Κατερίνα Μάτσα στο mononews: H χειραφέτηση απ’ τις ουσίες, η ατομική χειραφέτηση, είναι ένα κομμάτι της κοινωνικής χειραφέτησης που αφορά τη ζωή όλων μας

«Η απεξάρτηση δεν είναι διαχείριση της χρήσης ουσιών, αλλά μια διαδικασία αλλαγής του τρόπου που σκέφτεται ένα άτομο, που αισθάνεται, που κάνει σχέσεις, που εκφράζει τα συναισθήματά του, που οργανώνει τον καινούργιο τρόπο ζωής χωρίς ουσίες. Οι  εξαρτήσεις αυξάνονται, γιατί ακριβώς είναι μια έκφραση της κρίσης της κοινωνίας και του πολιτισμού», αναφέρει στο mononews.gr η ψυχίατρος Κατερίνα Μάτσα.

Σε μια εποχή όπου οι δείκτες της κοινωνικής συνοχής δοκιμάζονται καθημερινά, η Κατερίνα Μάτσα παρεμβαίνει με έναν λόγο βαθιά ανθρωποκεντρικό αλλά και πολιτικό υπογραμμίζοντας ότι η χρήση ουσιών είναι απώλεια της ελευθερίας ενός ατόμου. Η εμβληματική θεραπεύτρια στη συνέντευξη που ακολουθεί αναλύει πώς οι εξαρτήσεις αποτελούν το «σύμπτωμα» μιας κοινωνίας που παράγει «αδύνατους κρίκους», μετατρέποντας την απώλεια νοήματος σε μια επώδυνη απώλεια ελευθερίας.

Μακριά από τη λογική της απλής «διαχείρισης», ορίζει την απεξάρτηση ως μια ολιστική «επένδυση» στην ανθρώπινη αλλαγή, η οποία απαιτεί τη ρήξη με το στίγμα του «ανίατου» και την οικοδόμηση ουσιαστικών θεραπευτικών σχέσεων. ‘Αλλωστε, όπως επισημαίνει «Οι αόρατοι γίνονται ορατοί μέσα από τη θεραπεία τους».

Με αφορμή την έκδοση του νέου της βιβλίου «Η ιστορία του 18 ΑΝΩ» (Εκδόσεις Άγρα) και τις κινητοποιήσεις στον τομέα της ψυχικής υγείας για τον νόμο 5129/2024, η κα. Μάτσα αποδομεί το μεγαλύτερο ψέμα της εποχής —ότι η ίαση είναι αδύνατη— και προτάσσει την κοινωνική αλληλεγγύη και την πρόληψη ως τις μόνες βιώσιμες δικλείδες ασφαλείας απέναντι στην πολυτοξικομανία και την πικρή ματαίωση της περιθωριοποίησης.

Ακολουθεί το πλήρες κείμενο της συνέντευξης

-Το 18 ΑΝΩ έχει διανύσει μια τεράστια διαδρομή, περισσότερα από 40 χρόνια μέχρι σήμερα. Ποια είναι η εξέλιξή του μέσα στον χρόνο και πώς ξεκίνησε η ιστορία του;

Κ.Μ.: Το 18 ΑΝΩ ξεκίνησε ως μια κλινική για αλκοολικούς και τοξικομανείς μέσα στο Δημόσιο Ψυχιατρείο, στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής. Ξεκίνησε να λειτουργεί ως αυτόνομη κλινική το 1972. Μια ομάδα εργαζόμενων στο 18 Άνω καταφέραμε να το μεταμορφώσουμε, δηλαδή να μην είναι μια κλινική του ψυχιατρείου, που απλά δέχεται αλκοολικούς και τοξικομανείς, αλλά να γίνει μια πρότυπη μονάδα απεξάρτησης.

Χρειάστηκε πάρα πολύ συλλογική δουλειά και κυρίως η δέσμευση όσων συμμετείχαν σε αυτό το εγχείρημα, η δέσμευσή τους να προσφέρουν ό,τι μπορούσαν, ό,τι ήταν δυνατό για να απεξαρτηθούν τα εξαρτημένα άτομα. Εκείνη την εποχή, η κοινωνική αντίληψη για τους εξαρτημένους ήταν ότι είναι άτομα μη δυνάμενα, δεν μπορούν να απεξαρτηθούν και η αντιμετώπιση του προβλήματος γινόταν κυρίως με καταστολή, με φάρμακα όπως και στους ψυχασθενείς και αν η συμπεριφορά τους ήταν επιθετική, χρησιμοποιούνταν καθηλώσεις και ηλεκτροσόκ. Ήταν μια δύσκολη εποχή.

Αντιταχθήκαμε λοιπόν σε αυτή την αντίληψη και σε αυτή την πρακτική και αποδείξαμε στην πορεία ότι το εξαρτημένο άτομο γίνεται καλά, όσα χρόνια και να έχει στην εξάρτηση. Μάλιστα, μέσα από την θεραπευτική διαδικασία που εφαρμόστηκε στο 18Άνω, που ήταν πολύ πρωτότυπη, γίνεται καλύτερος άνθρωπος.

