Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή αποτελεί μέρος του περιβάλλοντος των πολυκρίσεων που χαρακτηρίζει τον τελευταίο μισό αιώνα. Ταυτόχρονα, είναι και η αφορμή για να φανεί πλέον με σαφήνεια ότι η σημερινή μορφή του καπιταλισμού δεν αντέχει άλλες κρίσεις. Εκτός απροόπτου, εκτός κάποιου αναπάντεχου και “μεγαλειώδους” γεγονότος, η εποχή του στασιμοπληθωρισμού βρίσκεται προ των πυλών — αν δεν τις έχει ήδη γκρεμίσει.

Στην ουσία, ο στασιμοπληθωρισμός υποβόσκει σε όλα τα χρόνια από την αρχή του νέου αιώνα. Αντιθέτως, η μεταπολεμική περίοδος 1945-1975 — τα περίφημα «τριάντα δοξασμένα χρόνια» — στηρίχθηκε στην πεποίθηση ότι η επόμενη ημέρα θα είναι καλύτερη από την προηγούμενη. Και πράγματι ήταν. Η Κεϋνσιανή οικονομική πολιτική και το κοινωνικό κράτος του Beveridge, με πνευματικούς προγόνους τους Sidney και Beatrice Webb και πρακτικό πρόδρομο το πρωσικό κράτος πρόνοιας του Bismarck, συνέβαλαν καθοριστικά τόσο στη διασφάλιση της ανάπτυξης όσο και στη μείωση των ανισοτήτων.

Χαρακτηριστικά, την περίοδο 1950-1975 η Ευρώπη γνώρισε μέσο ετήσιο ρυθμό ανάπτυξης της τάξης του 4%, με πληθωρισμό περίπου 3%. Στις ΗΠΑ τα αντίστοιχα μεγέθη ήταν 3,5% και 3%. Για τη Δύση συνολικά, η ανάπτυξη κυμάνθηκε μεταξύ 3,8% και 4,2%, με πληθωρισμό 3% έως 3,5%, ενώ για την παγκόσμια οικονομία η ανάπτυξη έφτανε το 5% και ο πληθωρισμός το 4%-5%. Δεν υπήρχε ούτε πανικός ούτε η μετατροπή του 2% σε Ιερό Δισκοπότηρο του πληθωρισμού — μία νεοφιλελεύθερη κατασκευή που αργότερα αναγορεύθηκε σε δόγμα.

Αντίθετα, στην περίοδο 2002-2024 — με αφετηρία το 2002 λόγω της κρίσης εκείνης της χρονιάς — ο πληθωρισμός έπρεπε να συγκρατείται με κάθε θυσία στο 2%, όπως και συνέβη σε μεγάλο βαθμό. Όμως το τίμημα ήταν βαρύ: η ανάπτυξη περιορίστηκε στο 1,5% για την Ευρώπη, στο 2% για τις ΗΠΑ και στο 3,5% για την παγκόσμια οικονομία, με την κρίσιμη υποσημείωση ότι η Κίνα από μόνη της καλύπτει από το ένα τέταρτο έως το ένα τρίτο αυτού του ποσοστού. Δύσκολα μπορεί να υποστηριχθεί ότι ανάπτυξη της τάξης του 1,5% αντανακλά δυναμισμό, αισιοδοξία και ιστορική αυτοπεποίθηση.

Ο νεοφιλελευθερισμός έφερε, θεωρητικά, νομισματική σταθερότητα. Στην πράξη, όμως, δημιούργησε ένα ουσιαστικά ανεξέλεγκτο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα, το οποίο μέσα σε μόλις 25 χρόνια απέφυγε δύο φορές την καταστροφή μέσω μαζικής δημιουργίας χρήματος. Η ανάπτυξη παρέμεινε υποτονική, ενώ ο υφέρπων πληθωρισμός τροφοδοτήθηκε από την υπερβάλλουσα ρευστότητα του παγκόσμιου συστήματος: περίπου 1 τετράκις δολάρια, όταν η πραγματική οικονομία δεν απαιτεί πάνω από 500 τρισεκατομμύρια για την ομαλή λειτουργία της. Και ας σημειωθεί ότι αυτά τα μεγέθη αφορούν το 2023-2024.

Τα μαθήματα από τις δύο πετρελαϊκές κρίσεις του 1973-74 και του 1978-79, από τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008-09 και από την πανδημία του 2020-2021 έχουν ουσιαστικά ξεχαστεί. Οι δύο πετρελαϊκές κρίσεις εκδηλώθηκαν σε μια εποχή όπου η παγκοσμιοποίηση δεν είχε ακόμη προχωρήσει σε βάθος και ισοδυναμούσαν με μονομερή μεταβίβαση πόρων από τον υπόλοιπο κόσμο προς τις πετρελαιοπαραγωγές χώρες της τάξης του 5% του ΑΕΠ.  Και στις δύο περιπτώσεις ακολούθησαν ύφεση και πληθωρισμός, ο έλεγχος του οποίου αποδείχθηκε εξαιρετικά δύσκολος. Στην Ελλάδα, ιδίως την περίοδο 1979-1985, ο πληθωρισμός ξεπέρασε το 20%, ενώ παγκοσμίως κινήθηκε κοντά στο 15%. Η τιθάσευσή του επετεύχθη μόνο με τη θεραπεία-σοκ του Paul Volcker, η οποία όμως συνεπάγετο βαθιά ύφεση.

Από πλευράς πετρελαίου, ο πόλεμος με επίκεντρο το Ιράν εκτιμάται ότι ισοδυναμεί με σοκ πολλαπλάσιο των δύο κρίσεων της δεκαετίας του 1970 μαζί. Και αυτό είναι μόνο η μία όψη του προβλήματος.

