Γιάννης Δουρίδας: Τα logistics, τα data centers και οι χώροι εργασίας δεν είναι ουδέτερα «κουτιά»

Με αφορμή την υποψηφιότητα του κτηρίου logistics Seneka για το Ευρωπαϊκό Βραβείο Αρχιτεκτονικής Mies van der Rohe, ο Γιάννης Δουρίδας των RC Tech μιλάει για μια ουσιαστική μετατόπιση: την επιστροφή της Αρχιτεκτονικής σε κτηριακούς τύπους που για χρόνια αντιμετωπίζονταν ως καθαρά τεχνικά αντικείμενα. Από τα logistics και τα data centers μέχρι τα retrofit έργα, τους χώρους εργασίας και την επανάχρηση της βιομηχανικής κληρονομιάς, περιγράφει ένα πεδίο όπου το αρχιτεκτονικά κρίσιμο είναι η σύνθεση λειτουργίας, τεχνολογίας, μνήμης και ζωής.

Το κτήριο logistics Seneka εισάγει αρχιτεκτονική πρόθεση σε έναν τύπο κτηρίου που μέχρι πρόσφατα καθοριζόταν σχεδόν αποκλειστικά από τη λειτουργία και την αποδοτικότητα. Τι σηματοδοτεί, κατά τη γνώμη σας, η υποψηφιότητά του για το Ευρωπαϊκό Βραβείο Αρχιτεκτονικής Mies van der Rohe;

Η υποψηφιότητα του κτηρίου logistics Seneka για το European Union Prize for Contemporary Architecture – Mies van der Rohe Award έχει ιδιαίτερη σημασία, γιατί μεταφέρει τη συζήτηση της Αρχιτεκτονικής σε έναν τύπο κτηρίου που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν καθαρά τεχνικός.

Για πολλά χρόνια, τα κτήρια logistics αντιμετωπίζονταν σχεδόν αποκλειστικά ως μηχανισμοί λειτουργίας: μεγάλοι αποθηκευτικοί όγκοι που σχεδιάζονταν με κριτήρια αποδοτικότητας, κόστους και ταχύτητας κατασκευής. Η αναγνώριση ενός τέτοιου έργου από έναν από τους σημαντικότερους ευρωπαϊκούς θεσμούς Αρχιτεκτονικής δείχνει ότι ακόμα και οι πιο «βιομηχανικοί» τύποι κτηρίων μπορούν να αποτελέσουν πεδίο αρχιτεκτονικής σκέψης.

Η υποψηφιότητα σηματοδοτεί επίσης μια ευρύτερη μετατόπιση: την κατανόηση ότι οι υποδομές της σύγχρονης οικονομίας, logistics, data centers, βιομηχανικές εγκαταστάσεις, δεν είναι ουδέτερα αντικείμενα στο τοπίο, αλλά κομμάτι του δομημένου περιβάλλοντος που επηρεάζει τις πόλεις και τα προάστια. Ως εκ τούτου, οφείλουν να αντιμετωπίζονται με την ίδια αρχιτεκτονική ευθύνη όπως και τα δημόσια ή πολιτιστικά κτήρια.

Με αυτή την έννοια, η υποψηφιότητα του Seneka δεν αφορά μόνο ένα επιτυχημένο έργο. Αποτελεί ένδειξη ότι η Αρχιτεκτονική αρχίζει να διεκδικεί ξανά ρόλο σε κτηριακούς τύπους που μέχρι πρόσφατα ανήκαν αποκλειστικά στη σφαίρα της μηχανικής και της καθαρής λειτουργίας.

Στην Αθήνα υπάρχει ένα εκτεταμένο απόθεμα ανενεργών κτηρίων βιομηχανικής κληρονομιάς. Ποιες νέες χρήσεις θεωρείτε ότι μπορούν να τα ενεργοποιήσουν ουσιαστικά και για ποιους λόγους;

Στην Αθήνα υπάρχει πράγματι ένα εκτεταμένο απόθεμα ανενεργών βιομηχανικών κτηρίων, τα οποία αποτελούν σημαντικό κομμάτι της αστικής μνήμης αλλά και ένα μεγάλο ανεκμετάλλευτο δυναμικό για την πόλη. Οι πιθανές νέες χρήσεις είναι πολλές -από πολιτιστικές και εκπαιδευτικές λειτουργίες μέχρι χώροι εργασίας, κατοικίες, μικτή επιχειρηματικότητα ή κοινωνικές υποδομές.

