Think Tanks

Ο Αμαζόνιος φλέγεται. Ποιος θα τον σώσει;


Τοξικός καπνός σκέπασε τον απογευματινό ουρανό του Σάο Πάολο. Οι δορυφόροι βρήκαν ότι προέρχεται από περισσότερες από 70.000 πυρκαγιές, μια μεγάλη αύξηση συγκριτικά με τα τελευταία χρόνια. Οι αρχηγοί κρατών προειδοποίησαν ότι το «τροπικό δάσος – οι πνεύμονες του πλανήτη μας – καίγεται». Τα κοινωνικά δίκτυα εξερράγησαν με εικόνες αποκάλυψης και αιτήματα «Σώστε τον Αμαζόνιο».

Δεν μπορούμε να αφήσουμε να πάει χαμένη αυτή η ευκαιρία για ευαισθητοποίηση και για να σταματήσουμε την απώλεια του δάσους. Αλλά εξίσου πρέπει να καταλάβουμε τι προκαλεί τις πυρκαγιές για να μάθουμε πώς να δρούμε καλύτερα. Αυτό απαιτεί να κατανοήσουμε και να υποστηρίξουμε τις ανάγκες των γεωργών και των τοπικών κοινοτήτων που βρίσκονται στη βάση όλων των αλυσίδων εφοδιασμού τροφίμων παγκοσμίως.

Μετά από τις χειραψίες και τον θόρυβο, η συνδυασμένη δέσμευση για την αντιμετώπιση των πυρκαγιών από την G7, ύψους 20 εκατομμυρίων δολαρίων, είναι μια σταγόνα στον ωκεανό. Ωστόσο, υπάρχουν διαθέσιμα σημαντικά ποσά διεθνούς χρηματοδότησης από το Ταμείο Αμαζονίου στο Παγκόσμιο Ταμείο για το Κλίμα, εάν η κυβέρνηση της Βραζιλίας είναι διατεθειμένη να συνεργαστεί με διεθνείς δωρητές. Πολύ πιο προβληματικό είναι το πώς θα επενδυθούν καλύτερα. Παρόλο που οι υπεύθυνοι λήψης αποφάσεων θέλουν γρήγορα αποτελέσματα, η διάχυτη φύση της κατάστασης δυσκολεύει μια προσέγγιση από την κορυφή προς τη βάση.

Λίγες από τις πυρκαγιές που εντοπίστηκαν από το Εθνικό Ινστιτούτο Διαστημικής Έρευνας της Βραζιλίας προκλήθηκαν τυχαία ή φυσικά. Αντίθετα, η φωτιά είναι το παλαιότερο εργαλείο του είδους μας, που χρησιμοποιείται από τους αγρότες εδώ και χιλιετίες για να καθαρίσει τη γη, να προσελκύσει θηράματα ή να εμπλουτίσει το έδαφος. Οι τρέχουσες πυρκαγιές, σύμφωνα με το Amazon Environmental Research Institute, έχουν σκοπό να μετατρέψουν ή να αποτρέψουν την επιστροφή των δασών για την παραγωγή γεωργικών προϊόντων και βοοειδών. Περισσότερο από το 40% της απώλειας δασών παγκοσμίως είναι για την παραγωγή βοοειδών, σόγιας, φοινικέλαιου και καουτσούκ. Η αυξανόμενη καταναλωτική ζήτηση για τρόφιμα και ίνες φέρνει αυτά τα προϊόντα στα ψυγεία, τους εκτυπωτές, τα σαμπουάν και τα ελαστικά.

Απέναντι στις αυξανόμενες παγκόσμιες πιέσεις ανάπτυξης, το να ρίχνουμε απλά ξένα δολάρια και κρατικούς στρατούς σε χιλιάδες φωτιές είναι στην καλύτερη περίπτωση μια επιφανειακή και προσωρινή λύση, η οποία αγνοεί τον ανθρώπινο παράγοντα.

Η επιβολή κυρώσεων σε μία χώρα του Αμαζονίου δεν θα σταματήσει αυτές τις πυρκαγιές που καίνε σε όλη την Αγκόλα, την Ινδονησία, τη Ζάμπια και τα τροπικά δάση του Κονγκό. Οι απαγορεύσεις σε καταναλωτικά αγαθά τιμωρούν τις υπεύθυνες εταιρείες που προσπαθούν να αποκλείσουν τις πηγές από αποψιλωμένες περιοχές. Οι ανήθικες εταιρείες κλέβουν μερίδιο αγοράς από πιστοποιημένες μάρκες.

Αντιμετωπίζουμε ένα κλασικό δυσεπίλυτο πρόβλημα . Το φρένο στις πυρκαγιές που προκαλούν απώλεια δασών απαιτεί συλλογική δράση από πολλούς ενδιαφερόμενους, με συχνά ανταγωνιστικά συμφέροντα. Εάν δεν υπάρξουν λύσεις για τους ντόπιους, ακόμη και οι κορυφαίες κοινοπραξίες δημόσιου και ιδιωτικού τομέα – συνεργασίες μεταξύ κυβερνήσεων, εταιρειών και καταναλωτών για την ενίσχυση της διαφάνειας – μπορεί να μην είναι αρκετές.

