από αυτόν τον δομικό περιορισμό.

Η πρόσφατη έκθεση του Ελληνικού Δημοσιονομικού Συμβουλίου το αναδεικνύει με σαφήνεια. Αναδεικνύει, επίσης, την εύθραυστη δημοσιονομική μας θέση μέσα στο ευρωπαϊκό πλαίσιο κανόνων. Τουλάχιστον για το 2026, και με βάση τη σωρευτική εξέλιξη από την ημερομηνία εφαρμογής των νέων κανόνων, όπως προβλέπει η Ε.Ε., η δυνατότητα εξαίρεσης μέρους των αμυντικών δαπανών είναι αυτή που μας προσφέρει τον περίφημο δημοσιονομικό χώρο.

Ο πρώτος πόλος εγκλωβισμού είναι το ισοζύγιο πληρωμών, που παραμένει αρνητικό κατά περίπου 15 δισ. ευρώ — ποσό που ισοδυναμεί με το 5% του ΑΕΠ. Στο 6%-7% το ΔΝΤ αρχίζει να «χτυπά καμπανάκι». Η βασική αντίθεση είναι εμφανής: από τη μία πλευρά, έχουμε συνεχώς βελτιούμενη επίδοση στις καθαρές εξαγωγές υπηρεσιών, κυρίως στον τουρισμό και στις ταξιδιωτικές εισπράξεις, στοιχείο που αποτυπώνει την αυξημένη εξωστρέφεια της οικονομίας — κατά κύριο λόγο, όμως, στον τομέα των υπηρεσιών. Από την άλλη, η ίδια η ανάπτυξη, επειδή στηρίζεται κυρίως στην κατανάλωση, αλλά και οι ίδιες οι επενδύσεις, επειδή απαιτούν για την υλοποίησή τους αγαθά που η χώρα δεν διαθέτει, οδηγούν νομοτελειακά σε άνοδο των εισαγωγών.

Το ισοζύγιο πληρωμών παραμένει, έτσι, ένας σημαντικός περιοριστικός παράγοντας, που εύκολα μπορεί να επιβραδύνει την ανάπτυξη. Είναι ένας περιορισμός που ισχύει, με διαφορετικές μορφές, από το 1953.

Ο δεύτερος πόλος εγκλωβισμού σχετίζεται με τις αμοιβές. Ότι οι μισθοί στην Ελλάδα δεν επαρκούν για αξιοπρεπή διαβίωση, ενώ υπολείπονται του επιπέδου της συντριπτικής πλειοψηφίας των ευρωπαίων εταίρων μας, αποτελεί πλήρως καταγεγραμμένο γεγονός. Η έκθεση του Δημοσιονομικού Συμβουλίου παρατηρεί με σαφήνεια πως «περαιτέρω αύξηση των μισθών θα είναι ωφέλιμη τόσο σε μικροοικονομικό επίπεδο, μέσω της ενίσχυσης του βιοτικού επιπέδου των νοικοκυριών, όσο και σε μακροοικονομικό επίπεδο, μέσω της τόνωσης της συνολικής ζήτησης». Προσθέτει, όμως, την κρίσιμη προϋπόθεση: αυτό μπορεί να συμβεί «στον βαθμό που συνοδεύεται από διατηρήσιμη οικονομική ανάπτυξη και βελτίωση της παραγωγικότητας».

Εδώ ακριβώς βρίσκεται το αντιθετικό πρόβλημα. Από τη μία πλευρά, η παραγωγικότητα στην Ελλάδα παραμένει χαμηλή. Από την άλλη, η αύξηση των αμοιβών ανεβάζει τον δείκτη κόστους εργασίας ανά μονάδα προϊόντος, καθώς ακόμη και οι αυξήσεις που δίνονται υπερβαίνουν την άνοδο της παραγωγικότητας. Έτσι, δεν βελτιώνεται ουσιαστικά η ανταγωνιστικότητα της ελληνικής παραγωγής, ιδιαίτερα σε διεθνές επίπεδο.

Πρόκειται για πρόβλημα που μας κατατρέχει επί δεκαετίες. Η «λύση» του συνεπάγεται ένα διαφορετικό μοντέλο ανάπτυξης, που θα στηρίζεται στην αύξηση της παραγωγικότητας. Είναι όμως ένα μοντέλο που δεν καταφέρνουμε να υιοθετήσουμε — κυρίως διότι συνεπάγεται βραχυπρόθεσμο και ίσως μεσοπρόθεσμο πολιτικό κόστος.

Στο δίπολο αυτό προστίθενται συνδεόμενοι παράγοντες, που αναδεικνύουν ακόμη περισσότερο την ευαλωτότητα της οικονομίας μας. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι οι άμεσες ξένες επενδύσεις χρηματοδοτούν μέρος του εξωτερικού ελλείμματος — για παράδειγμα κατά 2,6% του ΑΕΠ το 2024, όπως υπογραμμίζει το ΕΔΣ. Ένα πολύ σημαντικό μέρος των αποδόσεων αυτών των επενδύσεων, όμως, κατευθύνεται φυσιολογικά προς τους ξένους επενδυτές. Επομένως, η πραγματική εικόνα του οφέλους για τον Έλληνα πολίτη δεν προκύπτει μόνο από το μέγεθος του ΑΕΠ, αλλά από το χαμηλότερο μέγεθος του Καθαρού Εθνικού Εισοδήματος — δηλαδή από τα χρήματα που πράγματι «παραμένουν» στην Ελλάδα ως διαθέσιμο εισόδημα.

