Για να μας βλέπεις πιο συχνά στα αποτελέσματα αναζήτησης: Add mononews.gr on Google

Πολλαπλοί ήλιοι, αιματοβαμμένα φεγγάρια και πύρινοι κομήτες, δράκοι στον ουρανό, σεισμοί, λιμοί και καταποντισμοί -κυριολεκτικά- στη Γη, σμήνη από ακρίδες και ηφαιστειακές εκρήξεις! Τι άλλο θέλει ο άνθρωπος για να πιστέψει ότι έρχεται η συντέλεια του κόσμου!

Στη σημερινή εποχή τα διάφορα μπλακάουτ με οσμή κυβερνοεπιθέσεων είναι για ορισμένους αρκετά «αποδεικτικά» στοιχεία, στον 16ο αιώνα όμως ο φόβος ερχόταν με άλλες μορφές: αποκαλυπτικών οραμάτων και πλουσιότατης φαντασίας.

1

Το 1552 λοιπόν, ένας ζωγράφος στο Άουγκσμπουργκ βούτηξε το πινέλο του από τρίχες καμήλας σε χρώματα λάπις λάζουλι και κιννάβαρι για να αποτυπώσει τρεις ήλιους να φλέγονται ταυτόχρονα πάνω από τους λόφους της Βοημίας. Και μετά, πιο κάτω, είδε «θαυμαστούς δράκους» να διασχίζουν τον ουρανό. Κι ύστερα μια επιδρομή ακρίδων στην Πολωνία. Κι ύστερα κι άλλες συμφορές… .

Το «Βιβλίο των θαυμάτων», περίπου το 1552, εικονογραφημένο χειρόγραφο με οιωνούς για το τέλος του κόσμου
Το «Βιβλίο των θαυμάτων», περίπου το 1552, εικονογραφημένο χειρόγραφο με οιωνούς για το τέλος του κόσμου

Στα μάτια του σύγχρονου ανθρώπου, οι εικόνες αυτές είναι φυσικά έργο φαντασίας. Για έναν Γερμανό της Αναγέννησης όμως, που έβλεπε τους θρησκευτικούς πολέμους να διαλύουν την Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, αποτελούσε την ατράνταχτη απόδειξη ότι η υπομονή του Θεού είχε εξαντληθεί. Μια «Αποκάλυψη» ωστόσο, που φθάνοντας σε μας με τη μορφή χειρόγραφου εικονογραφημένου βιβλίου αποτελεί ένα πολύτιμο τεκμήριο μιας εποχής, όπου η αγωνία, ο φόβος και η δεισιδαιμονία κυριαρχούσαν.

«Βιβλίο των θαυμάτων» ονομάζεται σήμερα, γνωστό και ως «Augsburger Wunderzeichenbuch» αυτό το μοναδικό, γνωστό χειρόγραφο βγαίνει τώρα σε δημοπρασία στον οίκο Christie’s στο Λονδίνο στις 10 Δεκεμβρίου με εκτίμηση που φθάνει το 1 εκατομμύριο λίρες. Με 167 ζωηρά ζωγραφισμένες μινιατούρες εξάλλου, είναι το μοναδικό στο είδος του και ένα από τα πιο αξιοσημείωτα σωζόμενα εικονογραφημένα χρονικά του 16ου αιώνα.

Το «Βιβλίο των θαυμάτων», περίπου το 1552, εικονογραφημένο χειρόγραφο με οιωνούς για το τέλος του κόσμου
Το «Βιβλίο των θαυμάτων», περίπου το 1552, εικονογραφημένο χειρόγραφο με οιωνούς για το τέλος του κόσμου

Οι δημιουργοί

Το σπάνιο αυτό χειρόγραφο δημιουργήθηκε στο Άουγκσμπουργκ και αποδίδεται στον Χανς Μπούργκμαϊρ τον Νεότερο, στον Χάινριχ Φόγκτερ τον Νεότερο και στα αντίστοιχα εργαστήριά τους. Αλλά η εικονογραφία του βασίζεται στο έργο κορυφαίων καλλιτεχνών της Γερμανικής Αναγέννησης, συμπεριλαμβανομένων των Χανς Χόλμπαϊν του Νεότερου, του Χανς Σέμπαλντ Μπέχαμ και του Άλμπρεχτ Ντύρερ ενώ χαρακτηριστικές είναι οι λεζάντες κάτω από κάθε εικόνα, καθώς αναφέρονται ρητά σε γεγονότα που έλαβαν χώρα «εδώ στο Άουγκσμπουργκ».