Το κρίσιμο ζήτημα, ωστόσο, δεν είναι απλώς η εύρεση μιας χρήσης αλλά ο τρόπος με τον οποίο το κτήριο επανεντάσσεται στη ζωή της γειτονιάς. Δεν χρειαζόμαστε ακόμα ένα μουσείο βιομηχανικής κληρονομιάς που απλώς αφηγείται το παρελθόν του χώρου. Εκείνο που έχει μεγαλύτερη αξία είναι οι επεμβάσεις που ενεργοποιούν το ίδιο το κτήριο μέσα από νέες, ζωντανές λειτουργίες-χρήσεις που το επαναφέρουν στην καθημερινότητα της πόλης.

Η επανάχρηση αυτών των κελυφών μπορεί να δημιουργήσει νέους χώρους εργασίας, πολιτισμού, εκπαίδευσης ή κατοίκησης, αλλά κυρίως να λειτουργήσει ως καταλύτης για την αναζωογόνηση ολόκληρων περιοχών. Όταν η Αρχιτεκτονική αξιοποιεί την υφιστάμενη δομή και ταυτόχρονα την ανοίγει προς την πόλη, τα κτήρια αυτά παύουν να είναι μνημεία ενός παρελθόντος παραγωγικού μοντέλου και μετατρέπονται σε ενεργά κομμάτια της σύγχρονης αστικής ζωής.

Παράλληλα εμφανίζονται τα «βιομηχανικά» κτήρια της νέας εποχής: logistics και data centers. Για ποιον λόγο έχουν ανάγκη την Αρχιτεκτονική και τι μπορεί αυτή να τους προσφέρει πέρα από την καθαρή τεχνική επίλυση;

Τα κτήρια της νέας εποχής -logistics και data centers- αποτελούν βασικές υποδομές της σύγχρονης οικονομίας. Παράλληλα όμως είναι και μεγάλα, ενεργοβόρα κτήρια με ισχυρή παρουσία στο τοπίο και σημαντικό προγραμματικό περιεχόμενο. Για τον λόγο αυτό δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται απλώς ως ουδέτερα τεχνικά «κουτιά» που επιλύουν μόνο ζητήματα λειτουργίας και μηχανολογίας.

Η Αρχιτεκτονική έχει τη δυνατότητα να τα εντάξει ουσιαστικά στο περιβάλλον τους, να οργανώσει τη σχέση τους με το τοπίο, την πόλη και την ανθρώπινη κλίμακα. Μπορεί επίσης να μεταφράσει την τεχνολογική τους πολυπλοκότητα σε μια καθαρή και κατανοητή μορφή, προσδίδοντας ταυτότητα σε υποδομές που συχνά παραμένουν «αόρατες» για την κοινωνία αλλά είναι κρίσιμες για τη λειτουργία της.

Με αυτή την έννοια, η Αρχιτεκτονική δεν προσθέτει απλώς μορφή σε ένα τεχνικό αντικείμενο· λειτουργεί ως μέσο εξανθρωπισμού της τεχνολογίας. Δίνει στα κτήρια αυτά παρουσία, κλίμακα και σχέση με τον τόπο, μετατρέποντάς τα από καθαρούς μηχανισμούς λειτουργίας σε συνειδητά κομμάτια του δομημένου περιβάλλοντος.

Στο παρελθόν η Αρχιτεκτονική λειτουργούσε ως μέσο διατύπωσης συλλογικού οράματος με διάρκεια και ευρύτερο αντίκτυπο. Διατηρεί σήμερα αυτόν τον ρόλο και, αν ναι, με ποιους όρους;

Ναι, η Αρχιτεκτονική εξακολουθεί να μπορεί να λειτουργεί ως μέσο διατύπωσης ενός συλλογικού οράματος, όμως το περιεχόμενο αυτού του οράματος σήμερα έχει σε μεγάλο βαθμό μετατοπιστεί.