Ένα δεύτερο θέμα είναι ότι η ελληνική οικονομία εξαρτάται και πάλι, σε σημαντικό βαθμό, από την εμπιστοσύνη των ξένων επενδυτών. Η πολύ ορθή πρόωρη αποπληρωμή ακριβών δανείων από τον ΟΔΔΗΧ, σε συνδυασμό με την αύξηση του ΑΕΠ, έχει εξισορροπήσει την άνοδο του δημόσιου χρέους σε απόλυτα μεγέθη, οδηγώντας σε μείωσή του ως ποσοστού του ΑΕΠ. Αυτό, εξάλλου, είναι το μέγεθος που λαμβάνουν υπόψη τους οι ξένοι επενδυτές και η Ε.Ε.

Αυτή είναι η μία πλευρά του νομίσματος. Αν δούμε τις εξελίξεις στην κατηγορία των επενδύσεων χαρτοφυλακίου στο ισοζύγιο πληρωμών, αυτές καταγράφουν αύξηση των υποχρεώσεων προς το εξωτερικό. Η εξέλιξη αυτή, από τη μία πλευρά, σηματοδοτεί την ισχυρή ζήτηση των ξένων για ελληνικά ομόλογα και έντοκα γραμμάτια. Από την άλλη, όμως, δείχνει την εξάρτηση από κεφάλαια που μπορούν να φύγουν πολύ εύκολα. Κάποτε τα αποκαλούσαμε «βραχυχρόνια κερδοσκοπικά κεφάλαια» και τους κατόχους τους «gnomes of Zurich». Σήμερα χρησιμοποιούμε πιο «ηθικές» λέξεις. Η πραγματικότητα, όμως, δεν έχει αλλάξει.

Η έκθεση του ΕΔΣ περιέχει διαμαντάκια που προσφέρουν καθαρή εικόνα για την κατάσταση της ελληνικής οικονομίας μέσα στο δημοσιονομικό πλαίσιο που έχει καθορίσει η Ε.Ε., αλλά και μέσα στη βαριά σκιά των πέτρινων χρόνων της χρεοκοπίας και των μνημονίων. Επιβεβαιώνει τη θέση της στήλης —29/5, «Η έξοδος από τα μνημόνια: μύθος και πραγματικότητα»— πως παραμένουμε μία ευάλωτη οικονομία, για παράδειγμα απέναντι σε μία αύξηση των επιτοκίων. Επιβεβαιώνει, επίσης, πως μεγάλο μέρος της εμπιστοσύνης που μας δείχνουν οι ξένοι επενδυτές —οι… gnomes— οφείλεται στη δημοσιονομική διαχείριση των κυβερνήσεων Μητσοτάκη, ξεκάθαρα με πολιτικό κόστος για την παράταξη της Ν.Δ., αλλά με μακροχρόνιο όφελος για την κοινωνία. Οφείλεται, όμως, και στο γεγονός ότι τα τρία τέταρτα του δημόσιου χρέους της χώρας οφείλονται σε επίσημους θεσμούς της Ε.Ε., όπως ο EFSF και ο ESM.

Τόσο το πρόσφατο παρελθόν μας —η δεκαετία 2010-2019— όσο και η οικονομική φιλοσοφία της Ε.Ε., που εξακολουθεί να τείνει προς τον νεοφιλελευθερισμό, μας υποχρεώνουν να είμαστε εξαιρετικά προσεκτικοί στη δημοσιονομική μας διαχείριση. Η ανάγκη αυτή φαίνεται καθαρά από το γεγονός ότι για φέτος η ετήσια μεταβολή των καθαρών δαπανών μετά τα Μέτρα Ενεργής Πολιτικής —δηλαδή μέτρα που αποφασίζει η κυβέρνηση και όχι εξελίξεις που προκύπτουν από την οικονομική συγκυρία, όπως η επίπτωση των περίφημων «σταθεροποιητών» που εκτίμησε λάθος το ΔΝΤ όταν έγραφε τα μνημόνια— ανέρχεται στα 7,5 δισ. ευρώ. Το όριο που «συνιστά» η Ε.Ε. είναι 3,6 δισ. ευρώ. Η απόκλιση καλύπτεται από τη λεγόμενη «ευελιξία» λόγω της αύξησης των αμυντικών δαπανών, η οποία καταλήγει να αφήνει δημοσιονομικό χώρο της τάξης μόλις των 250 εκατ. ευρώ.

Αυτό είναι και το ουσιαστικό συμπέρασμα. Η Ελλάδα έχει βγει από την τυπική επιτήρηση, αλλά δεν έχει βγει από τους ιστορικούς περιορισμούς της οικονομίας της. Όσο η ανάπτυξη θα στηρίζεται στην κατανάλωση, όσο η παραγωγικότητα θα υστερεί, όσο το εξωτερικό ισοζύγιο θα πιέζει και όσο ο δημοσιονομικός χώρος θα εξαρτάται από σκληρές ευρωπαϊκές πολιτικές , η χώρα θα κινείται σε στενό διάδρομο. Το ζητούμενο δεν είναι απλώς να μη χαθεί η εμπιστοσύνη των αγορών. Είναι να αποκτήσει η ελληνική οικονομία την εσωτερική δύναμη που θα της επιτρέψει κάποτε να μη χρειάζεται να την παρακαλεί.

Διαβάστε επίσης

Στην Άγκυρα κρίνεται το ΝΑΤΟ — και η ευρωπαϊκή αδράνεια