Ξεκινώντας από τη Δημιουργία του κόσμου και προχωρώντας χρονολογικά μέσα από βιβλικά γεγονότα, την αρχαία και μεσαιωνική ιστορία, τα σύγχρονα –με την εποχή- γεγονότα και τελικά την Αποκάλυψη, το «Βιβλίο των Θαυμάτων» προσφέρει μια ζωντανή οπτική ιστορία ενός κόσμου στον οποίο τα εξαιρετικά φαινόμενα γίνονταν αντιληπτά ως σημάδια που έφερναν νόημα για την ανθρωπότητα. Και αν κάποιοι διακρίνουν σήμερα στοιχεία σουρεαλισμού, τύπου Σαλβαδόρ Νταλί στην εικονογράφηση …δεν έχουν άδικο, όπως σημειώνουν οι ειδικοί του οίκου δημοπρασιών.

Το «Βιβλίο των θαυμάτων», περίπου το 1552, εικονογραφημένο χειρόγραφο με οιωνούς για το τέλος του κόσμου
Το «Βιβλίο των θαυμάτων», περίπου το 1552, εικονογραφημένο χειρόγραφο με οιωνούς για το τέλος του κόσμου

Τα φαινόμενα

Τη δεκαετία του 1550, το Άουγκσμπουργκ αποτελούσε τραπεζικό κέντρο μεγάλης ισχύος, αλλά τα παράξενα φαινόμενα στον ουρανό δεν αντιμετωπίζονταν ποτέ ως απλές οπτικές απάτες ή τυχαία γεγονότα. Ούτε καν ο τεράστιος εμπορικός πλούτος δεν μπορούσε να προστατεύσει την πόλη από τον γενικευμένο πανικό, έτσι οι κάτοικοι ερμήνευαν κάθε κομήτη, κάθε παρήλιο (φαινόμενο «ψευδοήλιου») ή κάθε παγετό εκτός εποχής, ως αδιάψευστο σημάδι ότι η κοσμική τάξη κατέρρεε.

Εργαζόμενοι πάνω σε φύλλα χοντρού χαρτιού, διαστάσεων περίπου 205 επί 307 χιλιοστών, οι καλλιτέχνες των εργαστηρίων μετέτρεψαν τα καταγεγραμμένα φαινόμενα σε πανοραμικές σκηνές καταστροφής, συνδυάζοντας τον ρεαλισμό της παρατήρησης με ένα οραματικό, εφιαλτικό στοιχείο.

Στα σωζόμενα φύλλα, οι ζωγράφοι αποτύπωσαν στόλους που συγκρούονταν στον ουρανό πάνω από ελβετικά χωριά, βροχές από σιδερένιες ράβδους και πυρακτωμένες πέτρες να πέφτουν με κρότο σε ξερά χωράφια, καθώς και φεγγάρια κατακόκκινα σαν αίμα να αιωρούνται πάνω από παραθαλάσσιες πόλεις που βυθίζονταν στο νερό. Σμήνη ακρίδων κατέστρεφαν ολόκληρες επαρχίες μέχρι που το χώμα μαύριζε ενώ κάθε συμφορά πλαισιωνόταν όμως, από επιμελημένα περιθώρια με γραπτές σημειώσεις που ανέφεραν την ακριβή ημέρα εμφάνισης του οιωνού.

