Πώς ο Ευρωπαϊκός Κανονισμός ανοίγει το δρόμο για τον Κάθετο Διάδρομο- Ο Φεβρουάριος μήνας εξελίξεων

Καθοριστικός μήνας είναι ο Φεβρουάριος για τον Κάθετο Διάδρομο φυσικού αερίου που θα τροφοδοτεί ενεργειακά τη Ν.Α Ευρώπη με την παύση των ρωσικών ροών,  καθώς ενισχύεται από Ευρώπη και ΗΠΑ και αναδεικνύεται στην πράξη ως η βασική εναλλακτική οδός εφοδιασμού των χωρών της περιοχής.

Η ευρωπαϊκή απαγόρευση εισαγωγής ρωσικού φυσικού αερίου,  –σύμφωνα με τον σχετικό Κανονισμό– αρχίζει από τις 18 Μαρτίου 2026 και μέχρι την 1η Μαρτίου τα κράτη μέλη πρέπει να υποβάλουν τα σχέδιά τους για την υποκατάσταση των ροών. Στα εθνικά σχέδια διαφοροποίησης για το φυσικό αέριο,  θα περιγράφονται αναλυτικά τα μέτρα, τα ορόσημα και οι πιθανές δυσκολίες για την πλήρη απεξάρτηση από τις ρωσικές εισαγωγές. Τα σχέδια αυτά, που πρέπει να υποβληθούν στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή έως την 1η Μαρτίου 2026, θα περιλαμβάνουν συγκεκριμένες δράσεις αντικατάστασης του ρωσικού αερίου, εναλλακτικές πηγές και οδούς εφοδιασμού, καθώς και μέτρα ενίσχυσης των υποδομών και η Κομισιόνδεσμεύεται να στηρίξει τα κράτη μέλη στην προσπάθειά τους αυτή.

“Η Επιτροπή διευκολύνει, κατά περίπτωση, την κατάρτιση και την εφαρμογή των εθνικών σχεδίων διαφοροποίησης για το φυσικό αέριο, παρέχοντας μεταξύ άλλων βέλτιστες πρακτικές και τεχνική βοήθεια. …η Επιτροπή συντονίζεται με τα κράτη μέλη στο πλαίσιο των προσπάθειών τους για διαφοροποίηση, με σκοπό τον εντοπισμό εναλλακτικών πηγών εφοδιασμού”, αναφέρει ο Κανονισμός.

Το νέο ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο για τη σταδιακή διακοπή των ρωσικών ροών, επιταχύνει τις εξελίξεις για το ξεπέρασμα των εμποδίων του Κάθετου Διαδρόμου, καθιστά τη συγκεκριμένη διαδρομή στρατηγικής σημασίας για την ενεργειακή ασφάλεια της περιοχής και πιέζει τις χώρες να προχωρήσουν γρήγορα στην επόμενη μέρα.

Ταυτόχρονα, στις 24 Φεβρουαρίου, οι υπουργοί Ενέργειας των χωρών της Νοτιοανατολικής Ευρώπης θα συναντηθούν στις Ηνωμένες Πολιτείες, με κεντρικό αντικείμενο την ενίσχυση του Κάθετου Διαδρόμου και τον καλύτερο συντονισμό για την αύξηση των ροών αμερικανικού LNG προς την περιοχή. Η συνάντηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς οι υπουργοί Ενέργειας θα πρέπει να παρουσιάσουν στην Κομισιόν τα σχέδιά τους στο τέλος του μήνα, στα οποία θα πρωταγωνιστεί ο Κάθετος Διάδρομος. Η δυνατότητα μεταφοράς αυξημένων ποσοτήτων LNG μέσω Ελλάδας προς Βουλγαρία, Ρουμανία, Μολδαβία, Ουκρανία και ευρύτερα προς την Κεντρική Ευρώπη, αποτελεί πλέον τη ρεαλιστικότερη λύση για την κάλυψη του κενού που θα δημιουργηθεί από την παύση των ρωσικών ροών.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, όπως προβλέπεται από τον Κανονισμό, θα συντονίσει τις προσπάθειες των κρατών-μελών για την εξεύρεση εναλλακτικών πηγών εφοδιασμού και θα παράσχει τεχνική υποστήριξη για την υλοποίηση των εθνικών σχεδίων. Παράλληλα, θα αξιολογεί την πρόοδο μέσω της Συντονιστικής Ομάδας για το Φυσικό Αέριο, ώστε να διασφαλιστεί ότι η μετάβαση θα γίνει ομαλά και χωρίς κινδύνους επάρκειας.

