Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης – Ο κάτοχος παράνομων αρχαιοτήτων που επαναπατρίσθηκαν

Από το Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης προέρχονται τα οκτώ από τα δεκαπέντε αρχαία αντικείμενα που επαναπατρίζονται στην Ελλάδα, ύστερα από την παράδοσή τους που έγινε στην υπουργό Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη σε ειδική τελετή στην Εισαγγελία του Μανχάταν. Στην ανακοίνωση μάλιστα προέβη και το ίδιο το ΜΕΤ –παράλληλα με το ελληνικό υπουργείο Πολιτισμού – υιοθετώντας προφανώς, μια νέα πολιτική παραδοχής για την κατοχή αντικειμένων που είναι προϊόντα αρχαιοκαπηλίας και στο πλαίσιο της προσπάθειάς του να αποσύρει τις δυσμενείς κατηγορίες που έχει δεχθεί τα τελευταία χρόνια για το λόγο αυτό.

Πρόκειται συγκεκριμένα για τα πέντε χάλκινα είδη πολεμικής εξάρτυσης – δύο κράνη και τρεις μήτρες – το χρυσό μενταγιόν της Ελληνιστικής εποχής σε σχήμα αμφορέα διακοσμημένο με γρανάτες, το πήλινο αγγείο (πρόχους) της Μεσοελλαδικής εποχής και την μαρμάρινη ρωμαϊκή κεφαλή του 1ου μ.Χ. αιώνα.

Από αυτά, χρονολογούμενες στην Αρχαϊκή εποχή (΄Υστερος 7ος π.Χ. αιώνας) είναι οι χάλκινες αρχαιότητες που προέρχονται από τις μεγάλες λαθρανασκαφές που είχαν γίνει το 1964 στο Αφρατί του Ηρακλείου στην Κρήτη. Εκεί, στο λόφο του Προφήτη Ηλία συγκεκριμένα, όπου ήδη από το 1924 ο μεγάλος ιταλός αρχαιολόγος Ντόρο Λέβι είχε πραγματοποιήσει τις πρώτες σημαντικές έρευνες φέρνοντας στο φως έναν οικισμό και μία πλούσια νεκρόπολη της Πρώιμης Εποχής του Σιδήρου αλλά και της Αρχαϊκής εποχής (συγκεκριμένα του 9ου -7ου π.Χ. αιώνα).

Να σημειωθεί ότι στο χωριό Αφρατί της κοινότητας Βιάννου υπήρξε στην αρχαιότητα η ανεξάρτητη πόλη Αρκάδες ή Αρκαδία, η οποία ήταν τόσο ευημερούσα ώστε είχε κόψει και τα δικά της νομίσματα ενώ αργότερα στα πρώτα χριστιανικά χρόνια έγινε και επισκοπική έδρα.

Λαθρανασκαφές και παράνομη διακίνηση αρχαιοτήτων

Στη νεώτερη εποχή όμως, η συνέχεια ωστόσο υπήρξε καταστρεπτική γι΄ αυτήν την αρχαία θέση, εξ αιτίας της δράσης των αρχαιοκαπήλων, που όχι μόνον προκάλεσαν τεράστιες ζημιές στον αρχαιολογικό χώρο αλλά κυρίως αφαίρεσαν άγνωστο αριθμό αρχαιοτήτων, ο οποίος πουλήθηκε και διεσπάρη στο εξωτερικό. Ανάμεσά τους υπήρχαν και πολλά χάλκινα αμυντικά όπλα εξαιρετικής τέχνης, τα οποία θεωρείται ότι είχαν κατατεθεί ως αφιερώματα στο ιερό του τόπου. Το μόνο που κατόρθωσε ως εκ τούτου η Αρχαιολογική Υπηρεσία λίγα χρόνια μετά, το 1968 – 1969 ήταν η διεξαγωγή σωστικών ανασκαφών για την διάσωση όποιων αρχαίων είχαν απομείνει και την προστασία τους στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου.