Πέρα από το πετρέλαιο, οι δύο μεγάλες κρίσεις του 21ου αιώνα εκδηλώθηκαν σ’  ένα περιβάλλον υψηλής αλληλεξάρτησης, όπου οι παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες έχουν σχεδιαστεί με γνώμονα την αποδοτικότητα και όχι την ανθεκτικότητα. Και οι δύο κρίσεις ανέδειξαν έτσι την εγγενή αντινομία του σημερινού οικονομικού μοντέλου: η οικονομική θεωρία απαιτούσε την αποφυγή δημιουργίας πληθωριστικών προσδοκιών, αλλά η πολιτική ανάγκη επέβαλλε μέτρα για να αποτραπεί η μαζική ανεργία και η κοινωνική έκρηξη. Οι κεντρικές τράπεζες τύπωσαν χρήμα, η ζήτηση επανήλθε και η μεγάλη ύφεση αποφεύχθηκε. Δεν επανήλθε, όμως, με την ίδια ταχύτητα και η προσφορά, γιατί οι εφοδιαστικές αλυσίδες δεν μπορούσαν να ανταποκριθούν. Ο πληθωρισμός επιταχύνθηκε αναπόφευκτα στο 9%-10% και, με βάση τη λογική του νεοφιλελευθερισμού, τα επιτόκια όφειλαν να αυξηθούν — όπως και έγινε.

Λίγο πριν από τον πόλεμο, η συζήτηση σε κυβερνήσεις και κεντρικές τράπεζες περιστρεφόταν γύρω από ένα φαινομενικά τεχνικό αλλά βαθιά πολιτικό ερώτημα: αν πληθωρισμός της τάξης του 2,5%-3%, αντί του θεωρητικά «ορθού» 2%, απαιτούσε πρόσθετα μέτρα περιορισμού, ή αν ο πάγιος εγκλωβισμός των οικονομιών σε χαμηλούς ρυθμούς ανάπτυξης δικαιολογούσε τελικώς μείωση των επιτοκίων!

Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή θα αυξήσει νομοτελειακά τον πληθωρισμό, θα ανατρέψει — και όχι απλώς θα διαταράξει — τις εφοδιαστικές αλυσίδες και αυτή τη φορά θα επιφέρει ουσιαστικότερες αλλαγές στον βαθμό αλληλεξάρτησης των κρατών. Συχνά λησμονείται ότι το παγκόσμιο εμπόριο δεν αφορά πλέον μόνο τελικά αγαθά, αλλά σε πολύ μεγάλο βαθμό πρώτες ύλες, ενδιάμεσα αγαθά και κρίσιμα inputs χωρίς τα οποία η παραγωγή καθίσταται αδύνατη. Η έννοια της εθνικής οικονομικής ασφάλειας αποκτά πλέον νέα, διευρυμένη και σκληρότερη διάσταση.

Όπως έχει επισημάνει η καθηγήτρια οικονομικών και πρώην σύμβουλος της Παγκόσμιας Τράπεζας Sebnem Kalemli-Ozcan, ήδη οι δασμοί λειτουργούν υπέρ του στασιμοπληθωρισμού, ενώ τα τρία μεγάλα αλληλοσυνδεόμενα δίκτυα — εμπόριο, παραγωγή, χρήμα — δέχονται πιέσεις από χώρες που ελέγχουν κρίσιμα σημεία «στραγγαλισμού» (Choke points): τα Στενά του Ορμούζ, η κινεζική κυριαρχία στις σπάνιες γαίες, οι κόμβοι ενέργειας, ναυτιλίας και τεχνολογίας.

Το δίλημμα είναι πλέον ωμό. Αν ληφθούν μέτρα για την αποφυγή της ύφεσης, ο πληθωρισμός θα ξεφύγει. Αν δεν ληφθούν, η βαθιά ύφεση θα είναι αναπόφευκτη. Ο πόλεμος στο Ιράν μάς αναγκάζει να συνειδητοποιήσουμε ότι ζούμε ήδη σε ένα περιβάλλον πολύ χαμηλής ανάπτυξης, όπου οι πληθωριστικές πιέσεις υπάρχουν αλλά απορροφούνται προσωρινά από το ανεξέλεγκτο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα. Τώρα, όμως, το ίδιο αυτό σύστημα καλείται να διαχειριστεί ακόμη μεγαλύτερους κινδύνους μέσω των αόρατων αλλά απολύτως κρίσιμων συνδέσμων του εμπορίου: το πετρέλαιο, π.χ.,  συνδέεται με τα chips, τα λιπάσματα, τις μεταφορές, την αγροτική παραγωγή, την άμυνα, τα πάντα.

Το πραγματικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν έρχεται νέα κρίση. Έρχεται. Πόση πρόσθετη ρευστότητα θα δημιουργήσουν οι κεντρικές τράπεζες, πόσο περισσότερο θα αντέξουν να προσαρμόζονται οι εφοδιαστικές αλυσίδες και πόση ακόμη εξάρτηση θα δεχθούν οι εθνικές κυβερνήσεις στο όνομα της  δήθεν σταθερότητας; Ο στασιμοπληθωρισμός ουσιαστικά υπήρχε ήδη. Τώρα απλώς θα εμφανιστεί με καθαρό περίγραμμα. Και είναι θέμα μηνών, όχι ετών.

Διαβάστε επίσης

Σύνεση, γιατί έρχεται η θύελλα

Ανδρουλάκης: Μπρος γκρεμός και πίσω Τσίπρας

Η κυβέρνηση διαλέγει οικονομική άμυνα με πολιτικό κόστος