Ο Κωνσταντίνος Στάικος μέσα από τα μάτια της κόρης του

Υπάρχουν δημιουργοί που αφήνουν πίσω τους έργα. Υπάρχουν και εκείνοι που αφήνουν πίσω τους έναν ολόκληρο τρόπο σκέψης. Ο Κωνσταντίνος Σπ. Στάικος ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία.

Μια προσωπικότητα πολυσχιδής και βαθιά καλλιεργημένη, που κινήθηκε με φυσικότητα ανάμεσα στην αρχιτεκτονική εσωτερικών χώρων, την ιστορία του βιβλίου, την εκδοτική δραστηριότητα και τη συλλογή, διαμορφώνοντας ένα έργο που δεν περιορίζεται σε ένα πεδίο, αλλά απλώνεται σε ένα ολόκληρο πολιτισμικό σύμπαν.

Γεννημένος στην Αθήνα το 1943, ξεκίνησε τις σπουδές του στη Σχολή Καλών Τεχνών του Μετσόβιου Πολυτεχνείου, για να συνεχίσει αργότερα στην École Nationale Supérieure des Arts Décoratifs στο Παρίσι. Από το 1968 και έπειτα, η γαλλική πρωτεύουσα έγινε το πρώτο του εργαστήριο: εκεί εργάστηκε σε αρχιτεκτονικά και διακοσμητικά γραφεία που ανέλαβαν την αποκατάσταση και ανάπλαση ιστορικών και μνημειακών κτισμάτων, όπως το Château de Ferrières.

Ήταν ακριβώς αυτή η περίοδος που σηματοδότησε την αρχή μιας βαθύτερης, σχεδόν εμμονικής σχέσης με το βιβλίο. Αρχικά μέσα από εκδόσεις που κατέγραφαν αρχιτεκτονικά μνημεία της Γαλλίας και διακοσμητικά μοτίβα διαφόρων εποχών και πολιτισμών και στη συνέχεια μέσα από μια ολοένα και πιο συστηματική ενασχόληση με την ιστορία της ελληνικής τυπογραφίας και της εκδοτικής δραστηριότητας του Γένους.

Η συλλεκτική αυτή διαδρομή δεν άργησε να εξελιχθεί σε βαθύ πάθος. Η μελέτη για την ανάπλαση της ιστορικής βιβλιοθήκης της Μονής του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου στην Πάτμο υπήρξε καθοριστική: εκεί ο Στάικος αφιερώθηκε στη μελέτη του θεσμού της βιβλιοθήκης διαχρονικά και σε διαφορετικούς πολιτισμούς, θέτοντας τα θεμέλια για το μνημειώδες έργο του. Καρπός αυτής της έρευνας υπήρξε η πεντάτομη Ιστορία της Βιβλιοθήκης στον Δυτικό Πολιτισμό, ένα έργο που καλύπτει την εξέλιξη του θεσμού από το 4000 π.Χ. έως σήμερα, το οποίο κυκλοφόρησε στα ελληνικά, στα αγγλικά και στην κινεζική γλώσσα.

Παράλληλα, υπήρξε ιδρυτής του εκδοτικού οίκου Άτων, μέσω του οποίου τα βιβλία του κυκλοφόρησαν σε πολλές γλώσσες – ελληνικά, αγγλικά, ιταλικά, ολλανδικά, γαλλικά, κινεζικά και αραβικά – με κύριο αντικείμενο την ιστορία του βιβλίου και των βιβλιοθηκών στον δυτικό πολιτισμό. Μεταξύ των σημαντικότερων έργων του συγκαταλέγονται Η Πνευματική Πορεία του Γένους, Το Μουσείο και η Βιβλιοθήκη των Πτολεμαίων στην Αλεξάνδρεια, Ο Έρασμος, Τα Ελληνικά Αρχέτυπα, Η Αρχιτεκτονική των Βιβλιοθηκών στον Δυτικό Πολιτισμό, καθώς και η Βιβλιοθήκη του Πλάτωνα και της Ακαδημίας και η Αριστοτέλους Βιβλιοθήκη.

Η δράση του δεν περιορίστηκε στο συγγραφικό έργο. Υπήρξε οραματιστής και δημιουργός χώρων: από την ανάπλαση της Βιβλιοθήκης του Οικουμενικού Πατριαρχείου στο Φανάρι, έως τη μετατροπή του κτηρίου Κωστής Παλαμάς σε Εντευκτήριο του Πανεπιστημίου Αθηνών, αλλά και την αποκατάσταση της Ροτόντας του Αγίου Θεοδώρου του Τήρωνος στον Παλατίνο Λόφο στη Ρώμη. Σε κάθε περίπτωση, η αρχιτεκτονική δεν ήταν για εκείνον απλώς μια πρακτική, αλλά ένας τρόπος να στεγάζεται η γνώση με ακρίβεια, ευαισθησία και αισθητική συνοχή.