-Τι περιλάμβανε η θεραπευτική διαδικασία;

Κ.Μ.: Αυτή η θεραπευτική διαδικασία περιλάμβανε πρώτα απ’ όλα τη συμμετοχή του εξαρτημένου ατόμου σε πολλές ομάδες: ομάδα τέχνης, ψυχοθεραπείας, δραματοθεραπείας, χοροθεραπείας, θέατρου, μουσικής, φωτογραφίας. Πάρα πολλές ομάδες. Λέγαμε τότε ότι υπάρχει ένας αστερισμός ομάδων στο 18 ΑΝΩ και αυτό έκανε τους ανθρώπους που είχαν το πρόβλημα να ζητούν να εντεχθούν στο πρόγραμμα του 18 Άνω το οποίο έδωσε μάχη για τα πάντα.

Δηλαδή για να λειτουργήσει αυτό το πρόγραμμα, όπως το περιγράφω, το οποίο στηριζόταν στη δουλειά μιας θεραπευτικής ομάδας, τα μέλη της θεραπευτικής ομάδας ήταν όσοι προσέφεραν έργο μέσα στη μονάδα. Από τον ψυχίατρο, τον διευθυντή μέχρι την καθαρίστρια. Όλοι. Και οι συναντήσεις της θεραπευτικής ομάδας ήταν εβδομαδιαίες. Δίναμε πάρα πολύ μεγάλη έμφαση στην θεραπευτική σχέση που πρέπει να δημιουργηθεί ανάμεσα στο εξαρτημένο άτομο και τον θεραπευτή και στη συνέχεια της θεραπείας, να μην διακοπεί. Και έτσι καταφέραμε από ένα τμήμα μέσα στο ψυχιατρείο να δημιουργήσουμε 33 τμήματα σε όλη την Αττική.

Χρειάστηκαν αγώνες. Μας υποστήριξε πάρα πολύ η κοινωνία και διάφοροι συνδικαλιστικοί φορείς και οι οικογένειες των εξαρτημένων ατόμων και τα απεξαρτημένα άτομα που είχαν περάσει από το πρόγραμμα. Όλοι οι θεραπευτές δώσαμε μια πολύ μεγάλη μάχη και καταφέραμε να επεκταθεί το έργο του. Μέχρι το 2024 που ψηφίστηκε ο νόμος το 5129.

-Πώς επηρεάζει ο νόμος 5129 τη λειτουργία του 18 ΑΝΩ;

Κ.Μ.: Αυτός ο νόμος ουσιαστικά καταργεί το 18 ΑΝΩ, όπως καταργεί το ΚΕΘΕΑ, καταργεί το ΑΡΓΩ και όλα τα προγράμματα, τα στεγνά, τα ομογενοποιεί, τα κάνει δηλαδή μια σούπα, ένα χυλό και έτσι καταργεί αυτό που αγωνιστήκαμε να κατακτήσουμε όλα αυτά τα χρόνια: το δικαίωμα του εξαρτημένου ατόμου να επιλέγει το πρόγραμμα που του ταιριάζει και το είχαμε καταφέρει. Τώρα, έρχεται ο νόμος που το καταργεί και λέει ότι το άτομο που θέλει να ενταχθεί σε πρόγραμμα, κάνει την αίτησή του, μπαίνει στο σύστημα και πλοηγείται εκεί που υπάρχει κενή θέση.

Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορεί να επιλέξει το πρόγραμμα που του ταιριάζει και βέβαια δεν είναι μόνο αυτό το κακό που φέρνει ο νόμος. Είναι ότι η αντιμετώπιση του προσωπικού από την διοίκηση ενός γραφειοκρατικού οργάνου που δημιουργήθηκε για να ενταχθούν όλα τα προγράμματα δημόσια και ιδιωτικά εκεί, να πάρει δηλαδή τις μονάδες απεξάρτησης του ΕΣΥ, όπως ήταν το 18 ΑΝΩ όπως ήταν η αντίστοιχη της Θεσσαλονίκης και σε άλλα μέρη της Ελλάδας και να τις βάλει μέσα στον ΕΟΠΑΕ (σ.σ. Εθνικό Οργανισμό Πρόληψης & Αντιμετώπισης των Εξαρτήσεων), έναν τεράστιο γραφειοκρατικό οργανισμό όπου έχουν ενταχθεί και τα ιδιωτικά προγράμματα.

Όλη αυτή η διαδικασία είχε και σαν παρεπόμενο μια μετακίνηση θεραπευτών σε πολλές περιπτώσεις εκδικητική, οπωσδήποτε σε όλες τις περιπτώσεις χωρίς εξηγήσεις από την διοίκηση του ΕΟΠΑΕ προς τον εργαζόμενο σε μια δομή, που ήταν υποχρεωμένος να φύγει από αυτή και να πάει σε μια άλλη, πολλές φορές αντίθετης φιλοσοφίας.

Για παράδειγμα, από ένα στεγνό πρόγραμμα ήταν υποχρεωμένος να πάει σε μια δομή χορήγησης υποκατάστατων και χωρίς να λαμβάνεται υπόψη ότι αυτό είχε συνέπειες σε αυτό που λέγαμε στην αρχή: τη θεραπευτική σχέση με το εξαρτημένο άτομο, που αφού φεύγει ο θεραπευτής ακυρώνεται, όπως και η θεραπευτική συνέχεια. Δεν διακόπτεται η θεραπεία. Πολλά τμήματα, πολλές δομές έκλεισαν με την εφαρμογή του νόμου άλλες υπολειτουργούν. Αυτή τη στιγμή η εικόνα σε όλο το χώρο της απεξάρτησης είναι ζοφερή.

