Μια θεά γεννιέται –Σπάνιο ειδώλιο Αφροδίτης στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης

Το μεγάλο κοχύλι ανοίγει και από μέσα του αναδύεται μια νεαρή Αφροδίτη. Θεά του έρωτα, της ομορφιάς, της γονιμότητας και της αναγέννησης της ζωής έχει απεικονισθεί με χίλιους τρόπους από την αρχαιότητα, αφού λίγες ήταν οι θεότητες, που γνώρισαν τόσο μεγάλη διάδοση και άσκησαν τόσο ισχυρή γοητεία.

Η πιο γνωστή εκδοχή της γέννησής της, που παραδίδει ο Ησίοδος στη Θεογονία του, θέλει τη θεά να αναδύεται μέσα από τον αφρό της θάλασσας, όπως ακριβώς επισημαίνει το όνομά της.

Κι αυτή η εικόνα της έχει αποτελέσει σε βάθος αιώνων μία από τις πιο αγαπημένες θεματικές της αρχαίας τέχνης, γνωρίζοντας μεγάλη διάδοση κατά τους ελληνιστικούς χρόνους. Αποδίδεται μάλιστα σε έναν ζωγραφικό πίνακα του Απελλή του 4ου αιώνα π.Χ. από το Ασκληπιείο στην Κω, που μεταφέρθηκε από τον Αύγουστο στην Ρώμη.

Μια σπάνια παραλλαγή αυτού του εικονογραφικού τύπου αποτελεί το πήλινο ειδώλιο της Αφροδίτης Αναδυομένης σε κοχύλι από το Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης (από την μόνιμη έκθεσή του «Θεσσαλονίκη, Μακεδονίας Μητρόπολις») που επιλέχθηκε ως Έκθεμα του Μήνα.

Έργο αρχαίου τοπικού εργαστηρίου κοροπλαστικής είχε βρεθεί το 1969 σε έναν κεραμοσκεπή τάφο του Δυτικού Νεκροταφείου της αρχαίας Θεσσαλονίκης στη Θέση Ραμόνα και χρονολογείται μεταξύ 300 και 270 π.Χ. Το ειδώλιο, κατασκευασμένο από λεπτόκοκκο καστανέρυθρο πηλό, με μόνο το πρόσθιο τμήμα του να έχει πιεστεί σε μήτρα, διατηρεί στην επιφάνειά του κατά τόπους ίχνη υπόλευκου επιχρίσματος.

Το ανοιχτό κοχύλι

Η θεά παριστάνεται γυμνή και γονατισμένη μέσα σε ένα μεγάλο ανοιχτό κοχύλι. Πίσω από το σώμα της αναπτύσσεται ένα «αναπεπταμένο» ιμάτιο που λειτουργεί σχεδόν σαν σκηνικό, ώστε να προβάλλεται η μορφή της, στο αριστερό της χέρι κρατά μια ομφαλωτή φιάλη, ένδειξη της ιερότητάς της ενώ με το δεξί συγκρατεί διακριτικά το ένδυμά της. Τα μαλλιά της είναι χωρισμένα στη μέση σε πλούσιους πλοκάμους και στεφανώνονται από κυκλικό διάδημα.

Το κοχύλι εξάλλου, αν και δεν αναφέρεται στις αρχαιότερες αφηγήσεις του μύθου είχε εξελιχθεί ήδη από την Ελληνιστική εποχή σε ένα από τα χαρακτηριστικότερα σύμβολα της Αφροδίτης.

Κόρη του Δία και της Διώνης κατά τον Όμηρο η Αφροδίτη υπήρξε επίσης, προστάτιδα των ναυτικών, ενώ με τα προσωνύμια Επιτυμβία, Επιτυμβιδία ή Μελαινίς συνδεόταν με τον Κάτω Κόσμο και τη λατρεία των νεκρών. Λατρεύτηκε σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο και συνδέθηκε με πλήθος μύθων, συμβόλων και καλλιτεχνικών αναπαραστάσεων ενώ ειδικά στη Μακεδονία η λατρεία της ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένη.

Όπως πιθανολογείται μάλιστα, στην Αίνεια, κοντά στη σημερινή Νέα Μηχανιώνα βρισκόταν ναός αφιερωμένος στη θεά ήδη από τα υστεροαρχαϊκά χρόνια, ο οποίος μεταφέρθηκε στη Θεσσαλονίκη κατά τη Ρωμαϊκή εποχή.

Από την αρχαιότητα στον Μποτιτσέλι

Η εικόνα της γυμνής νεαρής γυναίκας που αναδύεται από το κοχύλι παραπέμπει στο θαλάσσιο περιβάλλον της γέννησής της και συνδέεται με συμβολισμούς γονιμότητας και ομορφιάς.

Η γοητεία του θέματος υπήρξε διαχρονική. Από τα ελληνιστικά ειδώλια και τα ρωμαϊκά έργα τέχνης έως τους ζωγράφους της Αναγέννησης και των νεότερων χρόνων, η μορφή της Αφροδίτης που αναδύεται από τη θάλασσα παρέμεινε μία από τις πιο αγαπητές και εμβληματικές εικόνες της δυτικής τέχνης.

Η περίφημη «Γέννηση της Αφροδίτης» του Σάντρο Μποτιτσέλι αποτελεί ίσως τη γνωστότερη έκφραση αυτής της μακραίωνης καλλιτεχνικής παράδοσης, αποδεικνύοντας τη διαχρονική απήχηση του μύθου και της εικονογραφίας της θεάς.

Δεν είναι τυχαίο ωστόσο, ότι το ειδώλιο βρέθηκε σε τάφο, καθώς στον αρχαίο κόσμο η Αφροδίτη δεν ήταν μόνο η θεά του έρωτα. Ανάμεσα στις πολλαπλές ιδιότητές της συγκαταλεγόταν και η σύνδεσή της με τον Κάτω Κόσμο και την ιδέα της αναγέννησης.

Η παρουσία της ανάμεσα στα κτερίσματα ενός νεκρού προσέδιδε συμβολισμούς που υπερέβαιναν την απλή διακοσμητική λειτουργία ενός ειδωλίου και αντανακλούσαν αντιλήψεις, προσδοκίες και συμβολισμούς που σχετίζονταν με τον κύκλο της ζωής.

Διαβάστε επίσης:

Το παλαιότερο διεθνές διαζύγιο στον κόσμο – Τα σύγχρονα μπορεί να ωχριούν μπροστά του

Η Κωνσταντινούπολη στο Λονδίνο – Μια έκθεση για τους αιώνες της ιστορίας της

Μεσαιωνικοί θρύλοι για μάγους, βασιλιάδες και το άγιο δισκοπότηρο σε σπάνιο χειρόγραφο 2 εκατομμυρίων λιρών