Η ίδια αυτή ανάγκη για διάσωση και διάχυση της γνώσης οδήγησε και στη δημιουργία της ψηφιακής εγκυκλοπαίδειας «Περί Βιβλιοθηκών» (aboutlibraries.gr), σε συνεργασία με το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης και τον «Κήπο Φιλοβίβλων», μια προσπάθεια συστηματικής καταγραφής της ιστορίας των βιβλιοθηκών από την αρχαιότητα έως σήμερα.

Για τον ίδιο, η συλλογή βιβλίων δεν υπήρξε ποτέ μια ιδιωτική υπόθεση. Πίστευε βαθιά ότι αντανακλά την πνευματική ιστορία του Γένους και, ως τέτοια, ανήκει σε όλους. Η απόφασή του να εξασφαλίσει τη μελλοντική της στέγη μέσα από το Ίδρυμα Ωνάση υπήρξε μια πράξη πολιτιστικής ευθύνης, που εξασφάλισε τη συνέχιση και ανάδειξη ενός έργου ζωής.

Μέσα σε αυτό το σύνθετο, πλούσιο και βαθιά ανθρώπινο σύμπαν, η κόρη του, Τατιάνα Στάικου, διατηρεί τη δική της διαδρομή.

Εργάζεται στον χώρο της διαχείρισης ακινήτων και μπορεί η ίδια να μην ακολούθησε το επάγγελμα του παππού και του πατέρα της, κουβαλάει όμως μια έμμεση, αλλά σαφή σχέση με τον κόσμο της αρχιτεκτονικής.

Με αγάπη για τη γνώση, τη λογοτεχνία και τη δημιουργία, μιλά για τον πατέρα της όχι ως δημόσιο πρόσωπο, αλλά ως έναν άνθρωπο που ζούσε, εργαζόταν και δημιουργούσε με έναν σχεδόν αδιάκοπο εσωτερικό ρυθμό. Και του μοιάζει.

Όπως εκείνος, πιστεύει ακράδαντα πως η καλλιέργεια είναι προσωπική υπόθεση για τον καθένα. Και, καμία έκπληξη, είναι βιβλιοφάγος και η ίδια. Διαβάζει και παρακολουθεί ό,τι «πέφτει» στα χέρια της (με μια ιδιαίτερη αγάπη στα ιστορικά μυθιστορήματα και στα κλασικά βιβλία).

Όταν σκέφτεστε τον πατέρα σας μέσα στο σπίτι, ποια εικόνα έρχεται πρώτη;

Να δουλεύει πάντα στον προσωπικό χώρο του, το γραφείο του. Να διαβάζει, να γράφει, να κρατάει σημειώσεις. Σαν παιδί τον θυμάμαι κλεισμένο στο ησυχαστήριο αυτό με τις ώρες.

Τι ήταν αυτό που τον καθόριζε περισσότερο;

Η δημιουργία. Ήταν ένας άνθρωπος πρωτίστως δημιουργικός, πολυπράγμων. Το βιβλίο ήταν σαφώς η μεγάλη του αγάπη.

Πώς ξεκίνησε η σχέση του με τις βιβλιοθήκες;

Ήταν μια φυσική εξέλιξη της συλλογής του με τα βιβλία. Ήταν αυτό που συνέδεε τις δύο μεγάλες αγάπες του: τα βιβλία και την αρχιτεκτονική εσωτερικών χώρων. Όταν του ανατέθηκε η ανάπλαση της ιστορικής βιβλιοθήκης της Μονής του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου στην Πάτμο, είχε τον χρόνο και την ευκαιρία να ασχοληθεί σε βάθος με την ιστορία του θεσμού των βιβλιοθηκών σε πολλούς πολιτισμούς, διαχρονικά. Εκεί ουσιαστικά ξεκινά η ενασχόλησή του με τις βιβλιοθήκες.

Στο έργο του φαίνεται μια εμμονή με τη μνήμη και τη διατήρηση της γνώσης. Πιστεύετε ότι αυτό ήταν και προσωπική του ανάγκη;

Ήταν σαφώς μια προσωπική του ανάγκη. Να καταγραφεί και να διατηρηθεί η γνώση. Και γνώριζε το αντικείμενό του όσο κανείς.