-Πόσες δομές έχουν κλείσει;

Κ.Μ.: Αρκετές έχουν κλείσει. Δηλαδή, από αυτές που υπήρχαν γύρω στις 10 δεν υπάρχουν. Βέβαια, αυτό έχει συνέπειες, διότι αποθαρρύνει και τα εξαρτημένα άτομα από το να προσεγγίσουν το πρόγραμμα και να ενταχθούν σε αυτό. Γιατί, είναι πολύ δύσκολο, όταν κάποιος βρίσκεται για χρόνια στην πιάτσα, να πάρει την απόφαση να μπει σε ένα πρόγραμμα και να κάνει βαθιές αλλαγές στον εαυτό του, γιατί αυτό είναι η απεξάρτηση: μια διαρκής αλλαγή σε όλα τα επίπεδα. Πάρα πολύ δύσκολο και όταν υπάρχει αυτό το κλίμα της διάλυσης δεν εμπνέει, δεν ωθεί το εξαρτημένο άτομο να κάνει το βήμα το μεγάλο.

Επίσης, πού θα απευθυνθεί; Όταν οι θεραπευτές απαξιώνονται από τη διοίκηση του ΕΟΠΑΕ, πώς να υποδεχτούν ένα εξαρτημένο άτομο και να το πείσουν ότι μπορεί να τα καταφέρει, ότι μπορεί να στηριχθεί πάνω τους. Πού να στηριχθεί; Σήμερα είναι, αύριο δεν θα είναι. Και ύστερα, πώς να βοηθήσουν λέγοντας σε αυτό το άτομο ότι έχει αξία και ότι πρέπει να διεκδικήσει και τα δικαιώματά του και όλα αυτά και να βρει μια καινούργια ταυτότητα, όταν οι ίδιοι αντιμετωπίζονται με σκαιό τρόπο από τη διοίκηση, η οποία αντίθετα θα πρέπει να τους στηρίζει και να αναγνωρίζει το έργο τους.

-Υπάρχουν «απώλειες» – εκροές ωφελούμενων που ήταν μέσα στο πρόγραμμα;

Κ.Μ.: Ναι, αυτά είναι τα λεγόμενα drop outs, διακοπές θεραπείας. Γίνονται συχνά διακοπές. Ή δεν έρχονται καθόλου. Δεν απευθύνονται καθόλου.

-Οπότε έχει επηρεαστεί επί της ουσίας με τη συγκεκριμένη νομοθεσία και το πρόγραμμα, εφόσον μετακινούνται οι θεραπευτές.

Κ.Μ.: Ουσιαστικά ναι, βεβαίως. Δεν είναι μηχανικά αυτά, γιατί ο θεραπευτής πρέπει να δώσει τον εαυτό του ολόκληρο σε αυτό το έργο. Πραγματικά, αυτή η θεραπευτική σχέση είναι μια πολύ ουσιαστική σχέση και πρέπει μέσα από αυτή τη σχέση να βοηθήσει αυτό το άτομο να πιστέψει στον εαυτό του, να κάνει τις αλλαγές του, να προχωρήσει καθαρός και να κάνει καινούριες επιλογές στη ζωή του.

Να δώσει νόημα στη ζωή του. Γιατί μπαίνεις στα ναρκωτικά; Γιατί η ζωή του είναι άδεια, δεν έχει κανένα νόημα. Τα κενά του καλύπτει η ηρωίνη και όλες οι ουσίες.

-Κυρία Μάτσα, πώς μπορούμε να κάνουμε τους αόρατους, ορατούς τη δεδομένη στιγμή, δεδομένου ότι υπάρχει όλη αυτή η κινητικότητα, όλη αυτή η αλλαγή στον τομέα της ψυχικής υγείας;

Κ.Μ.: Οι αόρατοι γίνονται ορατοί μέσα από τη θεραπεία τους, διότι από εξαρτημένα άτομα, σκιές, αυτό είναι εξαρτημένος, ψάξαμε ανθρώπους και βρήκαμε σκιές, γίνονται κοινωνικά υποκείμενα, βγαίνουν στην κοινωνία, εκεί διεκδικούν τον ρόλο τους, τα δικαιώματά τους και αγωνίζονται και στην επανένταξη, αλλά και αφού τελειώσουν την επανένταξη, μέσα στην κοινωνία.

Στο πλαίσιο του Κοινωνικού Ιατρείου Αλληλεγγύης λειτουργεί η συλλογικότητα Συλλογικές Δράσεις Κοινωνικής Αλληλεγγύης για το 18 ΑΝΩ, όπου συμμετέχουν άτομα που έχουν ολοκληρώσει το πρόγραμμα, οι περισσότεροι και άλλοι αλληλέγγυοι, αλλά πάρα πολλοί έχουν ολοκληρώσει το πρόγραμμα απεξάρτησης και δίνουν τη μάχη τους μέσα στην κοινωνία και ενάντια στον νόμο και για την υπεράσπιση κάθε κοινωνικής ομάδας που περιθωριοποιείται και αντιμετωπίζεται με καταστολή.