Στη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα φαίνεται να κυριαρχεί κυρίως ένα αφήγημα που συνδέεται με τον τουρισμό και την εξοχική κατοικία. Εκεί συγκεντρώνεται μεγάλο μέρος της επένδυσης, της προσοχής και της αρχιτεκτονικής φιλοδοξίας.

Την ίδια στιγμή, ο χώρος στον οποίο περνάμε πάνω από τον μισό μας χρόνο -ο χώρος εργασίας- συχνά αντιμετωπίζεται με εντελώς διαφορετικούς όρους. Αντί να αποτελεί πεδίο αρχιτεκτονικής σκέψης και συλλογικής φροντίδας, καταλήγει συχνά να είναι η λύση μιας εξίσωσης κόστους και χρόνου.

Ακριβώς εκεί βρίσκεται και το κρίσιμο στοίχημα για την Αρχιτεκτονική σήμερα: να επαναφέρει την έννοια του συλλογικού οράματος σε κτήρια και υποδομές της καθημερινότητας -στους χώρους εργασίας, παραγωγής και υποστήριξης της σύγχρονης οικονομίας. Όταν η Αρχιτεκτονική διεκδικεί ρόλο σε αυτούς τους τύπους κτηρίων, τότε το συλλογικό όραμα παύει να περιορίζεται στην εικόνα του τόπου και αρχίζει να αφορά ξανά τον τρόπο με τον οποίο ζούμε και εργαζόμαστε μέσα σε αυτόν.

Πώς διαμορφώνεται σήμερα η σχέση αρχιτεκτονικής σκέψης και τεχνικής πολυπλοκότητας σε τέτοιους τύπους κτηρίων;

Η σχέση αρχιτεκτονικής σκέψης και τεχνικής πολυπλοκότητας σε τέτοιους τύπους κτηρίων είναι σήμερα περισσότερο αλληλένδετη από ποτέ. Σε υποδομές όπως κέντρα logistics, data centers ή μεγάλα κτήρια εργασίας, η τεχνολογία και τα τεχνικά συστήματα αποτελούν βασικό μέρος του ίδιου του κτηριακού οργανισμού.

Ωστόσο, η αρχιτεκτονική σκέψη δεν περιορίζεται στη μορφή ούτε λειτουργεί ανεξάρτητα από αυτές τις παραμέτρους. Αντίθετα, συνίσταται ακριβώς στη σύνθεση πολλών και συχνά αντικρουόμενων απαιτήσεων: της φόρμας, του προγράμματος, των τεχνικών προκλήσεων, της ενεργειακής απόδοσης, του κόστους και της κατασκευαστικής λογικής.

Με αυτή την έννοια, η Αρχιτεκτονική δεν είναι μια μονοδιάστατη διαδικασία αισθητικών επιλογών αλλά μια σύνθετη πράξη οργάνωσης και ιεράρχησης. Η τεχνική πολυπλοκότητα δεν αποτελεί εμπόδιο για την Αρχιτεκτονική· είναι το πεδίο μέσα στο οποίο αυτή καλείται να λειτουργήσει, μετατρέποντας ένα σύνολο τεχνικών απαιτήσεων σε ένα συνεκτικό και κατανοητό κτηριακό αποτέλεσμα.

Υπάρχουν διεθνή παραδείγματα σύγχρονης βιομηχανικής αρχιτεκτονικής που σας συγκινούν;

Ναι, υπάρχουν αρκετά σύγχρονα διεθνή παραδείγματα που έχουν ενδιαφέρον. Παρ’ όλα αυτά, εξακολουθούν να με συγκινούν ιδιαίτερα ορισμένα παλαιότερα ελληνικά έργα βιομηχανικής αρχιτεκτονικής, όπως το κτηριακό συγκρότημα των μεταλλείων στο Λαύριο, το εργοστασιακό σύνολο της Porcelana στην Νέα Μάκρη και της πλινθοκεραμοποιίας Τσαλαπάτα στον Βόλο.

