Αλέκος Λεβίδης: Δια βίου ζωγραφική – Έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη  

Είναι μια έκθεση που προγραμμάτιζε από χρόνια αλλά και την οραματιζόταν σε ένα συγκεκριμένο χώρο, που ήταν πάντα ο ίδιος, ως φυσικός του χώρος.

Στο Μουσείο Μπενάκη /Πειραιώς 138 εγκαινιάζεται έτσι σήμερα η μεγάλη αναδρομική έκθεση του ζωγράφου και ακαδημαϊκού Αλέκου Λεβίδη αφιερωμένη στο έργο ενός από τους πιο σημαντικούς καλλιτέχνες της μεταπολεμικής Ελλάδας,  απόγονου  των ιδεών και των καλλιτεχνικών ευαισθησιών της γενιάς του ΄30 που διαμόρφωσε όμως την προσωπική του εικαστική γλώσσα και μέσα από το διεθνές κίνημα του μοντερνισμού.

«Αλέκος Βλ. Λεβίδης. Ζωγραφική 1961-2026. Δια βίου παιχνίδι» είναι ο τίτλος αυτής της έκθεσης, που καλύπτει το σύνολο της καλλιτεχνικής του πορείας παρουσιάζοντας  την εξέλιξη της ζωγραφικής του σε περισσότερες από έξι δεκαετίες δημιουργίας. Και όπως είναι επόμενο η υλοποίησή της αποτέλεσε την ολοκλήρωση ενός πολύχρονου εγχειρήματος, δύσκολου και απαιτητικού που ο ίδιος τη βίωσε σαν ιδιαίτερη πρόκληση.

Πόσο μάλλον που ο Λεβίδης συνειδητά επέλεξε να επιμεληθεί την έκθεση ο ίδιος, με τη συνδρομή της συντρόφου του, κοινωνικής ανθρωπολόγου, Μαρίκας Ρόμπου-Λεβίδη, θεωρώντας ότι οι δυο τους γνωρίζουν το έργο του περισσότερο από κάθε άλλο, όσο ειδικευμένος μπορεί να είναι στον χώρο της θεωρίας ή της ιστορίας της τέχνης. Η οικειότητα της ματιάς και η γνώση του περιεχομένου είναι ως εκ τούτου τα πλεονεκτήματα αυτής της επιλογής. Στόχος τους ως επιμελητές είναι να αναδειχθούν οι διασυνδέσεις ανάμεσα στις φαινομενικά διαφορετικές κατηγορίες της δουλειάς του ζωγράφου, όπως για παράδειγμα, τα σχέδια, οι πίνακες και τα εικαστικά σημειωματάρια.

Η έμπνευση

Πρεσβευτής της παραστατικής ζωγραφικής ο Αλέκος Λεβίδης αντλεί έμπνευση από τον χώρο της ιστορίας, της λογοτεχνίας και της τέχνης και ισορροπεί ανάμεσα στον ρεαλισμό και τον σουρεαλισμό έχοντας δημιουργήσει τους δικούς του καλλιτεχνικούς κώδικες.  Γεννημένος στο τέλος του πολέμου, το 1944 διαχειρίζεται ωστόσο, μέσα από τις εικόνες του τη σχέση του με την ιστορία χωρίς νοσταλγία, με τρόπο υπαινικτικό, συχνά αλληγορικό και πάνω από όλα, συνειρμικό. Δεν προβαίνει σε δηλώσεις ιστορικού ή πολιτικού περιεχομένου αλλά αντλεί από το παρόν και το παρελθόν για να δημιουργήσει προσωπικές μυθιστορίες, οι οποίες παραμένουν ανοιχτές στην ερμηνεία και την ανάγνωσή τους από τον θεατή.