Συμμετέχουν ενεργά στο προσφυγικό, στους αγώνες για να αντιμετωπίζονται όχι με το ρατσισμό και τη βαρβαρότητα που αντιμετωπίζονται οι πρόσφυγες, στο ζήτημα της έμφυλης βίας, στο ζήτημα της αστυνομικής βίας, στις γυναικοκτονίες, στα Τέμπη, στο μεγάλο έγκλημα των Τεμπών, συμμετείχαν σε όλες τις κινητοποιήσεις, στα σκάνδαλα της κυβέρνησης, Σε όλες τις κοινωνικές δράσεις, συμμετέχουν και τα παιδιά αυτά τα απεξαρτημένα, τα οποία πλέον έχουν διαμορφώσει μια νέα ταυτότητα, αγωνιστική, και δηλώνουν με την παρουσία και τη δράση τους προς τους από πάνω, ότι πια είμαστε ορατοί, έχουμε δικαιώματα και ξέρουμε να τα διεκδικούμε.

Και πιστεύω και εγώ, όπως και τα παιδιά αυτά πιστεύουν, ότι αυτό είναι που δεν θέλει η κυβέρνηση, να γίνουν μαχητές της ζωής. Προτιμά τους λειτουργικούς χρήστες, ανθρώπους δηλαδή, που θα μπαινοβγαίνουν στη χρήση και επομένως θα ασχολούνται μόνο με αυτό, στο περιθώριο της κοινωνίας, χωρίς να διεκδικούν πράγματα, χωρίς να συμμετέχουν σε όλα αυτά που γίνονται. Και από αυτή την άποψη έχει πάρα πολύ μεγάλη σημασία να γίνει γνωστή καταρχάς η μεγάλη αλήθεια που έχει αποδειχτεί με το έργο του 18ΑΝΩ, ότι γίνεται καλά το εξαρτημένο άτομο και γίνεται καλύτερο από ό,τι ήταν πριν μέσα από τη θεραπεία του, η οποία στηρίζεται κυρίως στην ψυχοθεραπεία και στην τέχνη, σε ένα πλαίσιο συλλογικότητας, αλληλεγγύης και ισοτιμίας.

Και δεύτερον, ότι η απεξάρτηση δεν είναι διαχείριση της χρήσης, αλλά η απεξάρτηση είναι μια διαδικασία αλλαγής του τρόπου που σκέφτεται, που αισθάνεται, που κάνει σχέσεις, που εκφράζει τα συναισθήματά του, που οργανώνει τον καινούργιο τρόπο ζωής χωρίς ουσίες.

-Λένε ότι στον τομέα της ψυχικής υγείας, για να μπορέσεις να λύσεις ένα πρόβλημα, πρέπει να αντιληφθείς ότι το έχεις και να το αποδεχθείς. Μπορεί λοιπόν, να σωθεί ένα άτομο, το οποίο βιώνει την αυτοκαταστροφή του μέσα από τις ουσίες, δεδομένου ότι βρίσκεται υπό την επήρεια αυτών και να πειστεί ότι η ζωή του έχει αξία επί της ουσίας;

Κ.Μ.: Βεβαίως γίνεται, αρκεί, όπως είπαμε, να βρει το πρόγραμμα που του ταιριάζει και εκεί, με τη βοήθεια των θεραπευτών, θα πιστέψει ότι μπορεί να τα καταφέρει. Αλλά, χρειάζεται εκπαιδευμένους, έμπειρους θεραπευτές, οι οποίοι θα λειτουργούν στο πλαίσιο μιας θεραπευτικής ομάδας, όχι σαν άτομα, στο πλαίσιο της ομάδας που στηρίζει όλους τους εργαζόμενους στη δομή και βεβαίως με μία διοίκηση που δεν θα τους απαξιώνει.

-Απ’ την άλλη, ένας συγγενής ή φίλος που έχει στο περιβάλλον του ένα άτομο το οποίο βρίσκεται συνεχώς υπό την επήρεια ουσιών και είναι χρήστης πώς μπορεί να βοηθήσει αυτό το άτομο, είτε είναι πρόσωπο συγγενικό του είτε φιλικό, για να καταλάβει ότι υπάρχει όντως ένα πρόβλημα για να προχωρήσει στη ζωή του; Υπάρχει αυτή η δυνατότητα;

Κ.Μ.: Το 18 ΑΝΩ, όπως και το ΚΕΘΕΑ, αλλά μιλάω για το 18 ΑΝΩ που ξέρω καλά, είχε πρόγραμμα οικογένειας, στο οποίο κατέφευγαν οικογένειες, όχι μόνο των εξαρτημένων ατόμων που ήθελαν ή είχαν ήδη ενταχθεί στο πρόγραμμα, αλλά και παιδιών που έλεγαν «Εγώ δεν έχω πρόβλημα, εσύ έχεις, δεν πάω σε πρόγραμμα».

Το 18 ΑΝΩ έκανε λοιπόν ομάδες γονιών, βοηθούσε πάρα πολύ. Γινόταν ακόμα και δραματοθεραπεία στους γονείς και τους βοηθούσε να κάνουν αλλαγές στον τρόπο που λειτουργεί αυτή η οικογένεια, ώστε να μετακινηθεί και το παιδί. Και η εμπειρία μας ήταν ότι μετά από κάποιους μήνες δουλειάς του προγράμματος με την οικογένεια, μετακινούταν και το παιδί και δέχονταν να έρθει στο πρόγραμμα. Το πρώτο που έκανε η διοίκηση του ΕΟΠΑΕ είναι να κλείσει το τμήμα οικογένειας του 18 ΑΝΩ.