Πρόκειται για παραδείγματα που αποτυπώνουν το βιομηχανικό όραμα μιας εποχής κατά την οποία η Ελλάδα επιχειρούσε να συγκροτήσει τη σύγχρονη παραγωγική της ταυτότητα. Η καθαρότητα της κατασκευής, η ειλικρίνεια των υλικών και η άμεση σχέση μορφής και λειτουργίας δημιουργούν μια Αρχιτεκτονική που, ακόμη και σήμερα, διατηρεί μια ισχυρή συγκινησιακή δύναμη.

Πέρα από το Seneka, έχετε σχεδιάσει και το βιοτεχνικό κτήριο της Stop SA στον Πειραιά, όπου στην κορυφή ενσωματώνεται μια κατοικία που διακρίθηκε στα φετινά βραβεία GRAIL. Πρόκειται για ένα νέο είδος μικτής χρήσης; Mε ποιες αρχές προσεγγίζετε τη συνύπαρξη μιας έντονα λειτουργικής βιοτεχνικής αποθήκης με έναν χώρο κατοίκησης που απαιτεί ησυχία και ιδιωτικότητα;

Σίγουρα δεν πρόκειται για ένα νέο είδος μικτής χρήσης· περισσότερο για μια ιδιαιτερότητα του συγκεκριμένου brief. Σε αυτή την περίπτωση, καθοριστικό ρόλο παίζει ο τρόπος με τον οποίο ο ιδιοκτήτης μεταφέρει το ζητούμενο του έργου και ορίζει με σαφήνεια τι σημαίνουν στην πράξη έννοιες όπως ησυχία και ιδιωτικότητα, ιδιαίτερα όταν αυτές καλούνται να συνυπάρξουν με μια έντονα λειτουργική χρήση όπως μια αποθήκη logistics.

Η κατοικία, περικυκλωμένη από το φυτεμένο δώμα του βιοτεχνικού κτηρίου, οργανώνεται γύρω από ένα φυτεμένο αίθριο που λειτουργεί ως πυρήνας ιδιωτικότητας. Η σύνθεση βασίζεται σε επαλληλίες ανοικτών, κλειστών και φυτεμένων χώρων, σε ποικίλες συνθήκες φυσικού φωτισμού και σε μια διαβάθμιση των μεγεθών και του χαρακτήρα των δωματίων.

Στην Αθήνα καταγράφεται έλλειψη ποιοτικού γραφειακού αποθέματος. Τι ορίζει, κατά τη γνώμη σας, ένα πραγματικά καλό γραφείο σήμερα;

Στην Αθήνα πράγματι υπάρχει έλλειψη ποιοτικού γραφειακού αποθέματος, κάτι που συχνά συνδέεται με το ότι ο όρος «καλό γραφείο» συγχέεται με την απλή διαθεσιμότητα τετραγωνικών μέτρων. Στην πραγματικότητα, η ποιότητα ενός σύγχρονου γραφειακού χώρου διαμορφώνεται σε δύο επίπεδα.

Το πρώτο αφορά το ίδιο το κτηριακό unit που προσφέρει ο ιδιοκτήτης: το κέλυφος του κτηρίου, τις τεχνικές υποδομές και τις θέσεις στάθμευσης. Αυτά αποτελούν τη βασική υποδομή πάνω στην οποία μπορεί να λειτουργήσει μια εταιρεία και είναι οι ελάχιστες προϋποθέσεις ενός σύγχρονου γραφειακού κτηρίου.

Το δεύτερο επίπεδο αφορά την αρχιτεκτονική των εσωτερικών χώρων, που συνήθως αποτελεί ευθύνη του ενοικιαστή. Εκεί διαμορφώνεται η πραγματική ποιότητα της καθημερινής εμπειρίας εργασίας: η οργάνωση των χώρων, η ισορροπία μεταξύ συγκέντρωσης και συνεργασίας, το φυσικό φως, τα υλικά και η συνολική ατμόσφαιρα.