Η επικείμενη απαγόρευση των ρωσικών εισαγωγών δημιουργεί εκ των πραγμάτων μια νέα πραγματικότητα. Ήδη από τον Μάρτιο αναμένεται σημαντική αύξηση της ζήτησης για μεταφορική ικανότητα κατά μήκος του Διαδρόμου, καθώς οι χώρες της περιοχής θα επιδιώξουν να εξασφαλίσουν εγκαίρως εναλλακτικές ροές. Η συνάντηση στις ΗΠΑ έρχεται ακριβώς τη σωστή στιγμή, ώστε να υπάρξει πολιτικός και εμπορικός συντονισμός, συμφωνίες προμήθειας και –ενδεχομένως– δεσμεύσεις για μακροχρόνια χρήση των υποδομών.

Με τον νέο Κανονισμό Κάθετος Διάδρομος  μετατρέπεται σε κρίσιμο πυλώνα της νέας ευρωπαϊκής ενεργειακής αρχιτεκτονικής. Ο Φεβρουάριος, με τις πολιτικές διεργασίες, τις διαβουλεύσεις και την οριστικοποίηση των εθνικών σχεδίων διαφοροποίησης, θα αποτελέσει το εφαλτήριο για τη δυναμική του επόμενου βήματος: την πρακτική, πλήρη αντικατάσταση του ρωσικού αερίου και τη θωράκιση της ενεργειακής ασφάλειας της Νοτιοανατολικής Ευρώπης.

Τι θα περιλαμβάνουν τα Εθνικά Σχέδια των χωρών

Ειδικότερα, ο Κανονισμός προβλέπει ότι κάθε κράτος μέλος θα καταρτίζει σχέδιο στο οποίο περιγράφονται τα μέτρα, τα ορόσημα και οι πιθανοί φραγμοί για τη διαφοροποίηση του εφοδιασμού τους με αέριο («εθνικό σχέδιο διαφοροποίησης για το φυσικό αέριο»), με στόχο τη διακοπή όλων των εισαγωγών φυσικού αερίου που κατάγεται ή εξάγεται, άμεσα ή έμμεσα, από τη Ρωσική Ομοσπονδία, εντός των προθεσμιών των άρθρων 3 και 4. 2.

Τα εθνικά σχέδια διαφοροποίησης για το φυσικό αέριο περιλαμβάνουν όλα τα ακόλουθα στοιχεία: α) τις διαθέσιμες πληροφορίες σχετικά με τον όγκο των εισαγωγών φυσικού αερίου που κατάγεται ή εξάγεται, άμεσα ή έμμεσα, από τη Ρωσική Ομοσπονδία στο πλαίσιο υφιστάμενων συμβάσεων προμήθειας· β) σαφή περιγραφή των μέτρων στήριξης που εφαρμόζονται και των μέτρων στήριξης που έχουν προγραμματιστεί, σε εθνικό επίπεδο, για την αντικατάσταση του φυσικού αερίου που κατάγεται ή εξάγεται, άμεσα ή έμμεσα, από τη Ρωσική Ομοσπονδία, συμπεριλαμβανομένων των ποσοτήτων οι οποίες αναμένεται να καταργηθούν σταδιακά, των οροσήμων και χρονοδιαγράμματος εφαρμογής και, εφόσον είναι διαθέσιμες, των προβλεπόμενων επιλογών για εναλλακτικό εφοδιασμό και εναλλακτικές οδούς εφοδιασμού.

Τα εν λόγω μέτρα μπορούν να περιλαμβάνουν τη χρήση της πλατφόρμας της ΕΕ για τη συγκέντρωση που θεσπίστηκε δυνάμει του άρθρου 42 του κανονισμού (ΕΕ) 2024/1789, μέτρα στήριξης για τις προσπάθειες διαφοροποίησης των εταιρειών ενέργειας, συνεργασία στο πλαίσιο περιφερειακών ομάδων, όπως η ομάδα υψηλού επιπέδου για την ενεργειακή συνδεσιμότητα της κεντρικής και νοτιοανατολικής Ευρώπης, τον προσδιορισμό εναλλακτικών επιλογών αντί των εισαγωγών φυσικού αερίου με τον εξηλεκτρισμό, την ενεργειακή επάρκεια, μέτρα ενεργειακής απόδοσης, ενίσχυση της παραγωγής βιοαερίου, βιομεθανίου και καθαρού υδρογόνου, ανάπτυξη ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, μέτρα εθελούσιας μείωσης της ζήτησης ή δυνατότητες άλλων κρατών μελών για διευκόλυνση της διαφοροποίησης του εφοδιασμού·