Εάν η μοίρα των τροπικών μας δασών εξαρτάται από τον Αμαζόνιο, ο Αμαζόνιος εξαρτάται από τα εκατομμύρια των τοπικών αγροτών και των κτηνοτρόφων που εργάζονται μέσα και γύρω από το δάσος. Είναι αυτή ή αυτός που καθορίζει αν τα παλιά δέντρα θα ζήσουν ή θα καούν. Οι περισσότεροι προσπαθούν απλώς να βγάλουν τα προς το ζην για να στηρίξουν τις οικογένειές τους. Μία από τις μεγάλες σύγχρονες τραγωδίες είναι ότι τα δύο τρίτα των 820 εκατομμυρίων που καταγράφονται ως υποσιτιζόμενοι είναι αγρότες. Πολλοί από αυτούς τους αγρότες βρίσκονται σε οριακό σημείο. Δεν μπορούμε να τους αναγκάσουμε να επιστρέψουν ή να πάνε μπροστά. Αλλά μπορούμε να επαναγοράσουμε το ντίζελ και τα σπίρτα τους, προσφέροντας ένα μπόνους, και να κάνουμε μια συμφωνία.

Κανείς δεν είδε αυτή την πιθανή συμφωνία καλύτερα από τον Chico Mendes, έναν ακτιβιστή παραγωγό καουτσούκ του Αμαζονίου, ο οποίος δολοφονήθηκε επειδή επιβράδυνε την αποψίλωση το 1988. Ήξερε καλά τον πειρασμό να ανάψει κανείς πυρκαγιές μετατροπής δασών. Για να αντισταθεί σε αυτές, το κίνημά του έδρασε με τρεις τρόπους.

Πρώτον, σχημάτισε στρατηγικές πολιτικές εταιρικές συνεργασίες. Ακριβώς όπως η εργατική αλληλεγγύη αναπτύχθηκε μέσω των τοπικών συνδικαλιστικών οργανώσεων, ο τοπικός αγώνας του από τη μικροσκοπική παραποτάμια πόλη Xapuri κέρδισε δύναμη και νομιμότητα μέσω ενός διαφοροποιημένου παγκόσμιου δικτύου – και αντίστροφα.

Στη συνέχεια, απαίτησε δικαιώματα. Ο Mendes εκτιμούσε τη φυσική αφθονία φυτικών και ζωικών ειδών των τροπικών δασών. Αλλά αντί να διατηρεί τη βιοποικιλότητα σε περιφραγμένους χώρους, ώθησε τους seringueiros και τις φυλές να εξαγάγουν πλούτο – φυσικό λάτεξ, ξηρούς καρπούς, φρούτα, πετρέλαιο, φάρμακα και ίνες – από ζωντανά δέντρα, διατηρώντας έτσι την ομορφιά, τη δομή και την ακεραιότητα του δάσους.

Τέλος, αντιμετώπισε τις πυρκαγιές με χρηματοδότηση. Λόγω έλλειψης δύναμης, το κίνημα θα μπορούσε να προσφέρει μόνο λόγια και ρεαλιστικά κίνητρα. Με το να μη χάσει ποτέ την επαφή του με τις ανάγκες των εργαζομένων στο δάσος, βοήθησε τους παραγωγούς καουτσούκ να διαπραγματευτούν με τους αγοραστές. Κάλεσε τις αναπτυξιακές τράπεζες να αναδιοργανώσουν ή να αναδιαρθρώσουν δάνεια ή να χρηματοδοτήσουν νέες αγορές για την εμπορία δασικών προϊόντων. Πρωτοστάτησε στη λειτουργία των «εξορυκτικών αποθεμάτων», που σήμερα αντιπροσωπεύουν το 13% του άθικτου Αμαζονίου.

Σήμερα, η στροφή προς μοντέλα χωρίς αποψίλωση, με γνώμονα τόσο τις δυνάμεις της αγοράς όσο και τις πολιτικές δυνάμεις, προσφέρει την ευκαιρία να επεκταθούν οι δυνατότητες χρηματοδότησης κεφαλαίου και να προωθηθεί η αλλαγή σε κλίμακα. Αν και υπάρχουν προκλήσεις, η εξέταση των μελετών υποδηλώνει έντονα ότι είναι εφικτός ένας ενάρετος κύκλος προς τη χρηματοδότηση μεγάλης κλίμακας χωρίς αποψίλωση. Αυτό με τη σειρά του θα μπορούσε να συμβάλει στην επέκταση της διαθεσιμότητας κεφαλαίου και στη μείωση του κόστους του για τους προμηθευτές χωρίς αποψίλωση. Η ίδια η Βραζιλία έχει δείξει πώς μπορεί να μειώσει την αποψίλωση των δασών, ενισχύοντας παράλληλα τη γεωργική παραγωγή.

Σε μια εποχή πολύ χειρότερων πυρκαγιών και απειλών για τη ζωή του, ο Mendes στήριξε την αντοχή της φύσης στην τύχη των περιθωριοποιημένων ανθρώπων: «Αρχικά νομιζα ότι αγωνίζομαι για να σώσω τα δέντρα καουτσούκ. Μετά νόμιζα ότι αγωνίζομαι για να σώσω το τροπικό δάσος του Αμαζονίου. Τώρα συνειδητοποιώ ότι αγωνίζομαι για την ανθρωπότητα».

Σήμερα, μπορούμε να αναλάβουμε αυτή την ημιτελή κληρονομιά. Μια ευρείας βάσης , με επίκεντρο τον άνθρωπο, στηριζόμενη σε κίνητρα προσέγγιση μπορεί να εξασφαλίσει με ηρεμία ότι μια «θετική για τα δάση» τροχιά θα εξαπλωθεί και θα αναπτυχθεί – από τις ρίζες του δέντρου προς τα πάνω.

Το κείμενο δημοσιεύθηκε στο world economic forum.org, σε συνεργασία με το Forbes, και συγγραφέας είναι o Justin Adams