Στην πράξη, ένα πραγματικά καλό γραφείο προκύπτει από τη σύμπραξη αυτών των δύο πλευρών -ιδιοκτήτη και ενοικιαστή. Όταν το κτηριακό κέλυφος και οι υποδομές συναντούν έναν προσεκτικά σχεδιασμένο εσωτερικό χώρο, τότε το γραφείο παύει να είναι απλώς χώρος εγκατάστασης μιας εταιρείας και γίνεται ένα περιβάλλον που υποστηρίζει ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο αυτή εργάζεται.

Τα τελευταία χρόνια οι προτεραιότητες των corporate HR έδωσαν ιδιαίτερη έμφαση σε διαδοχικά μοντέλα χώρου —από τα campus-style workplaces της Silicon Valley, στο activity-based working και το corporate living room, έπειτα στο well-being και το hospitality workplace και σήμερα στο post-remote περιβάλλον. Έχει αυτή η διαδρομή μεταφέρει το ενδιαφέρον περισσότερο στην εικόνα παρά στην ουσία της εργασίας;

Πιστεύω πως σε μεγάλο βαθμό ναι. Σε πολλές περιπτώσεις η συζήτηση έχει απομακρυνθεί από το ουσιώδες και έχει στραφεί περισσότερο προς την εικόνα του χώρου παρά προς την ίδια την εργασία που φιλοξενεί.

Το επίκεντρο θα έπρεπε να είναι η δημιουργία και η παραγωγή, η δυνατότητα των ανθρώπων να συγκεντρώνονται, να συνεργάζονται και τελικά να βρίσκουν χαρά μέσα στην ίδια τη διαδικασία της εργασίας. Αντί γι’ αυτό, αρκετά από τα μοντέλα που εμφανίστηκαν τα τελευταία χρόνια επιχειρούν κυρίως να αποτυπώσουν ένα αίσθημα ή μια εικόνα: το campus, το living room, το well-being περιβάλλον.

Όμως ο χώρος εργασίας δεν είναι σκηνικό. Η αρχιτεκτονική του θα έπρεπε πρώτα να οργανώνει τον τρόπο εργασίας και να υποστηρίζει τις πραγματικές ανάγκες συγκέντρωσης, ανταλλαγής ιδεών και παραγωγής. Όταν αυτό συμβαίνει, η ποιότητα του χώρου προκύπτει ως αποτέλεσμα, όχι ως επιφανειακή εικόνα.

Μπορεί η Αρχιτεκτονική να αντιληφθεί πραγματικά τις αξίες μιας εταιρείας και να τις μεταφέρει στον χώρο; Όπως για παράδειγμα κάνει ο experiential σχεδιασμός για τα ξενοδοχειακά brands;

Ναι, μπορεί -και σήμερα αυτό αποτελεί όλο και περισσότερο ζητούμενο. Η Αρχιτεκτονική έχει τη δυνατότητα να κατανοήσει τις αξίες, την κουλτούρα και τον τρόπο λειτουργίας μιας εταιρείας και να τα «μεταφράσει» σε χώρο. Με τον ίδιο τρόπο που ο experiential σχεδιασμός στα ξενοδοχειακά brands οργανώνει μια εμπειρία για τον επισκέπτη, έτσι και ο σχεδιασμός ενός εργασιακού περιβάλλοντος μπορεί να εκφράσει την ταυτότητα ενός οργανισμού.

Το ζητούμενο δεν είναι απλώς η δημιουργία ουδέτερων, αποστειρωμένων γραφειακών χώρων. Δεν πρόκειται να «στοιβάξουμε» ανθρώπους σε λευκά, άοσμα γραφεία που λειτουργούν μόνο ως τεχνική λύση για την εγκατάσταση ενός μεγάλου αριθμού εργαζομένων. Αντίθετα, ο χώρος μπορεί να αποτυπώσει τις αξίες μιας εταιρείας -τη συνεργασία, τη διαφάνεια, την καινοτομία ή την αίσθηση κοινότητας.