Αντικειμενικό αλλά συγχρόνως  υποκειμενικό ή συναισθηματικό είναι το κριτήριο των έργων που έχουν επιλεγεί για την έκθεση. Και συγκεκριμένα, περισσότερα από 500 έργα  – πίνακες, σχέδια, τοιχογραφίες, σκηνογραφίες, ζωγραφική για βιβλία, εγκαταστάσεις και εικαστικά σημειωματάρια- που κατανέμονται σε ενότητες, ενώ ταυτόχρονα όμως, λαμβάνεται υπ’ όψιν και η χρονολόγησή τους όπου κρίνεται αναγκαίο.

Αλλά και τα κείμενα τοίχου, που αποτελούν τοποθετήσεις του ίδιου του ζωγράφου, είναι γραμμένα στο  πρώτο ενικό πρόσωπο έτσι ώστε να μιλούν με άμεσο τρόπο στον θεατή, ο οποίος θα έχει για οδηγό στην έκθεση τον ίδιο τον δημιουργό. Τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό του χώρου εξάλλου, ανέλαβαν σε συνεργασία ο ίδιος ο ζωγράφος, ο σκηνογράφος Παύλος Θανόπουλος και η συνεπιμελήτρια της έκθεσης.

Μαρτυρίες νεότητας

Η  επίσκεψη στην έκθεση ξεκινά από τα πολύ νεανικά χρόνια του ζωγράφου (πρώτη ενότητα), με αφετηρία το 1961, όταν ήταν 17 ετών. Τα έργα της δεκαετίας του ’60 και του ’70 αποτελούνται σχεδόν αποκλειστικά από σχέδια, ανάμεσά τους και πολλά με πολιτικό περιεχόμενο. Πρόκειται για μια περίοδο, που τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς, επικρατούσαν δικτατορίες, πόλεμοι και έντονες κοινωνικές εξεγέρσεις. Γεγονότα, που ο έφηβος και αργότερα νεαρός Λεβίδης παρακολουθούσε  με ενδιαφέρον και ανησυχία αποτυπώνοντας τις σκέψεις του μέσα από την τέχνη του. Τα έργα αυτά, τεκμήρια μιας εποχής, κρατήθηκαν συνειδητά στο συρτάρι και εκτέθηκαν μία μόνο φορά μετά την Μεταπολίτευση,  το 2006, στην γκαλερί Άστρα, με τίτλο «Μαρτυρίες 1965-1976».

Αφετηρία στην δεύτερη ενότητα είναι έξι πρώιμα πορτρέτα, ζωγραφισμένα στη στροφή της δεκαετίας του ’70 προς το ’80, που οδηγούν τον θεατή στην θεματική της ανθρώπινης μορφής. Εκεί, έργα που απεικονίζουν μοντέλα, συνήθως  στο ατελιέ του ζωγράφου, ζωγραφισμένα με μικτή τεχνική ή παστέλ καθώς και σχέδια με χρωματιστά μολύβια ή κάρβουνο, στέκουν ελεύθερα στον χώρο ενώ περιβάλλονται από ανθρωποκεντρικά έργα και σχέδια άλλων δεκαετιών και προθήκες με εικαστικά σημειωματάρια που περιέχουν στοιχεία σχετικά με αυτά.

Ένας μικρότερος, περίκλειστος χώρος εξάλλου,  περιλαμβάνει δεκατρείς προσωπογραφίες από πολύ διαφορετικές περιόδους. Τρεις από αυτές, που ζωγραφίστηκαν τα τρία τελευταία χρόνια και  εκτίθενται δημόσια για πρώτη φορά, ανήκουν στο Ίδρυμα Ιωάννου Φ. Κωστοπούλου.

Προσωπικές μυθιστορίες

Μια σειρά από τοπία αναμεμειγμένα με νεκρές φύσεις που σε μεγάλο βαθμό, ζωγραφίστηκαν τις δεκαετίες του ’80 και του ’90 φιλοξενούνται στην επόμενη ενότητα. Μαζί παρουσιάζονται και εικαστικά σημειωματάρια  του ζωγράφου ακολουθώντας την πορεία του εκείνη την εποχή.