-Αυτή τη στιγμή υπάρχει αύξηση των ατόμων τα οποία είναι τοξικοεξαρτημένα;

Κ.Μ.: Βέβαια. Αυξάνονται διαρκώς. Και ιδιαίτερα μετά την πανδημία, στη διάρκεια της πανδημίας και μετά, αυξήθηκε πάρα πολύ ο αριθμός των ατόμων με ψυχική διαταραχή και εξάρτηση. Κάθε τύπο εξάρτησης: από ουσίες, τις κλασσικές ουσίες, αλλά και νέες συνθετικές ουσίες. Πολλές κυκλοφορούν μέσω του διαδικτύου. Από το ίντερνετ, από το τζόγο που προβάλλεται και από το κράτος. Από το ίντερνετ, κάθε μορφής εξάρτηση. Από την τροφή, διαταραχές πρόσληψης τροφής. Οι  εξαρτήσεις αυξάνονται, γιατί ακριβώς είναι μια έκφραση της κρίσης της κοινωνίας και του πολιτισμού.

Οι αδύνατοι κρίκοι είναι αυτά τα παιδιά. Οι αδύνατοι κρίκοι μιας κοινωνικής αλυσίδας που σπάζει σε πολλά σημεία. Γιατί χάνεται μέσα σε αυτήν την περίοδο το πολύ μεγάλο ατομικισμού, χάνεται ο κοινωνικός δεσμός. Και έτσι, η κοινωνία αδυνατίζει, χάνεται η συνοχή της. Ο καθένας κλείνεται στον εαυτό του. Και άμα κλειστείς στον εαυτό σου, βλέπεις μόνο τις αρνητικές σου πλευρές, μόνο τις αδυναμίες. Δεν μπορείς να δεις τα θετικά σου. Τα θετικά θα τα ανακαλύψεις μέσα σε μια ομάδα.

-Υπάρχουν διάφορα είδη ουσιών, αλλά και διάφορες πατέντες που συνήθως χρησιμοποιούν οι εξαρτημένοι από τις ουσίες. Η κάνναβη πωλείται επίσης σε περίπτερα και  ειδικά καταστήματα. Υπάρχουν αθώα ναρκωτικά;

Κ.Μ.: Όχι. Όλες οι ψυχοδραστικές ουσίες, ανεξάρτητα αν ανήκουν στα σκληρά ή τα μαλακά ναρκωτικά, επηρεάζουν τον ψυχισμό των ανθρώπων και μπορούν να προκαλέσουν πάρα πολύ μεγάλα προβλήματα. Ας πούμε, συζητούν όλοι για το πόσο μη επικίνδυνη ουσία είναι το χασίς, η κάνναβη και ότι δεν υπάρχει λόγος να τη συμπεριλαμβάνουμε στα ναρκωτικά.

Δύο πράγματα θέλω να πω σε σχέση με αυτό, μολονότι δεν είναι μια εποχή να πιάσουμε το θέμα της νομιμοποίησης ή όχι. Το ένα είναι ότι όταν ένας έφηβος αρχίσει να παίρνει την κάνναβη ή τα χάπια -έτσι αρχίζουν συνήθως με κάνναβη, χάπια ή αλκοόλ- αρχίζει να λειτουργεί μέσα από την ουσία και σιγά σιγά μπαίνει στη διαδικασία την εξαρτητική, Δηλαδή δεν μπορεί να λειτουργήσει παρά με την ουσία του. Δεν μπορεί να λειτουργήσει αλλιώς και χάνει την ελευθερία του απέναντι στην ουσία. Δεν μπορεί δηλαδή, ένας άνθρωπος που έχει ήδη εξαρτηθεί να πει σήμερα δεν θα πάρω, γιατί η εξάρτηση είναι μια διαδικασία μέσα από την οποία λειτουργείς διαμέσου της ουσίας σου.

Δεύτερον, έχει αποδειχτεί ότι η κάνναβη σε κάποιους ανθρώπους προκαλεί πολύ σοβαρές ψυχικές διαταραχές, αυτές που λέμε ψυχώσεις, κάποιες από τις οποίες είναι μη αναστρέψιμες. Ιδιαίτερα σε εφήβους που κάνουν χρήση από νωρίς, στην αρχή της εφηβείας και για μεγάλα διαστήματα, που μπορεί να περάσουν σε μια ψυχώση, η οποία καταλαβαίνετε τι επιπτώσεις θα έχει στη ζωή τους.

Με αυτήν την έννοια, δεν θεωρώ ότι έχει τόσο μεγάλη σημασία να ξεχωρίζουμε τις ουσίες, αλλά επιπλέον στη σημερινή εποχή εκ των πραγμάτων οι εξαρτημένοι δεν ξεχωρίζουν τις ουσίες. Παίρνουν ό,τι βρουν μπροστά τους. Απλά για να γεμίζουν το κεφάλι τους. Δεν επιλέγουν, όπως παλιά που υπήρχαν αυτοί που έπαιρναν ηρωίνη, αυτοί που έπαιρναν το χασίς, αυτοί που έπαιρναν αλκοόλ.