Η αλληλουχία ξεκινά με τον Κατακλυσμό του Νώε και τις Πληγές της Αιγύπτου, διατρέχει τα παράδοξα φαινόμενα της ρωμαϊκής αρχαιότητας και κορυφώνεται με τον πολυκέφαλο δράκο της Αποκάλυψης να αναδύεται από τις ταραγμένες θάλασσες. Το χειρόγραφο γείωνε τους κοσμικούς φόβους στην εντυπωσιακή πραγματικότητα του τόπου.

Για παράδειγμα στο φύλλο 117, το οποίο απεικονίζει ένα δικέφαλο μοσχαράκι που γεννήθηκε κοντά στο 1529, ο Χανς Μπούργκμαϊρ ο Νεότερος πρόσθεσε μια χειρόγραφη σημείωση: «…κι εγώ, ο Χανς Μπούργκμαϊρ, ζωγράφος, αγόρασα το δέρμα αντί μισού γκίλντερ από έναν περγαμηνοποιό, ο οποίος το είχε αγοράσει μόλις για έξι κρόιτσερ». Στη Σουαβία του 16ου αιώνα, το τέλος του κόσμου αποτελούσε ένα απτό, υλικό τεκμήριο που μπορούσε κανείς να αγοράσει από έναν έμπορο δερμάτων στον δρόμο.

Το «Βιβλίο των θαυμάτων», περίπου το 1552, εικονογραφημένο χειρόγραφο με οιωνούς για το τέλος του κόσμου
Το «Βιβλίο των θαυμάτων», περίπου το 1552, εικονογραφημένο χειρόγραφο με οιωνούς για το τέλος του κόσμου

Παράθυρο στη φαντασία

«Το Βιβλίο των Θαυμάτων είναι ένα εξαιρετικό παράθυρο στη φαντασία της Αναγέννησης», όπως λέει ο Εουτζένιο Ντοναντόνι, διεθνής ειδικός σε Μεσαιωνικά & Αναγεννησιακά Χειρόγραφα, στον οίκο Christie’s. «Οι μινιατούρες του αποτυπώνουν έναν κόσμο εκστασιασμένο από οιωνούς, θαύματα και ανεξήγητα φαινόμενα, φέρνοντας κοντά κομήτες, εκλείψεις, πλημμύρες, τερατώδεις γεννήσεις και οράματα της Αποκάλυψης.

Αυτό όμως, που κάνει το χειρόγραφο ιδιαίτερα συναρπαστικό είναι ο τρόπος με τον οποίο βρίσκεται ανάμεσα στην παρατήρηση και την πίστη: αυτές οι εικόνες καταγράφουν πραγματικά γεγονότα και φυσικά φαινόμενα, ενώ παράλληλα αποκαλύπτουν πώς οι άνθρωποι του 16ου αιώνα προσπαθούσαν να κατανοήσουν ό,τι έβλεπαν και τι θα μπορούσαν να σημαίνουν αυτά τα εξαιρετικά γεγονότα».

Οι δημιουργοί του «Βιβλίου των Θαυμάτων» έτσι, βασιζόμενοι σε φυλλάδια, χρονικά και ιστορικά κείμενα της εποχής, συμπύκνωσαν σε εικονογραφική μορφή τις ανησυχίες μιας περιόδου που βρισκόταν υπό το κράτος του άγχους απέναντι στις κλιματικές ανωμαλίες, σε μια εποχή, παράλληλα, δογματικής διχόνοιας, αλλά και της λόγιας περιέργειας σχετικά με το μέλλον.

«Είναι ένα παράθυρο στον τρόπο με τον οποίο οι Ευρωπαίοι αντιμετώπιζαν το επικείμενο τέλος του κόσμου, την πολιτική αβεβαιότητα και τα ακραία -και παράξενα- καιρικά φαινόμενα, που ωστόσο είχαν την εξήγησή τους», σημειώνει ο Εουτζένιο Ντοναντόνι.