γ) τον προσδιορισμό τυχόν δυνητικών τεχνικών, συμβατικών ή κανονιστικών φραγμών για την αντικατάσταση του φυσικού αερίου που κατάγεται ή εξάγεται, άμεσα ή έμμεσα, από τη Ρωσική Ομοσπονδία, καθώς και επιλογές για την υπέρβαση των εν λόγω φραγμών.

Η Επιτροπή διευκολύνει, κατά περίπτωση, την κατάρτιση και την εφαρμογή των εθνικών σχεδίων διαφοροποίησης για το φυσικό αέριο, παρέχοντας μεταξύ άλλων βέλτιστες πρακτικές και τεχνική βοήθεια. Κατά τη διάρκεια της μεταβατικής περιόδου για τις υφιστάμενες συμβάσεις προμήθειας βάσει του άρθρου 4 του παρόντος κανονισμού, η Επιτροπή συντονίζεται με τα κράτη μέλη στο πλαίσιο των προσπάθειών τους για διαφοροποίηση, με σκοπό τον εντοπισμό εναλλακτικών πηγών εφοδιασμού. Οι νέες προμήθειες αναμένεται επίσης να αντισταθμίσουν την απώλεια εσόδων με την αξιοποίηση υφιστάμενων υποδομών που χρησιμοποιούνταν προηγουμένως για φυσικό αέριο που κατάγεται ή εξάγεται, άμεσα ή έμμεσα, από τη Ρωσική Ομοσπονδία υπό διαμετακόμιση. Τα κράτη μέλη υποβάλλουν τακτικά εκθέσεις στη συντονιστική ομάδα για το φυσικό αέριο σχετικά με την πρόοδο που επιτυγχάνεται όσον αφορά την κατάρτιση, την έγκριση και την εφαρμογή των οικείων εθνικών σχεδίων διαφοροποίησης για το φυσικό αέριο. Με βάση τα εθνικά σχέδια διαφοροποίησης για το φυσικό αέριο, η Επιτροπή αξιολογεί την υλοποίηση της σταδιακής κατάργησης του φυσικού αερίου που κατάγεται ή εξάγεται, άμεσα ή έμμεσα, από τη Ρωσική Ομοσπονδία και υποβάλλει έκθεση αξιολόγησης στη συντονιστική ομάδα για το φυσικό αέριο.

Κ. Ξιφαράς: «Περνάμε από τον σχεδιασμό στην πράξη»

Τόσο οι διεθνείς εξελίξεις που τρέχουν, όσο και η πρώτη συμφωνία για  την προμήθεια LNG με προμηθευτή την BP και αγοραστή την ουκρανική Naftogaz, η πρώτη της εμπορικής δραστηριότητας της ATLANTIC SEE LNG TRADE στην περιφερειακή αγορά φυσικού αερίου, δείχνουν ότι ξεκινάει μια νέα εποχή αύξησης της ζήτησης γισ τον Κάθετο Διάδρομο.

Ο κ. Κωνσταντίνος Ξιφαράς, Πρόεδρος της ATLANTIC SEE LNG TRADE και Διευθύνων Σύμβουλος της ΔΕΠΑ Εμπορίας, δήλωσε: «Η συμφωνία που υπεγράφη στις 30 Ιανουαρίου σηματοδοτεί την έναρξη μιας νέας φάσης για την ATLANTIC SEE LNG TRADE και για τον ρόλο της Ελλάδας στον ευρωπαϊκό ενεργειακό χάρτη. Με την παράδοση του πρώτου αμερικανικού φορτίου LNG τον Μάρτιο, περνάμε από τον σχεδιασμό στην πράξη, αξιοποιώντας εμπορικά τις υποδομές του Κάθετου Διαδρόμου που ενισχύει τη διασυνδεσιμότητα και τη διαφοροποίηση των πηγών εφοδιασμού στην ευρύτερη περιοχή. Η Ελλάδα αναδεικνύεται σε πύλη εισόδου και διαμετακόμισης αμερικανικού LNG προς τη Νοτιοανατολική και Κεντρική Ευρώπη, συμβάλλοντας έμπρακτα στην ενεργειακή ασφάλεια και ανθεκτικότητα της Ευρώπης, καθώς και στη στήριξη της Ουκρανίας σε μια κρίσιμη συγκυρία.»