Στη σημερινή εποχή υπάρχει το φαινόμενο που λέμε πολυτοξικομανία. Θέλουν απλά να μην σκέφτονται και να μην αισθάνονται. Παίρνουν ουσίες για να γεμίζουν το κεφάλι τους. Και επειδή, εξάρτηση ίσον απώλεια της ελευθερίας, χάνεις την ελευθερία σου, απέναντι στην ουσία άρα χάνεις και τον εαυτό σου, καλό θα είναι -κι αυτό έχει πάρα πολύ μεγάλη σημασία να αναδειχθεί- η έμφαση να δοθεί στην πρόληψη: το πώς δεν θα στρέφονται στις ουσίες οι άνθρωποι. Τι αλλαγές πρέπει να κάνουν στον τρόπο της ζωής τους οι νέοι, ώστε η ζωή αυτή να αποκτήσει ένα νόημα, να γίνει δημιουργική, και να μην προσπαθούν να βρουν διέξοδο μέσα από τη φυγή στις ουσίες.

-Αναφορικά με το ζήτημα της ηλικίας ενός ατόμου που μπλέκει με οποιαδήποτε ουσία, παίζει ρόλο στην απεξάρτηση αν είναι μικρό σε ηλικία ή έχει ξεκινήσει να κάνει χρήση ουσιών σε μεγαλύτερη ηλικία;

Κ.Μ.: Όχι, αρκεί να το πάρει απόφαση το ίδιο το άτομο. Δηλαδή, δύσκολα θα το πάρει ένας πολύ νέος άνθρωπος. Ίσως αφήσει να περάσουν κάποια χρόνια. Αλλά δεν παίζει ρόλο. Υπάρχουν άνθρωποι που μπήκαν στο πρόγραμμα έχοντας 30-35 χρόνια στην ηρωίνη και πήγαν καλά, τα κατάφεραν. Όμως, η έμφαση πρέπει να δοθεί στο ότι χρειάζονται βοήθεια, χρειάζονται προγράμματα, πολλών τύπων προγράμματα.

-Μετά από τόσα χρόνια στον τομέα της ψυχικής υγείας γενικότερα και ειδικότερα στον 18 ΑΝΩ, τι σας έχουν διδάξει οι ίδιοι ωφελούμενοι όσον αφορά στον φόβο και την ελπίδα, που δεν αναφέρεται σε κανένα ιατρικό σύγγραμμα;

Κ.Μ.: Αυτό που βιώνουν, η πρώτη στιγμή αφού απεξαρτηθούν, η πρώτη στιγμή είναι πικρή, με την έννοια ότι οι ίδιοι έχουν κάνει ένα τεράστιο άλμα στη ζωή τους και έχουν καταφέρει να αλλάξουν και έρχεται η κοινωνία να τους πει ότι είσαστε χρόνοι ανίατε ασθενείς. Να αμφισβητήσει, δηλαδή, το αποτέλεσμα μιας πολύ μεγάλης μάχης.

Η πρώτη στιγμή, λοιπόν, είναι η ματαίωση. Ματαιώνονται. Η δεύτερη στιγμή, όμως, είναι η απόφαση να αντισταθούν σε αυτό και γι’ αυτό οι απεξαρτημένοι, ιδιαίτερα όσοι συμμετέχουν στις Συλλογικές Δράσεις Κοινωνικής Αλληλεγγύης για το 18 ΑΝΩ, αγαπούν το τραγούδι «θα αντιστέκομαι, όσο στα πόδια μου θα στέκομαι».

Η μουσική ομάδα των Συλλογικών Δράσεων το τραγουδάει πάντα αυτό το τραγούδι σε κάθε συναυλία. Γιατί, έχει πολύ μεγάλη σημασία να μην το βάζεις κάτω όταν ματαιώνεσαι.

-18 ΑΝΩ και τέχνη. Εναλλακτική μορφή θεραπείας και το βιβλίο σας, μάλιστα, έχει ένα εξώφυλλο το οποίο είναι από το καλλιτεχνικό εργαστήριο.

Κ.Μ.: Βεβαίως. Από το καλλιτεχνικό εργαστήρι του 18 ΑΝΩ και υπήρχαν εξίσου ωραία έργα. Υπήρχε πολύ μεγάλη δυσκολία να επιλέξουμε ένα από όλα, γιατί όλα ήταν σπουδαία.

-Πώς επηρεάζεστε εσείς οι ίδια, αν επηρεάζεστε, από τις περιπτώσεις, τα περιστατικά τα οποία συναντάτε κάθε φορά και πώς καταφέρνετε να αποφορτιστείτε, όταν τελειώνει το κομμάτι της «δουλειάς» και μένει η προσωπική ζωή;

Κ.Μ.: Πρώτα απ’ όλα, δεν είναι ένα επάγγελμα όπως όλα τα άλλα. Έχει έναν πολύ καθαρά ανθρωπιστικό χαρακτήρα αυτό το έργο και η θητεία μου επί μισό αιώνα στην ψυχιατρική, με έχει κάνει ικανή να βάζω τα όρια πού σταματάει κάτι και πού αρχίζει κάτι άλλο.

