Στις αρχές του 1916 ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος φέρνει στη Βόρειο Ελλάδα το 8ο βασιλικό τάγμα των Σκώτων τυφεκιοφόρων. Σκάβουν μια τάφρο ανάμεσα στο Αϊβάτι (σημερινή Λητή) και τα Λαϊνά και πέφτουν σε μία μαρμάρινη στήλη των ρωμαϊκών χρόνων. Διόλου παράξενο, λένε οι αρχαιολόγοι, καθώς οι στρατιωτικές αυτές δραστηριότητες λαμβάνουν χώρα στην περιοχή του ρωμαϊκού και παλαιοχριστιανικού νεκροταφείου της αρχαίας Λητής.

Πρόκειται για ένα ψήφισμα της πόλης, το 121/122 μ.Χ με το οποίο τιμά τον γυμνασίαρχο και ευεργέτη της Μάνιο Σαλάριο Σαβείνο, που όπως παραθέτει αναλυτικά έχει προσφέρει πολλά για τους κατοίκους της. Σήμερα όμως, γίνεται το Έκθεμα του Μήνα για το Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης, που εκτός από την μόνιμη έκθεσή του το είχε περιλάβει και στην έκθεση «Αρχαιολογία στα μετόπισθεν: Στη Θεσσαλονίκη των ταραγμένων χρόνων, 1912-1922»

1

«Ἡ πόλις Μάνιον Σαλάριον Σαβεῖνον τὸν γυμνασίαρχον καὶ εὐεργέτην…» αρχίζει το κείμενο της στήλης αναφέροντας ότι σε εποχές σιτοδείας διέθεσε πολλές φορές σιτάρι στην πόλη σε χαμηλότερη τιμή ενώ παρείχε φθηνά σιτάρι, κριθάρι, κουκιά και κρασί, προκειμένου η πόλη να εξασφαλίσει τη σίτιση των ρωμαϊκών στρατευμάτων που διέρχονταν και παρέμεναν για σύντομο διάστημα στην περιοχή.

Επίσης, χρηματοδότησε την επισκευή του Γυμνασίου της πόλης και συνεισέφερε στη σίτιση των βουλευτών και άλλων ανώτατων αρχόντων, καθώς και πολιτών που συμμετείχαν στα δημόσια συμπόσια.

Σύμφωνα με τις επιγραφικές μαρτυρίες εξάλλου, ο τιμώμενος ήταν απόγονος των Μάνιων Σαλάριων, μίας από τις παλαιότερες οικογένειες Ιταλικών πραγματευομένων της Θεσσαλονίκης. Οι Ιταλικοί ήταν μέλη της σημαντικής κοινότητας μεταναστών ιταλικής καταγωγής, που είχαν εγκατασταθεί στην πόλη ήδη από τον 1ο αι. π.Χ. και ήταν οργανωμένοι σε ενιαίο σώμα (negotiatores) με κοινά οικονομικά συμφέροντα, κυρίως εμπορικά. Ο Μάνιος Σαλάριος Σαβείνος μάλιστα, εκτός από πολίτης της Λητής ήταν πιθανότατα και πολίτης της Θεσσαλονίκης.

Οι αρχαιότητες από τον Μεγάλο Πόλεμο

Η στήλη δεν ήταν το μόνο αρχαίο, που αποκάλυψε η βρετανική στρατιά (British Salonika Force) στην αρχαία Λητή. Φωτογραφίες στην προκειμένη περίπτωση όμως, αποτυπώνουν σαν κινηματογραφικά καρέ ακριβώς την ιστορία της.

Είναι η στιγμή που αποκαλύπτεται μέσα από το χώμα από τους τυφεκιοφόρους αλλά είναι και η παρουσία του ανθυποπλοίαρχου, καθηγητή Αρχαιολογίας Εrnest Gardner ενώ την μελετά στον Λευκό Πύργο της Θεσσαλονίκης, όπου φυλάσσονταν οι αρχαιότητες που έρχονταν στο φως.

Σκώτοι τυφεκιοφόροι του βρετανικού στρατού που βρήκαν την τιμητική στήλη κατά τη διάνοιξη τάφρου
Σκώτοι τυφεκιοφόροι του βρετανικού στρατού που βρήκαν την τιμητική στήλη κατά τη διάνοιξη τάφρου

Σημαντική πόλη που βρισκόταν κοντά στη στρατηγική διέλευση της Εγνατίας οδού, η Λητή υπήρξε στρατιωτικό πέρασμα ανά τους αιώνες. (Στον «Μεγάλο Πόλεμο» βρίσκονταν στη Θεσσαλονίκη για το «Μακεδονικό Μέτωπο» οι συμμαχικές δυνάμεις της Αντάντ: Μεγάλη Βρετανία, Γαλλία, Ιταλία και Ρωσία).

Με το ψήφισμα αυτό έτσι, η πόλη τιμούσε έναν πολίτη της για τις ευεργεσίες του, μία από τις οποίες ήταν ότι προσέφερε φτηνά τρόφιμα και κρασί στον ρωμαϊκό αυτοκρατορικό στρατό που περνούσε από την περιοχή. Και είναι μία παράξενη σύμπτωση, που οι στρατιώτες ενός άλλου, ξένου στρατού επίσης, που βρέθηκε στην ίδια περιοχή 2.000 περίπου χρόνια μετά, την έφεραν στο φως εκ νέου. Αλλά και μια υπόμνηση ασφαλώς, πως η ιστορία δεν σταματά να επαναλαμβάνει τον εαυτό της.

Ο αρχαιολόγος Έρνεστ Γκάρντνερ στον Λευκό Πύργο
Ο αρχαιολόγος Έρνεστ Γκάρντνερ στον Λευκό Πύργο

Διαβάστε επίσης:

Ιφιγένεια Καρανάσιου: «Οι μητέρες χτίζουν το μέλλον»

«Μαμά μου… θα με βοηθήσεις να περπατήσω;» – Το νέο βιβλίο της Αθηνάς Ευθυμίου αφιερωμένο στον γιο της 

Τιμή στην ελληνική πρωτοπορία -Τρεις σπουδαίοι δημιουργοί και το έργο τους σε έκθεση