Το ΝΑΤΟ βρίσκεται σήμερα σε μία από τις κρισιμότερες καμπές της ιστορίας του. Οι τελευταίες εξελίξεις στη διεθνή σκηνή –η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, η επιδείνωση των σχέσεων Δύσης-Ρωσίας, η αστάθεια στη Μέση Ανατολή, η άνοδος της Κίνας ως στρατηγικού ανταγωνιστή και η αμερικανική πολιτική αβεβαιότητα– διαμορφώνουν ένα περιβάλλον στο οποίο η Συμμαχία καλείται να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο, τις προτεραιότητες και τις ισορροπίες της. Παρά τις δημόσιες διακηρύξεις περί συνοχής, η εσωτερική ενότητα του ΝΑΤΟ δεν είναι δεδομένη. Η Ανατολική Πτέρυγα έχει ως κύρια ανησυχία τη Ρωσία, η Νότια αντιμετωπίζει πιέσεις από τη μετανάστευση, την τρομοκρατία και την αστάθεια στη Μεσόγειο, ενώ οι ΗΠΑ στρέφουν ολοένα και περισσότερο την προσοχή τους προς την Κίνα. Αυτή η διαφορετική γεωπολιτική οπτική των μελών δημιουργεί ένα περίπλοκο μωσαϊκό, το οποίο απαιτεί επιδέξιο χειρισμό.

Την ίδια στιγμή, η πιθανότητα μεταβολών στην αμερικανική στάση απέναντι στη Συμμαχία αποτελεί τον σημαντικότερο παράγοντα αβεβαιότητας. Ακόμη και αν θεσμικά το ΝΑΤΟ δεν μπορεί να αποδυναμωθεί από μία κυβέρνηση, πολιτικά μια διαφοροποίηση της αμερικανικής δέσμευσης θα είχε τεράστιο αντίκτυπο στην αξιοπιστία της αποτροπής. Γι’ αυτό και η συζήτηση για το μέλλον της αμερικανικής παρουσίας στην Ευρώπη δεν είναι μια θεωρητική άσκηση αλλά μια υπαρξιακή πρόκληση για τη Συμμαχία.

1

Η Ευρωπαϊκή Ένωση, παρά τις συχνές αναφορές στη στρατηγική αυτονομία, εξακολουθεί να βασίζεται στις ΗΠΑ για την ασφάλειά της. Ο πόλεμος στην Ουκρανία αποκάλυψε τα κενά της ευρωπαϊκής άμυνας: ισχυρή οικονομία, αλλά ανεπαρκή σκληρά εργαλεία ισχύος για την αντιμετώπιση μιας μεγάλης σύγκρουσης. Το ερώτημα για το αν η Ευρώπη μπορεί –ή επιθυμεί– να αναλάβει μεγαλύτερο μερίδιο ευθύνης στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ παραμένει ανοιχτό και καθοριστικό.

Όποια κι αν είναι η έκβαση της σύγκρουσης στην Ουκρανία, η σχέση ΝΑΤΟ–Ρωσίας έχει μεταβληθεί οριστικά. Η Μόσχα θα συνεχίσει να βλέπει τη Συμμαχία ως στρατηγικό αντίπαλο, θα επιδιώξει να εκμεταλλευθεί κάθε εσωτερική ρωγμή και θα επενδύσει σε εργαλεία υβριδικού ανταγωνισμού, από την ενέργεια μέχρι την παραπληροφόρηση. Ταυτόχρονα, η Ανατολική Μεσόγειος αναδεικνύεται ξανά σε περιοχή υψίστης σημασίας για το ΝΑΤΟ, λόγω των συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή, της αστάθειας στη Βόρεια Αφρική, της ενέργειας και των θαλάσσιων οδών. Σε αυτό το πλαίσιο, η Ελλάδα έχει τη δυνατότητα να ενισχύσει τη θέση της ως πυλώνας σταθερότητας και συνδεσιμότητας.

Όλα αυτά οδηγούν σε ένα βασικό συμπέρασμα: το ΝΑΤΟ δεν οδεύει προς το τέλος του, αλλά προς μια περίοδο βαθιάς προσαρμογής. Η επιβίωση και ενίσχυση της Συμμαχίας θα εξαρτηθούν από τρεις καθοριστικούς παράγοντες: τη συνέπεια των ΗΠΑ, τη βούληση της Ευρώπης να επωμιστεί μεγαλύτερη ευθύνη και την ικανότητα του ΝΑΤΟ να διαχειριστεί τις κρίσεις στην περιφέρειά του – από την Ουκρανία μέχρι την Ανατολική Μεσόγειο. Σε έναν κόσμο που γίνεται όλο και πιο απρόβλεπτος, η Συμμαχία παραμένει αναγκαία, αλλά μόνο αν μπορέσει να προσαρμοστεί στις νέες πραγματικότητες και να αποφύγει τον κατακερματισμό που ήδη προβάλλει στον ορίζοντα.