Όταν λοιπόν, σταματάει η ενασχόληση με περιπτώσεις ανθρώπων που κάνουν θεραπεία ή που έρχονται για θεραπεία ή που έχουν ψυχιατρικό πρόβλημα, μετά αρχίζει κάτι άλλο. Και θεωρώ ότι αυτό που με βοηθάει εμένα προσωπικά πάνω απ’ όλα είναι κυρίως η δημιουργία. Το να αισθάνεσαι ότι κάνεις δημιουργικά πράγματα, ότι η ζωή σου είναι δημιουργική, ότι δεν πάει χαμένη, ότι υπηρετείς τον άνθρωπο.

Άλλωστε θεραπευτής αυτό σημαίνει υπηρέτης του ανθρώπου στον οποίο προσφέρεις. Και η προσφορά και η αλληλεγγύη δίνουν πάρα πολύ μεγάλη ικανοποίηση. Όσο και να κουράζεται κανείς, παίρνει ικανοποίηση από το γεγονός ότι βοηθάει κάποιους ανθρώπους να δουν τα πράγματα αλλιώς, να ελπίσουν. Και όταν καταφέρνεις να εμπνέεις την ελπίδα, αυτό είναι τεράστια ικανοποίηση και αν θέλετε ανακουφίζει και από τη σωματική κούραση.

-Έχει τύχει ωστόσο κάποιο περιστατικό που έχετε αντιμετωπίσει να σας επηρεάσει στη λήψη αποφάσεων σε δικό σας προσωπικό επίπεδο;

K.M.: Θετικά. Πάντα θετικά. Βεβαίως με έχει επηρεάσει, αλλά σου δίνουν δύναμη αυτοί οι άνθρωποι. Σε στιγμές δύσκολες σκέφτεσαι πόσο δύσκολο, πιο δύσκολο είναι για αυτούς τους ανθρώπους έχοντας ανέβει έναν γολγοθά, έχοντας περάσει από την κόλαση να τα βγάζουν πέρα και έτσι παίρνεις δύναμη. Όλα είναι δυνατά. Γιατί, όταν βλέπεις τη μεταμόρφωση του ανθρώπου, είναι πάρα πολύ μεγάλο πράγμα. Σε κάνει να αντέχεις και τις πιο μεγάλες δυσκολίες.

-Αυτό που μου είχε κάνει εντύπωση και στο παρελθόν είναι ότι περισσότεροι από τους ωφελούμενους με τους οποίους έχετε συναναστραφεί σας αποκαλούν μάνα. Πώς αισθάνεστε για αυτόν τον χαρακτηρισμό, για αυτή τη συγγένεια που επικαλούνται στο πρόσωπό σας;

Κ.Μ.: Κοίταξε, το πρόσωπο της μάνας συμπυκνώνει πάρα πολλά πράγματα. Πρώτα απ’ όλα αντιπροσωπεύει την αγάπη, την τρυφερότητα, την προστασία, την εμπιστοσύνη, αυτά που τους έχουν λείψει στη ζωή τους. Και απ’ αυτή την άποψη βρίσκοντάς τα σε έναν θεραπευτή ή μια θεραπεύτρια, σε εμένα συγκεκριμένα, αισθάνονται ότι είμαι δεύτερη μάνα τους. Παίρνουν αυτά που θα ήθελαν να πάρουν από τη μάνα τους, που πιθανώς δεν μπορούσαν να τα ζητήσουν, δεν ήξεραν να τα ζητήσουν.

Ή η μάνα δεν ήξερε να τα δώσει και τα μαθαίνει μέσα από το πρόγραμμα, μέσα από τη θεραπεία, γιατί η θεραπεία περιλαμβάνει και την οικογένεια. Είναι λοιπόν, ένας τίτλος τιμής και δεν έχει να κάνει με την ηλικία μου, γιατί τώρα είμαι σε πολύ μεγάλη ηλικία εγώ πια, αλλά αυτόν τον τίτλο τιμής τον είχα και από πολύ νέα. Από τότε που άρχισα να ασχολούμαι με αυτό το πρόβλημα και να γίνω θεραπεύτρια των εξαρτημένων ατόμων.

Και αισθάνομαι πραγματικά ότι είναι τίτλος τιμής και νιώθω και περηφάνεια που μου τον απευθύνουν. Ας πούμε τώρα που γίνεται η μάχη ενάντια σε αυτόν τον νόμο, υπάρχουν διάφοροι καλοθελητές, πιθανώς από την Ομάδα Αλήθειας της κυβέρνησης, οι οποίοι μιλούν πολύ άσχημα για εμένα στο facebook, για όλους αυτούς τους αγώνες που γίνονται. Και εκείνο που είναι συγκινητικό είναι ότι απαντούν άνθρωποι που έχουν περάσει από το πρόγραμμα και απαντούν έτσι ακριβώς με πολύ ωραία λόγια και λέγοντας πάντα ότι αυτή τη γυναίκα μην την πειράζεται, είναι η μάνα μας, είναι η δεύτερη μάνα μας».

Και ένας μάλιστα ήταν πολύ συγκινητικός, της προάλλες, Είναι τόσο παλιός, της δεκαετίας του 1980, θυμήθηκε και τον διευθυντή τότε του 18 ΑΝΩ, τον κύριο Κρυστάλλη, ένας ψυχίατρος πάρα πολύ, ήπιος, γλυκός, αγαπούσε πάρα πολύ τα παιδιά και συμμετείχε σε όλο αυτόν τον αγώνα για να αποκτήσει το 18 ΑΝΩ τον χαρακτήρα που απέκτησε μετά και να επεκταθεί. Και είπε ότι «το 18 ΑΝΩ, από τότε που ξεκίνησαν οι αγώνες με επικεφαλής τη Μάτσα και τον Κρυστάλλι, έχει διανύσει μια πορεία που μόνον σεβασμό απαιτεί».

