Τα πλοία που όργωναν το Αιγαίο 3000 χρόνια πριν – Χαράγματα στο αρχαίο Κίτιον

Περήφανοι για τα πλοία τους που όργωναν το ανατολικό Αιγαίο και έφθαναν ως την Κρήτη και την Αίγυπτο αλλά και σε όλα τα νησιά των Κυκλάδων, 3000 χρόνια πριν έχοντας αναπτύξει εμπορικές σχέσεις με την εξαγωγή χαλκού κυρίως, αλλά και πορφύρας και αλατιού ήταν οι κάτοικοι του Κιτίου της Κύπρου, στη σημερινή Λάρνακα.

Δικαιολογημένα λοιπόν, τα αποτύπωναν στα κτήριά τους είτε ως απλά graffiti, όπως θα λέγονταν σήμερα αλλά και ενδεχομένως ως αναθήματα. Πριν από σαράντα χρόνια είχε γίνει ο πρώτος εντοπισμός τους, σήμερα όμως, αρκετό καιρό αργότερα, μια νέα έρευνα με σάρωση υψηλής ανάλυσης αποκάλυψε ότι είχαν «χαθεί» από εκείνη την αρχική αποτύπωσή τους, σχεδόν δύο δωδεκάδες χαράγματα πλοίων, τα οποία μάλιστα κάλυπταν μία μεγάλη περίοδο 300 χρόνων.

Για την ακρίβεια 23 πλοία αποκάλυψαν οι σαρώσεις, τα οποία όμως, μεσολαβούντος του χρόνου είναι σχεδόν αόρατα με γυμνό μάτι. Η επανεξέταση ωστόσο, του συνόλου των ευρημάτων δεν αλλάζει μόνο τον αριθμό αυτών των χαραγμάτων του Κιτίου αλλά και τη χρονολόγησή τους ενώ βέβαια δίνουν πολλές πληροφορίες για τις θαλάσσιες επαφές κατά το τέλος της Εποχής του Χαλκού. Πρόκειται άλλωστε και για μια ναυτική μαρτυρία που συνδέει τις κυπριακές, λεβαντίνικες και αιγαιακές παραδόσεις κατά τη μετάβαση από την Εποχή του Χαλκού στην Εποχή του Σιδήρου.

Τα ευρήματα δημοσιεύθηκαν στο International Journal of Nautical Archaeology από την ομάδα μελετητών Graham C. Braun, Caroline Barnes και Tzveta V. Manolova, οι οποίοι μάλιστα δηλώνουν έκπληκτοι από τα νέα δεδομένα καθώς η έρευνά τους αποσκοπούσε αρχικά στη μελέτη της τοιχοποιίας από λαξευτή πέτρα στην πρόσοψη ενός από τα μνημειακότερα οικοδομήματα του οικισμού και τις πρακτικές της στην Ύστερη Εποχή του Χαλκού στο νησί. Η αποκάλυψη των χαραγμάτων όμως, που βρέθηκαν στη λίθινη πρόσοψη του τοίχου αλλάζει δεδομένα και στόχους.

Εμπορικά, πολεμικά και άλλα

Κύριο ζήτημα, η χάραξη των πλοίων σε βάθος χρόνου. Όπως διαπιστώθηκε οι κάτοικοι του οικισμού επανέρχονταν και πρόσθεταν σκόπιμα επί τρεις αιώνες, νέες ναυτικές παραστάσεις σε έναν τοίχο που ήδη έφερε τα προηγούμενα χαράγματα πλοίων.

Και το γεγονός, όπως σημειώνεται στη μελέτη μεταβάλλει τον χαρακτήρα του ίδιου του μνημείου. Αντί για έναν ενιαίο αρχαίο «στόλο», χαραγμένο ως μία σύνθεση, η πρόσοψη φαίνεται ότι συσσώρευσε παραστάσεις πλοίων σε βάθος γενεών, ενώ μεταγενέστεροι χαράκτες συνέχισαν να εργάζονται μέσα σε μια ήδη καθιερωμένη ναυτική εικονογραφική παράδοση.

Ιδιαίτερα σημαντική όμως, η ψηφιακή ανάλυση των ίδιων των πλοίων, καθώς αποδεικνύεται ότι ο τοίχος διατηρούσε πολύ περισσότερα στοιχεία από μια απλή συλλογή αρχαίων σχεδιασμάτων. Κι αυτό, γιατί τα πλοία δεν είναι όλα όμοια. Έξι για την ακρίβεια είναι μορφολογικές ομάδες στις οποίες ταξινομήθηκαν κι αυτές περιλαμβάνουν από εμπορικά πλοία έως κωπήλατα πολεμικά σκάφη αλλά και υβριδικούς τύπους.

Η ναυπηγική τεχνολογία

Η μελέτη εξάλλου, διαπιστώνει ιδιαίτερα ισχυρές συνδέσεις μεταξύ Κύπρου και Λεβάντε, παράλληλα με πιο περιορισμένες αλλά πάντως, σημαντικές ενδείξεις αιγαιακών παραδόσεων. Ορισμένα πλοία έτσι, παρουσιάζουν παράλληλα στην εικονογραφία σκαφών του ελλαδικού και του μινωικού κόσμου. Άλλα μοιράζονται μορφολογικά χαρακτηριστικά με πλοία γνωστά από τις ακτές του Λεβάντε, όπου η ναυπηγική τεχνολογία και η σχετική εικονογραφία αναπτύχθηκαν σε στενή επαφή με την Κύπρο και άλλα απηχούν σε τοπικά χαρακτηριστικά.