Όταν μιλούσε σε παρουσιάσεις βιβλίων και εκδηλώσεις, ανέσυρε με μεγάλη ευκολία πληροφορίες για λόγιους, βιβλιοθήκες και τυπογραφία ιστορικής σημασίας.

Πώς ήταν η καθημερινότητά του ως δημιουργός;

Δούλευε πολλές ώρες, πάντοτε. Όλες τις ώρες της ημέρας, Σάββατα, Κυριακές, αργίες, διακοπές. Με πάθος που τον παρέσερνε, σαν να έπρεπε «να βγει από μέσα του» όλη αυτή η γνώση και να καταγραφεί. Σαν να ήταν το καθήκον του αυτό. Όταν ξεκινούσε ένα καινούργιο βιβλίο, αφοσιωνόταν και συγκεντρωνόταν σε αυτό μέχρι να το ολοκληρώσει.

Τι τον συγκινούσε περισσότερο;

Είχε ένα μοναδικό ταλέντο στο να μεταμορφώνει έναν χώρο. Πρώτα τον αποτύπωνε σε χαρτί. Σχεδίαζε τα έπιπλα, τα υφάσματα, όλες τις παραμέτρους. Ήταν άνθρωπος με όραμα. Έβλεπε έναν χώρο και ήξερε την ίδια στιγμή πώς θα τον μεταμορφώσει.

Αργότερα, πήγαινε στο Μοναστηράκι και έψαχνε μέσα στις στοίβες για να ανακαλύψει «έναν θησαυρό», ένα βιβλίο σπάνιας έκδοσης για τη συλλογή του. Υπήρξε σχεδιαστής, αρχιτέκτων εσωτερικών χώρων, ερευνητής, ιστορικός βιβλίου, εκδότης και συγγραφέας. Μια μοναδική προσωπικότητα που συνδύαζε με αρμονία όλες αυτές τις ιδιότητες. Στο τελευταίο κομμάτι της ζωής του, τον είχε κερδίσει ο κόσμος του βιβλίου.

Πώς θα τον περιγράφατε;

Ο κόσμος του στο νεοκλασικό της οδού Μουρούζη ήταν το ησυχαστήριό του και ήταν ποτισμένο από το χαρακτηριστικό άρωμα του βιβλίου. Είχε χιούμορ, ήταν πειραχτήρι, εκτιμούσε ένα καλό ανέκδοτο και του άρεσε να το αναπαράγει προσθέτοντας το δικό του «αλατοπίπερο».

Ήταν προστατευτικός, χειμαρρώδης στις ιδέες του, με αστείρευτη έμπνευση. Αγαπούσε τη ζωή, το γέλιο, ένα ποτήρι καλό κόκκινο κρασί, μια ωραία ταινία, τη θέα από το αρχοντικό του στις Μηλιές Πηλίου. Είχε λίγους φίλους, αλλά με εκείνους ήταν δοτικός και στοργικός, όπως και με τον σκύλο του, τον Bull.

Υπήρχε έργο πιο προσωπικό για εκείνον;

Το πρώτο του εκδοτικό εγχείρημα, «Η Χάρτα της Ελληνικής Τυπογραφίας», που πήρε δέκα χρόνια έρευνας και συγγραφής και συνοψίζει την εκδοτική δραστηριότητα των Ελλήνων και τη συμβολή τους στην πνευματική αναγέννηση της δύσης. Επίσης, το πεντάτομο έργο «Η Ιστορία της Βιβλιοθήκης στον Δυτικό Πολιτισμό».

Αγαπούσε πολύ και τα υφάσματα που δημιούργησε ο ίδιος. Σαν παιδί τον θυμάμαι να σχεδιάζει τα μοτίβα στο σχεδιαστήριο του με κραγιόν και μπογιές, τα οποία στην συνέχεια τυπώνοντας στο εργοστάσιο Αιγαίο σε υφάσματα σε ιδιαίτερα χρώματα. Πωλούνταν στα καταστήματα και λινοθήκες με την επωνυμία «Στάικος» σε όλη την Ελλάδα. Νομίζω τον συγκινούσε να τα βλέπει. Και τα αναγνώριζε με τα ονόματα τους. Το αγαπημένο μου ήταν το «Τατιάνα». Σε πολλά σπίτια τα συναντώ ακόμα!