Η απεικόνιση των πέντε ήλιων πάνω από τη Λειψία, για παράδειγμα, θεωρείται ότι αναφέρεται στην οπτική απάτη του «παρήλιου» (γνωστού και ως «sun dog»), όταν βλέπει κανείς στον ουρανό διάφορους φωτεινούς κύκλους, οι οποίοι μοιάζουν με ήλιους. Κι η «βροχή αίματος» συμβαίνει όταν υψηλές συγκεντρώσεις σωματιδίων σκόνης με κόκκινο χρώμα -συνήθως από τη Σαχάρα- αναμειγνύονται με σταγονίδια νερού στα σύννεφα της βροχής.

Το «Βιβλίο των θαυμάτων», περίπου το 1552, εικονογραφημένο χειρόγραφο με οιωνούς για το τέλος του κόσμου
Το «Βιβλίο των θαυμάτων», περίπου το 1552, εικονογραφημένο χειρόγραφο με οιωνούς για το τέλος του κόσμου

Μέσο προπαγάνδας

Γενικότερα άλλωστε, τα γερμανικά «βιβλία θαυμάτων» δεν ήταν ασυνήθιστα καθώς λειτουργούσαν ως τα εντυπωσιοθηρικά μέσα μαζικής ενημέρωσης της εποχής του. Και έτσι χρησιμοποιήθηκαν από τους λουθηρανούς θεολόγους, όπως ο Μαρτίνος Λούθηρος και ο Φίλιππος Μελάγχθων, προκειμένου να επιτύχουν την προώθηση της προτεσταντικής εσχατολογίας.

Από την άλλη όμως, όπως επισημαίνει ο Εουτζένιο Ντοναντόνι, όλες αυτές τις απεικονίσεις κομητών, κοσμολογικών φαινομένων και φυσικών καταστροφών, οι οποίες μάλιστα συνοδεύονται από μαρτυρίες αυτοπτών μαρτύρων, ακριβείς ημερομηνίες και γεωγραφικές συντεταγμένες είχαν και ένα άλλο αποτέλεσμα: έθεσαν τα πρώιμα θεμέλια για την εμπειρική παρατήρηση και την καταγραφή γεγονότων, σηματοδοτώντας έτσι την μετάβαση από τον Μεσαίωνα στην εποχή του Διαφωτισμού.

Για σχεδόν τεσσεράμισι αιώνες ωστόσο, το χειρόγραφο παρέμενε άγνωστο, φυλαγμένο σε μια ιδιωτική βιβλιοθήκη στη Βαυαρία -ενός μικρού μπαρόκ κάστρου της Νότιας Γερμανίας όπως περιγράφηκε. Το 2008, βγήκε σε δημοπρασία μαζί με τα έπιπλα, τα χαλιά και τις κούπες του κάστρου, και πωλήθηκε έναντι ποσού λίγο μεγαλύτερου των 100.000 λιρών. Λίγο μετά την πώληση, το χειρόγραφο εντάχθηκε στην ιδιωτική συλλογή του Mickey Cartin, ενός από τους σημαντικότερους συλλέκτες σύγχρονης τέχνης στο Κονέκτικατ.

Σήμερα πάντως δίνεται η ευκαιρία σε δημόσιους φορείς να υποβάλουν πρώτοι προσφορά για το βιβλίο, προκειμένου να ενταχθεί ίσως σε δημόσια βιβλιοθήκη.

Το «Βιβλίο των θαυμάτων», περίπου το 1552, εικονογραφημένο χειρόγραφο με οιωνούς για το τέλος του κόσμου
Το «Βιβλίο των θαυμάτων», περίπου το 1552, εικονογραφημένο χειρόγραφο με οιωνούς για το τέλος του κόσμου

Διαβάστε επίσης:

Η οικία Κοκοβίκου, η αρχαία οδός Τριπόδων και η δημιουργία ενός χώρου πολιτισμού

«Πάνος Φειδάκης – Το ταξίδι μου»: Μία έκθεση αφιερωμένη στον καλλιτέχνη

Βροχή εκατομμυρίων στις δημοπρασίες – Καντίνσκι και Κλιμτ στα ύψη