Ακολουθεί όμως μια εντυπωσιακή διπλή «πύλη», στην ουσία μέρος μιας τοιχογραφίας σε κατοικία που όταν αυτή άλλαξε ιδιοκτήτη, αποτοιχίστηκε από το τμήμα συντήρησης του Μουσείου Μπενάκη και έχει ανασυσταθεί ειδικά για τον σκοπό της έκθεσης. Διασχίζοντάς τη, ο επισκέπτης οδηγείται στα έργα για τη Μεγάλη Ελλάδα που φιλοτέχνησε ο Λεβίδης το 2000 με αφορμή την είσοδο στη νέα χιλιετία κατά παραγγελία της ΑΓΕΤ Ηρακλής.

Στην πολύ μεγάλη αίθουσα του ισογείου της οδού Πειραιώς  εξάλλου, που έχει διαρρυθμιστεί ειδικά για την περίσταση, έχουν αναρτηθεί έργα της ενότητας «ΜυθΙστορικά», δηλαδή έργα στα οποία η προσωπική ιστορία του Αλέκου Λεβίδη συναντάει τη μεγάλη ιστορία και ο μύθος την πραγματικότητα.  Εδώ περιλαμβάνονται έργα από τις εκθέσεις «Λουόμενοι» (Αίθουσα Τέχνης Αθηνών, 1991), «Δώδεκα πίνακες» (Αίθουσα Τέχνης Αθηνών, 2004) και «ΜυθΙστορικά» (Πινακοθήκη Χατζηκυριάκου – Γκίκα, 2020).

Στη συνέχεια, ένας διακριτά οριοθετημένος χώρος φιλοξενεί πάνω από τριάντα έργα, σε τετράγωνο σχήμα και μικρών διαστάσεων (τις «Εικονογραφίες», 1990  και τα «Ζωγραφικά δοκίμια», 2018), το φυτώριο των «μυθιστορικών», τα οποία εκτείνονται σε πολλές δεκαετίες, από το ’80 μέχρι τα πολύ πρόσφατα χρόνια. Προθήκες με εικαστικά σημειωματάρια συμπληρώνουν την παρουσίαση της διαδρομής του ζωγράφου.

Εγκαταστάσεις

Στο τέλος του κεντρικού εκθεσιακού χώρου, εκτίθεται ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα από μακέτες εξωφύλλων βιβλίων, δραστηριότητα με την οποία ο  ζωγράφος έχει ασχοληθεί εντατικά και διαχρονικά. Συνεργασίες του με τις Εκδόσεις Άγρα, τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, τον Κέδρο, την Εστία, την Αλεξάνδρεια, τις εκδόσεις François Maspero, το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, τον Σύλλογο ‘Οι Φίλοι της Μουσικής’, το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης κ.ά. παρουσιάζονται συγκεντρωμένες μετά από χρόνια και αναδεικνύουν την επιδίωξη του ζωγράφου να ασχολείται με κάθε εξώφυλλο σαν ένα ζωγραφικό έργο.

Η έκθεση συμπληρώνεται από εγκαταστάσεις, όπως η «Μνήμη Παλμύρας», που είχε στηθεί στο κτήριο της οδού Κουμπάρη το 2016, όταν η Παλμύρα λεηλατήθηκε και ο αρχαιολόγος Khaled Al Asaad αποκεφαλίστηκε βάναυσα από την ISIS, ή μέρη της «Σκευοθήκης» από το Φεστιβάλ Άργους του 1995 και 2002. Και τέλος σε μία ξεχωριστή αίθουσα του ισογείου της Πειραιώς 138 εκτίθενται σκηνογραφίες που έχει φιλοτεχνήσει ο Λεβίδης με πιο κεντρική εκείνη για την  «Αντιγόνη» του Σοφοκλή που είχε σκηνοθετήσει ο Λευτέρης Βογιατζής το 1992 στο Θέατρο της Οδού Κυκλάδων.