Ο κ. Αλέξανδρος Εξάρχου, Διευθύνων Σύμβουλος της ATLANTIC – SEE LNG TRADE Α.Ε. και Πρόεδρος και Διευθύνων Σύμβουλος του Ομίλου AKTOR δήλωσε: «Με τη συμφωνία αυτή, ο κάθετος διάδρομος καθίσταται πραγματικότητα και ανοίγει έναν δρόμο που όχι μόνο θα συμβάλει στην ενεργειακή ασφάλεια της Ευρώπης, αλλά και θα προσφέρει σημαντικά οφέλη στην ελληνική οικονομία. Είναι υποχρέωση της Ε.Ε. να υποστηρίξει σε όλα τα επίπεδα τον κάθετο ενεργειακό διάδρομο, εάν θέλει να στείλει ένα ουσιαστικό μήνυμα συνέπειας μεταξύ λόγων και πράξεων για την απαγόρευση εισαγωγών ρωσικού φυσικού αερίου – τόσο άμεσα όσο και έμμεσα μέσω υποδομών τρίτων χωρών, όπως προβλέπεται ξεκάθαρα και από τον ίδιο τον πρόσφατο ευρωπαϊκό κανονισμό. Η ενέργεια αποτελεί έναν κορυφαίο και καθοριστικό παράγοντα για την ανταγωνιστικότητα των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων και την ευημερία των πολιτών και η χρήση του κάθετου διαδρόμου μπορεί να κάνει τη διαφορά στην ευρύτερη περιοχή, σε μία συγκυρία μεγάλων γεωπολιτικών ανακατατάξεων».

Εκ των προτέρων αδειοδότηση και αυστηροί έλεγχοι – Η Κομισιόν κλείνει οριστικά την πόρτα στο ρωσικό αέριο

Ο ίδιος Κανονισμός της Κομισιόν περιγράφει ένα αυστηρό και πολυεπίπεδο σύστημα ελέγχων, αδειοδοτήσεων και διασταυρώσεων το οποίο θεσπίζεται προκειμένου να διασφαλίσει ότι μετά την έναρξη ισχύος της απαγόρευσης δεν θα εισάγεται πλέον ρωσικό φυσικό αέριο – ούτε άμεσα, ούτε έμμεσα. Ο νέος Κανονισμός προβλέπει λεπτομερείς διαδικασίες εκ των προτέρων αδειοδότησης, μηχανισμούς παρακολούθησης σε πραγματικό χρόνο, αλλά και βαριές κυρώσεις για όσους επιχειρήσουν να παρακάμψουν τους περιορισμούς.

Κεντρικός πυλώνας του συστήματος είναι η υποχρεωτική «εκ των προτέρων αδειοδότηση» κάθε εισαγωγής φυσικού αερίου. Όταν ζητείται προσωρινή εξαίρεση, οι εισαγωγείς υποχρεώνονται να παρέχουν στις εθνικές αρχές πλήρη φάκελο πληροφοριών: ημερομηνία και διάρκεια της σύμβασης, συμβατικές ποσότητες, στοιχεία των αντισυμβαλλομένων, τόπο υγροποίησης για το LNG, σημεία παράδοσης και κάθε τροποποίηση της σύμβασης. Τα στοιχεία αυτά πρέπει να κατατίθενται τουλάχιστον έναν μήνα πριν το αέριο εισέλθει στο τελωνειακό έδαφος της Ένωσης.

Ιδιαίτερα αυστηρές είναι οι προβλέψεις για τα «μείγματα» αερίου. Εάν ένα φορτίο περιέχει ποσότητες ρωσικής προέλευσης, ο εισαγωγέας οφείλει να αποδείξει με τεκμηρίωση τις ακριβείς αναλογίες και τη διαδικασία ανάμειξης. Σε αντίθετη περίπτωση, οι τελωνειακές αρχές έχουν το δικαίωμα να αρνηθούν την είσοδο του φορτίου στην αγορά της ΕΕ.