Ειδικά γι΄αυτό το τελευταίο οι επιστήμονες καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι το Κίτιον δεν αποτελούσε απλώς αποδέκτη επιρροών από άλλες περιοχές. Κι αυτό, γιατί ορισμένα χαρακτηριστικά παραπέμπουν σε τοπικές κυπριακές εξελίξεις: όπως οι τριγωνικές διατάξεις που σχετίζονται με τη στήριξη του ιστού, καθώς και ένα εντυπωσιακό στοιχείο της πρύμνης, το οποίο αποδίδεται αλλού ως κεφαλή πάπιας στραμμένη προς το εσωτερικό. Το τελευταίο μάλιστα, συνδέεται ιδιαίτερα με κυπριακά πλοία της Πρώιμης Εποχής του Σιδήρου και ενδέχεται να συμβάλλει στην αναγνώριση ενός υβριδικού τύπου πλοίου ως εξέλιξης που προήλθε από την ίδια την Κύπρο.

Μια σπάνια μαρτυρία

Συνολικά έτσι, τα χαράγματα διατηρούν κάτι ιδιαίτερα σπάνιο: μια εικονογραφική μαρτυρία για τις διαφορετικές ναυπηγικές τεχνολογίες και τις θαλάσσιες διασυνδέσεις που συνέδεαν την Κύπρο με τις γειτονικές της περιοχές σ΄ αυτό το μεταίχμιο από την Εποχή του Χαλκού στην Εποχή του Σιδήρου.

Το αποτέλεσμα δεν είναι η εικόνα ενός ναυτικού πολιτισμού που αντικαθιστά έναν άλλο. Αντίθετα, το Κίτιον αναδεικνύεται ως ένας τόπος όπου διαφορετικές ναυτικές παραδόσεις συναντήθηκαν, διατηρήθηκαν και προσαρμόστηκαν σε τοπικό επίπεδο. Η εικόνα αυτή συνάδει με τη, στρατηγική γεωγραφική θέση της Κύπρου, μεταξύ Λεβάντε και Αιγαίου ενώ ήταν και στενά ενταγμένη στα δίκτυα ανταλλαγών της Ανατολικής Μεσογείου.

Όσο για την αιγαιακή παρουσία θεωρείται σημαντική, ακριβώς επειδή δεν κυριαρχεί. Πλοία με αιγαιακά παράλληλα ήταν ασφαλώς παρόντα, όμως οι κυπριακές και λεβαντίνικες ναυτικές παραδόσεις αποτελούν το ισχυρότερο νήμα που διατρέχει το σύνολο των παραστάσεων. Τα χαράγματα προσφέρουν έτσι, μια πιο σύνθετη εικόνα από εκείνη, σύμφωνα με την οποία οι αλλαγές στο Κίτιον θα μπορούσαν να εξηγηθούν απλώς από την άφιξη πληθυσμών από το Αιγαίο.

Ποιοι χάρασσαν πλοία;

Τέλος ένα ερώτημα που παραμένει αδύνατο να απαντηθεί, αφορά αυτούς που δημιούργησαν τα χαράγματα. Ποιοι μπορεί να ήταν; Το γεγονός ότι γίνονταν στους λίθους ενός σημαίνοντος για την κοινότητα οικοδομήματος είναι σοβαρό. Ενώ η επανειλημμένη εμφάνισή τους στο ίδιο μνημείο υποδηλώνει ότι επρόκειτο για κάτι περισσότερο από τυχαία χαράγματα, δηλαδή δεν ήταν απλά graffiti. Τι συνέβαινε λοιπόν;

Μία πιθανότητα, όπως σημειώνουν οι ερευνητές είναι ότι οι παραστάσεις δημιουργήθηκαν από ναυτικούς. Παλαιότερες ερμηνείες είχαν προτείνει ότι μπορεί να αποτελούσαν αναθήματα, τα οποία χαράσσονταν ίσως πριν από ένα ταξίδι με σκοπό την αναζήτηση προστασίας ή μετά από την ασφαλή επιστροφή από αυτό. Μία άλλη, πιο απλή ερμηνεία είναι ότι άνθρωποι που βρίσκονταν κοντά στο λιμάνι του Κιτίου απλώς χάραζαν τα περιγράμματα πλοίων που έβλεπαν να πλέουν στη θάλασσα. Αλλά όλα είναι ανοιχτά, με το κλειδί ίσως της ερμηνείας να βρίσκεται στην επιμονή των ανθρώπων να επανέρχονται στα πλοία ως εικονογραφικό θέμα επί πολλές γενιές.

Υπό αυτή την έννοια, οι φθαρμένοι λίθοι του Κιτίου διατηρούν κάτι περισσότερο από παραστάσεις αρχαίων πλοίων. Καταγράφουν μια κοινότητα που, ξανά και ξανά, στρεφόταν προς τη θάλασσα, σε μια εποχή κατά την οποία τα πλοία συνέδεαν την Κύπρο με λιμένες, ανθρώπους και τεχνολογίες σε ολόκληρη την Ανατολική Μεσόγειο.

Διαβάστε επίσης:

Αθήνα: Όταν γεννιόταν μια σύγχρονη ευρωπαϊκή πόλη

Επαναπατρισμός αρχαιοτήτων από τις Ηνωμένες Πολιτείες – Εντυπωσιακά αντικείμενα

Εκατομμύρια βιβλία στο βωμό της τεχνητής νοημοσύνης – Εταιρείες τα αγοράζουν και τα καταστρέφουν