Μια δημιουργική εσωστρέφεια

Μια διαδικασία που όπως κάθε ώρα παιχνιδιού, απαιτούσε για τα παιδιά αφοσίωση, δημιουργική φαντασία και επιμονή αλλά και απόλαυση ήταν η ζωγραφική για τον Αλέκο Λεβίδη από τη νεανική του ηλικία, αφού όπως έχει πει, του άρεσε να περνάει ώρες ζωγραφίζοντας και σχεδιάζοντας. Μια δημιουργική εσωστρέφεια, που δεν έπαψε να τον συντροφεύει και την ωριμότητα, όταν πια η ζωγραφική τον είχε κερδίσει. Έτσι στα δύο τελευταία χρόνια του στο Κολλέγιο Αθηνών (αποφοίτησε το 1963) παρακολούθησε συστηματικά μαθήματα ελεύθερου σχεδίου από τον Κ. Μαλάμο (ζωντανό μοντέλο) και τον Α. Κοντόπουλο (σχέδιο από γλυπτά στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο).

Ακολούθησαν μετά το Κολλέγιο, κύκλοι σεμιναρίων σκηνοθεσίας και σκηνογραφίας στο Université du Théâtre des Nations στο Παρίσι ενώ στο διάστημα 1964-1969 σπούδασε αρχιτεκτονική στην Σχολή Αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου της Γενεύης (EAUG). Το 1965 και το 1967 μάλιστα, του απονεμήθηκαν, αντίστοιχα, ειδικό και πρώτο βραβείο στον διαγωνισμό ελεύθερου σχεδίου της σχολής του. Το 1970-1971 εξάλλου, παρακολούθησε μεταπτυχιακές σπουδές στην Πολεοδομία στο Institut d’Urbanisme, Université de Paris.

Με την επιστροφή του στην Ελλάδα ο Αλέκος Λεβίδης έλαβε μέρος, το 1972 στην ίδρυση και λειτουργία του βιβλιοπωλείου «Στροφή», το οποίο, σε μια εποχή λογοκρισίας και αυστηρής αστυνόμευσης, ανέπτυξε πολυσχιδή και πρωτοποριακή πολιτιστική δραστηριότητα. Τον Σεπτέμβριο του 1974 εξάλλου, με δική του πρωτοβουλία και υλικοτεχνικό εξοπλισμό και με την δημοσιογραφική κάλυψη της εφημερίδας «Αυγή», υλοποίησε την πρώτη αποστολή ανταποκριτών ελληνικής εφημερίδας στην Κύπρο μετά την δεύτερη τουρκική εισβολή.

Ένα βιβλίο σταθμός

Η πρώτη του ατομική έκθεση έγινε το 1982 στην γκαλερί «Ώρα» για να ακολουθήσουν έκτοτε  άλλες 29 στην Ελλάδα και το εξωτερικό, καθώς και συμμετοχές σε πολλές ομαδικές εκθέσεις. Το 1994 εξέδωσε το βιβλίο του «Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, Περί της Αρχαίας Ελληνικής Ζωγραφικής, 35ο Βιβλίο της Φυσικής Ιστορίας» (εκδ. Άγρα) στο οποίο την  μετάφραση από τα λατινικά συνυπέγραψε με τον Τ. Ρούσσο ενώ ο ίδιος συνέταξε την Εισαγωγή και τα σχόλια.

Η κυκλοφορία του τόμου συνέπεσε  μάλιστα, με τις ανασκαφές του Μ. Ανδρόνικου στην Βεργίνα, που πυροδότησαν διεθνώς την αναζωπύρωση του επιστημονικού ενδιαφέροντος γύρω από την αρχαία ελληνική ζωγραφική. Η έκδοση κάλυψε ένα κενό στην ελληνική βιβλιογραφία σε ό,τι αφορά την πέραν της αγγειογραφίας εξέλιξη της μεγάλης ζωγραφικής από τα αρχαϊκά χρόνια μέχρι την ύστερη αρχαιότητα. Έτσι, στάθηκε στήριγμα για τις νεότερες γενιές αρχαιολόγων, αρχαιομετρών, συντηρητών κ.ά. που κλήθηκαν να αναμετρηθούν με το νέο αυτό πεδίο. Τα τελευταία είκοσι πέντε χρόνια  μάλιστα, το βιβλίο διδάσκεται σε σχολές πανεπιστημιακές και καλών τεχνών και αναφέρεται συστηματικά στην ελληνική και διεθνή βιβλιογραφία ενώ το 1995  βραβεύθηκε από την Ακαδημία Αθηνών.