Παράλληλα, ακόμη και οι εισαγωγές από χώρες εκτός Ρωσίας υπόκεινται σε προληπτικό έλεγχο. Οι εταιρείες πρέπει να αποδεικνύουν την πραγματική χώρα παραγωγής του αερίου τουλάχιστον πέντε εργάσιμες ημέρες πριν από την άφιξη του φορτίου. Μόνη εξαίρεση αποτελούν χώρες που πληρούν αυστηρά κριτήρια – για παράδειγμα κράτη που ήδη έχουν απαγορεύσει τις ρωσικές εισαγωγές ή δεν διαθέτουν υποδομές για να παραλάβουν ρωσικό αέριο. Ακόμη και σε αυτές τις περιπτώσεις, η Κομισιόν διατηρεί το δικαίωμα να ανακαλέσει την εξαίρεση αν διαπιστωθούν φαινόμενα καταστρατήγησης.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στα σημεία υψηλού κινδύνου. Ο Κανονισμός ορίζει ότι κάθε αέριο που εισέρχεται στην ΕΕ μέσω συνόρων με τη Ρωσία ή τη Λευκορωσία –ή μέσω αγωγών που προέρχονται από τη Ρωσία ακόμη και αν διέρχονται από τρίτες χώρες– θεωρείται αυτομάτως ρωσικής προέλευσης. Ειδικές ρυθμίσεις προβλέπονται και για συγκεκριμένα σημεία διασύνδεσης, όπως το Strandzha 1, όπου απαιτούνται «αδιαμφισβήτητα αποδεικτικά στοιχεία» μη ρωσικής προέλευσης.

Για την αποτροπή έμμεσων εισαγωγών, ενεργοποιείται ένα εκτεταμένο δίκτυο συνεργασίας. Τελωνειακές αρχές, ρυθμιστικές αρχές ενέργειας, OLAF, Ευρωπαϊκή Εισαγγελία και ACER υποχρεώνονται να ανταλλάσσουν πληροφορίες σε μηνιαία βάση για τις ποσότητες, τα σημεία εισόδου και τους αντισυμβαλλόμενους. Η Κομισιόν αποκτά έτσι πλήρη εικόνα των ροών φυσικού αερίου στην Ένωση και μπορεί να εντοπίζει έγκαιρα πιθανές προσπάθειες παράκαμψης.

Οι έλεγχοι δεν περιορίζονται μόνο στις εισαγωγές αλλά επεκτείνονται και στη διαμετακόμιση και την αποθήκευση. Όποιο φορτίο διέρχεται από την ΕΕ με καθεστώς transit θα πρέπει να δηλώνεται εκ των προτέρων, με αναλυτικά στοιχεία για τις ποσότητες, τα χρονοδιαγράμματα και τις συμβάσεις. Επιπλέον, τα κράτη μέλη υποχρεώνονται να δημιουργήσουν μηχανισμούς ώστε οι αποθηκευτικές εγκαταστάσεις τους να μην χρησιμοποιούνται για την έμμεση διακίνηση ρωσικού αερίου προς τρίτες χώρες.

Το σύστημα συνοδεύεται από αυστηρό καθεστώς ποινών. Για τις εταιρείες που παραβιάζουν τους κανόνες προβλέπονται πρόστιμα έως και 3,5% του παγκόσμιου ετήσιου κύκλου εργασιών ή έως 40 εκατ. ευρώ – ή ακόμη και έως το 300% της αξίας της παράνομης συναλλαγής. Για φυσικά πρόσωπα, οι ποινές φτάνουν τα 2,5 εκατ. ευρώ, ενώ κάθε κράτος μέλος υποχρεώνεται να θεσπίσει αποτρεπτικούς μηχανισμούς επιβολής.

Με το νέο αυτό πλαίσιο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιχειρεί να κλείσει όλα τα πιθανά «παράθυρα» καταστρατήγησης. Η στρατηγική είναι σαφής: από τη στιγμή που η απαγόρευση εισαγωγών τεθεί σε ισχύ, καμία ποσότητα ρωσικού αερίου δεν θα μπορεί να εισέλθει στην ευρωπαϊκή αγορά, είτε με άμεσο είτε με συγκαλυμμένο τρόπο. Έτσι, η ΕΕ θωρακίζει θεσμικά τον στόχο της πλήρους απεξάρτησης και μετατρέπει την πολιτική απόφαση σε πρακτική πραγματικότητα.