-Ποια είναι η μεγαλύτερη αλήθεια και το μεγαλύτερο ψέμα για τα ναρκωτικά;

Κ.Μ.: Η μεγαλύτερη αλήθεια είναι ότι οποιοδήποτε από εμάς μπορεί να εξαρτηθεί, όχι μόνο από ναρκωτικά, από ο,τιδήποτε. Δεν είναι αυτά τα παιδιά στιγματισμένα εκ των προτέρων, γιατί αυτό κάνει η κοινωνία. Δεν τα στιγματίζει αφού μπουν στα ναρκωτικά, αλλά λέει αυτά τα παιδιά, τα οποία είναι ιδιαίτερα, είναι εξαιρετικά ευαίσθητα, είναι ευάλωτα, πηγαίνουν προς τα ναρκωτικά.

Δεν είναι λοιπόν, κάποια από τα παιδιά που είναι φτωχοδιάβολοι ή έχουν χαρακτηριστικά που τα ωθούν στο να πάρουν ναρκωτικά. Παίζει πάρα πολύ μεγάλο ρόλο και το περιβάλλον που μεγαλώνουν, τα βιώματά τους. Τα παιδιά τραυματίζονται πάρα πολύ από πολύ μικρή ηλικία και κουβαλούν αυτά τα τραύματα.

Το περιβάλλον συνήθως είναι πάρα πολύ δυσλειτουργικό, με τεράστια προβλήματα βίας, δεν εκφράζονται συναισθήματα. Δεν παίρνουν αυτά που έχουν ανάγκη, ούτε από τους γονείς, ούτε από γενικότερα το περιβάλλον. Υπάρχει πολύ κακοποίηση και μέσα στην οικογένεια και επομένως όλοι αυτοί οι παράγοντες παίζουν ρόλο στο να στραφεί ένα παιδί προς τις ουσίες σαν ένα μέσο φυγής από αυτή την πραγματικότητα. Επομένως μπορεί οποιουσδήποτε άνθρωπος που είναι ευαίσθητος να στραφεί.

Και το μεγαλύτερο ψέμα είναι ότι δεν γίνονται ποτέ καλά. Ακόμα και στις περιπτώσεις που συνυπάρχει ψυχική διαταραχή και εξάρτηση μπορεί να γίνει καλά. Θα ξέρετε το βιβλίο μου για τους Παρίες. Εκεί υπάρχουν και περιπτώσεις που τις αναφέρω. Αυτά τα παιδιά τα βλέπω στον δρόμο με τις οικογένειές τους, με τα παιδιά τους. Γίνονται καλά.

-Κλείνοντας τη συζήτησή μας, ποια θα θέλατε να είναι η επόμενη σελίδα στην ιστορία του 18 ΑΝΩ και ευρύτερα στον τομέα της ψυχικής υγείας στην Ελλάδα;

Κ.Μ.: Πρώτα απ’ όλα, να αλλάξουν οι συνθήκες ζωής όλων των ανθρώπων για να μην δημιουργούνται οι όροι που δημιουργούν αυτή την ψυχική δυσφορία που εκφράζεται με πάρα πολλούς τρόπους. Πολλές φορές με πολύ ισχυρή ψυχοπαθολογία. Να αλλάξουμε τον κόσμο, να αλλάξουμε τη ζωή μας. Και βέβαια σε ό,τι αφορά τις ουσίες, να κάνουμε τη ζωή μας, να την αλλάξουμε με τέτοιο τρόπο που δεν θα χρειάζονται τα ναρκωτικά. Θα είναι μια ζωή που θα μας δίνει ικανοποίηση μέσα απ’ αυτά που κάνουμε συλλογικά.

Να σπάσει αυτό το κλίμα της εξατομίκευσης που καταδυναστεύει τον καθέναν από εμάς, που τον κλείνει στο καβούκι του και τον κάνει και δυστυχισμένο. Να σταματήσει αυτός ο τρομερός ανταγωνισμός ανάμεσα στους ανθρώπους. Ένας ανταγωνισμός που καλλιεργείται και στα σχολεία. Για να ανέβεις, να πάρεις βαθμούς, πρέπει να παραμερίσεις τον διπλανό σου, όχι να συνεργαστείς με τον διπλανό σου. Να υπάρξει λοιπόν ένα πνεύμα αλληλεγγύης, ένα πνεύμα κοινών στόχων και κοινών αγώνων για να επιτευχθούν αυτοί οι στόχοι. Γι’ αυτό και λέμε πάντα στο 18 ΑΝΩ, ότι η χειραφέτηση απ’ τις ουσίες, η ατομική χειραφέτηση, είναι ένα κομμάτι της κοινωνικής χειραφέτησης που αφορά τη ζωή όλων μας.

Να ζήσουμε σε ένα καλύτερο κόσμο. Πώς θα αγωνιστούμε για να ζήσουμε σε ένα καλύτερο κόσμο.

Διαβάστε επίσης:

Κατερίνα Μάτσα: Κανείς δεν μπορεί να γίνει καλά αν δεν το πιστέψει