Το  2007 ο Αλέκος Λεβίδης διετέλεσε υπότροφος (Artist in Residence) του Προγράμματος Ελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Princeton, με θέμα έρευνας το «Περί χρωμάτων» του Ψευδο-Αριστοτέλη.  Από το 2011-2014, μεσούσης της οικονομικής και πολιτικής κρίσης, λειτούργησε τον καλλιτεχνικό χώρο «Ζωγραφείο», στον οποίο πραγματοποιήθηκαν εκθέσεις και κύκλοι ομιλιών περί ζωγραφικής. Έργα του Α. Λεβίδη υπάρχουν σε πολλές δημόσιες και ιδιωτικές συλλογές στην Ελλάδα και το εξωτερικό.

Από το 2021 είναι τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και κατέχει την έδρα της Ζωγραφικής. Το 2022 η Προεδρία της Δημοκρατίας του απένειμε την τιμητική διάκριση του Χρυσού Σταυρού του Τάγματος της Τιμής.

Η  έκδοση

Η έκθεση συνοδεύεται από την κυκλοφορία βιβλίου σε ελληνική και αγγλική γλώσσα  σε επιμέλεια Αλέκου Βλ. Λεβίδη και Μαρίκας Ρόμπου-Λεβίδη με εκδότες την Ακαδημία Αθηνών και τις Εκδόσεις Άγρα και με την εκδοτική επιμέλεια του Σταύρου Πετσόπουλου. Η έκδοση περιλαμβάνει πάνω από 500 έργα, κείμενα του καθηγητή Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, Ευγένιου Ματθιόπουλου και του συγγραφέα Διονύση Καψάλη, κριτικές για το έργο του ζωγράφου καθώς και αποσπάσματα από τα εικαστικά σημειωματάριά του από το ’70 μέχρι και σήμερα. Όλα στοιχεία, που φωτίζουν τη διαμόρφωσή του μέσα στα χρόνια, την καθημερινή ζωγραφική πρακτική του, πληροφορίες για συγκεκριμένα έργα και τεχνικές, περιγραφές, σκέψεις και εντυπώσεις από ταξίδια, μουσεία κ.ά.

Να σημειωθεί τέλος, ότι η  πραγματοποίηση της έκθεσης και της έκδοσης συνοδευτικού έγινε εφικτή και με την γενναιόδωρη υποστήριξη της Ακαδημίας Αθηνών, του Ιδρύματος Ιωάννου Φ. Κωστοπούλου, του υπουργείου Πολιτισμού, των οικογενειών Δημητρίου Προκοπίου και Μιχάλη και Νικόλα Λυκιαρδόπουλου, της Σάντρας Λυκιαρδοπούλου, του Μιχάλη και της Μυρτώς Πατέρα και του Νικόλα και της Ειρήνης Λαιμού.

Πληροφορίες:

-Μουσείο Μπενάκη/Πειραιώς 138: τηλ.210 3671000

-Έκθεση: «Αλέκος Βλ. Λεβίδης. Ζωγραφική 1961-2026. Δια βίου παιχνίδι»

-Διάρκεια: 8 Οκτωβρίου έως 14 Φεβρουαρίου 2027

Διαβάστε επίσης:

Πειραιώς: Χορηγός της Κεντρικής Σκηνής του Εθνικού Θεάτρου για την Καλλιτεχνική Περίοδο 2026-2027

Άννα Καφέτση: Ένα αφιέρωμα, ένας αποχαιρετισμός στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης

Τα γκράφιτι της Σμύρνης – Επιγραφές και σχέδια της εποχής του Βυζαντίου