Όταν αυτό συμβαίνει, το γραφείο παύει να είναι απλώς ένας χώρος εργασίας και γίνεται ένα περιβάλλον που υποστηρίζει τον τρόπο με τον οποίο μια εταιρεία σκέφτεται, λειτουργεί και εξελίσσεται. Εκεί η Αρχιτεκτονική λειτουργεί ως φορέας ταυτότητας και όχι απλώς ως κατασκευή.

Καθώς πολλά από τα μεγάλα έργα θα αναπτυχθούν σε brownfield περιοχές και θα αφορούν επεμβάσεις σε υφιστάμενα κελύφη, ο ρόλος του αρχιτέκτονα γίνεται ιδιαίτερα σύνθετος. Ένα έργο μπορεί να είναι ελκυστικό όταν η αρχιτεκτονική του προσελκύει νέες χρήσεις και όταν βρίσκεται σε ουσιαστικό διάλογο με το άμεσο περιβάλλον του —όταν δηλαδή το κτήριο δεν λειτουργεί απομονωμένα, αλλά επανεντάσσεται ενεργά στην πόλη και τη ζωή της γειτονιάς.

Το κρίσιμο ζήτημα είναι η πλήρης λειτουργικότητα του αποτελέσματος, κάτι που δεν είναι ποτέ αυτονόητο όταν εργαζόμαστε πάνω σε υφιστάμενα κτήρια. Τα έργα retrofit καλούνται να ισορροπήσουν ανάμεσα στους περιορισμούς του υπάρχοντος κελύφους και στις απαιτήσεις νέων χρήσεων.

Για τον λόγο αυτό, ο αρχιτέκτονας σήμερα χρειάζεται μια σειρά από δεξιότητες που υπερβαίνουν τον παραδοσιακό σχεδιαστικό ρόλο: κριτική ματιά απέναντι στο υπάρχον κτήριο, ισχυρή συντονιστική ικανότητα ώστε να φέρει κάτω από μια κοινή κατεύθυνση πολλές διαφορετικές ειδικότητες, αλλά και την ευαισθησία να εμφυσήσει ένα νέο όραμα σε ένα ήδη δεδομένο κτηριακό κέλυφος. Εκεί ακριβώς βρίσκεται η ουσία του retrofit: στην ισορροπία ανάμεσα στον σεβασμό του υπάρχοντος και στη δυνατότητα να του δοθεί μια νέα ζωή.

Από τον «σκληρό» κόσμο της βιομηχανίας και το corporate περιβάλλον περνάμε στα οικιστικά σας έργα. Μεταβάλλεται ο τρόπος σκέψης σας όταν σχεδιάζετε μια ονειρική θερινή κατοικία ή μια αστική κατοικία με χαρακτήρα και πρεστίζ;

Ναι, η σκέψη αναπόφευκτα μεταβάλλεται, καθώς πρόκειται για διαφορετικούς στόχους και διαφορετική εμπειρία χώρου. Η κατοικία –και ιδιαίτερα μια θερινή ή μια αστική κατοικία με έντονο χαρακτήρα– απευθύνεται σε έναν πιο προσωπικό τρόπο κατοίκησης και σε μια πιο άμεση σχέση με την καθημερινότητα των ανθρώπων.

Ωστόσο, οι βασικές συνθετικές αρχές παραμένουν σταθερές. Η κλίμακα, οι αναλογίες, η καθαρότητα της γραφής και η ποιότητα του χώρου εξακολουθούν να αποτελούν τα θεμελιώδη εργαλεία της αρχιτεκτονικής σκέψης, ανεξάρτητα από τον τύπο του έργου.

Διαβάστε επίσης:

Ο Κωνσταντίνος Στάικος μέσα από τα μάτια της κόρης του

O Sou Fujimoto υπογράφει τα πρώτα Baccarat Homes στο Άμπου Ντάμπι

Γιώργος Τσολάκης: «Το μουσείο είναι ίσως ο πιο αφηγηματικός από όλους τους δημόσιους κτιριακούς τύπους»