Πώς βίωνε το βάρος αυτού του έργου;

Ως ένα έργο ιδιαίτερα σημαντικό, μια παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές. Ήταν ιδιαίτερα περήφανος για αυτό!

Η παραχώρηση της συλλογής του στο Ίδρυμα Ωνάση ήταν μια πράξη πολιτιστικής ευθύνης. Πώς πήρε αυτή την απόφαση;
Τον απασχολούσε πάντα «η επόμενη μέρα». Ήθελε να βρεθεί μια στέγη που θα τη φιλοξενήσει και θα την αναδείξει με τον καλύτερο τρόπο. Το Ίδρυμα Ωνάση προσέφερε αυτό το αρχιτεκτονικό, αισθητικό και θεσμικό πλαίσιο για το έργο ζωής του.

Τον ενδιέφερε περισσότερο η κατοχή ή διάχυση της γνώσης;

Αρχικά η κατοχή, αλλά στη συνέχεια η διάχυση και διάδοση έγινε η πρωταρχική του ανάγκη και επιδίωξη. Άλλωστε, οι δυο αυτές έννοιες είναι στην πραγματικότητα και σε βάθος αλληλένδετες μεταξύ τους.

Πώς ήταν ως πατέρας;

Το βιβλίο ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής του, άρα είχε θέση και μέσα στην οικογένεια. Δεν ήταν ο κλασσικός πατέρας που συναντάμε σε μια τυπική οικογένεια. Τα λόγια του ήταν μετρημένα, υπήρχε όμως σοφία σε αυτά. Σε στιγμές που τον χρειαστήκαμε, ήταν εκεί για τα παιδιά του.

Τι δεν δεχόταν;

Η ευγένεια, η αγωγή και η ενσυναίσθηση ήταν αδιαπραγμάτευτες αξίες. Ήταν άνθρωπος «παλαιάς κοπής».

Τι άφηνε πίσω του στους ανθρώπους;

Τους κέρδιζε με το χιούμορ και την γοητευτική προσωπικότητά του και στη συνέχεια με τη γνώση του.

Πώς αντιμετώπισε την ψηφιακή εποχή;

Παρότι αγάπησε το έντυπο βιβλίο, ήταν ανοιχτός στη μετάβαση στο ψηφιακό. Δημιούργησε την ηλεκτρονική εγκυκλοπαίδεια «Περί Βιβλιοθηκών» σε συνεργασία με το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης και τον «Κήπο Φιλοβίβλων». Ήταν κλασικός, αλλά με σύγχρονη, διαχρονική ματιά.

Τι θα θέλατε να μείνει από εκείνον;

Ο άνθρωπος «βιβλίο», ο ακαδημαϊκός, ο λόγιος, ο άνθρωπος που γνώριζε το αντικείμενο της ιστορίας των βιβλιοθηκών όσο κανείς. Ένας άνθρωπος με ιδιαίτερη αισθητική, καλλιέργεια, μόρφωση και γνώση.

Ποιο τμήμα του έργου του σας καθόρισε περισσότερο, επαγγελματικά και προσωπικά;

Ως άνθρωπος, δεν έπαψε ποτέ να εργάζεται, να ερευνά, να αναζητά. Ανήσυχο πνεύμα και πολυτάλαντη προσωπικότητα. Θαύμαζα πάντα το πως χειριζόταν την γνώση. θα έλεγα πως με επηρέασε περισσότερο το κομμάτι της αισθητικής του. Την βλέπω ή τη νιώθω όταν ταξιδεύω σε άγνωστες χώρες, όταν αντικρίζω ένα εντυπωσιακό κτίριο, έναν πίνακα ζωγραφικής, έναν τρούλο σε μια εκκλησία, στις σελίδες ενός βιβλίου, στο σχέδιο μιας ταπετσαρίας.

Ποια θα θέλατε να είναι η δική σας παρακαταθήκη;

Μου αρέσει να ασχολούμαι με διαφορετικά πράγματα. Θα ήθελα κάποια στιγμή ίσως να γράψω ένα βιβλίο. «Παρακαταθήκη» είναι μεγάλη λέξη. Απλώς θα ήθελα να έχω μια γεμάτη ζωή με γνώμονα πάντα τη δημιουργία.

Διαβάστε επίσης:

Από το Τόκιο με αγάπη

Γιώργος Τσολάκης: «Το μουσείο είναι ίσως ο πιο αφηγηματικός από όλους τους δημόσιους κτιριακούς τύπους»

O Sou Fujimoto υπογράφει τα πρώτα Baccarat Homes στο Άμπου Ντάμπι