Η επιστροφή των συγκεκριμένων αρχαιοτήτων έτσι, από το ΜΕΤ σηματοδοτεί, όπως ανέφερε και η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη στην ομιλία της κατά την τελετή παραλαβής, την επανένωσή τους με ευρήματα της ίδιας ανασκαφής, τα οποία βρίσκονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου. Πρόκειται για αριστουργήματα της κρητικής χαλκουργίας, διακοσμημένα με εξαιρετικές ανάγλυφες και εγχάρακτες παραστάσεις. Συγκεκριμένα, στα κράνη αποτυπώνονται μυθολογικές σκηνές στις οποίες συμμετέχουν άγρια ζώα, όπως πάνθηρες, λιοντάρια αλλά και φίδια και άλογα ενώ δεν λείπουν οι επιγραφές με ανδρικά ονόματα, που δείχνουν ότι είχαν ανατεθεί στους θεούς ως λάφυρα νίκης

Όσον αφορά τις χάλκινες μήτρες εξάλλου, αυτά τα ημικυκλικά αντικείμενα που κρέμονταν από τη ζώνη για να προστατεύουν το κάτω μέρος της κοιλιάς φέρουν κι αυτές πλούσια διακόσμηση κυρίως με φτερωτά άλογα, όπως και επιγραφές επίσης. Το σύνολο της πανοπλίας πάντως, συμπλήρωνε και ένα θώρακας, επίσης πλούσια διακοσμημένος.

Ο διασκορπισμός των αρχαίων

Πού βρίσκονται όμως σήμερα οι κλεμμένες αρχαιότητες; Κατ΄αρχάς είναι διασκορπισμένες παντού, αλλά αν πρόκειται για ιδιωτικές συλλογές είναι δύσκολο να εντοπισθούν –όπως συμβαίνει άλλωστε με όλες τις παρόμοιες περιπτώσεις. Ένα μέρος τους ωστόσο μετά την αρχαιοκαπηλία, κατέληξε στην περίφημη Συλλογή Σίμελ, του γερμανοεβραίου Νόρμπερτ Σίμελ (1904 – 1983) και από αυτόν κατόπιν δωρεάς στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης.

Ο Σίμελ, ο οποίος από τα μέσα του 20ού αιώνα έκανε τεράστια περιουσία στις Ηνωμένες Πολιτείες έχοντας ιδρύσει εταιρεία που κατασκεύαζε μηχανές χάραξης είχε συγκροτήσει μια μοναδική συλλογή περιλαμβάνοντας αρχαιότητες από όλους τους πολιτισμούς της Εγγύς Ανατολής και βέβαια από την Ελλάδα. Εκτός από τα πέντε χάλκινα αντικείμενα εξοπλισμού, που επιστράφηκαν στη χώρα μας η συλλογή περιελάμβανε επίσης, αγγεία, όπως κύλικες, ληκύθους, αμφορείς, πήλινες πυξίδες, μαρμάρινα ανάγλυφα, χάλκινα πιάτα, καθρέφτες, μικρά χάλκινα γλυπτά, ένα χάλκινο κηρύκειο, χρυσά κοσμήματα. Όλα είναι αντικείμενα, που εύκολα μπορεί να δει κανείς ανατρέχοντας στο σώμα της συλλογής, όπως είχε παρουσιαστεί το Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης (πάντα μαζί με τα χάλκινα κράνη και τις μήτρες).

Άλλα αρχαία πάντως, των λαθρανασκαφών βρίσκονται στο Μουσείο Τέχνης και Χειροτεχνίας του Αμβούργου.

Ενδιαφέρον έχει τέλος, ότι την είδηση της επιστροφής των 15 αρχαίων αντικειμένων στην Ελλάδα αναδεικνύουν και τα ξένα Μέσα Ενημέρωσης σημειώνοντας μάλιστα, ότι μπορεί να αποτελέσει «ένα μοντέλο επαναπατρισμού για όλους», όπως αναφέρει η ιστοσελίδα Artnet. Κατά το ίδιο μέσον η συμφωνία αποτελεί απόρροια εκείνης του 2022 βάσει της οποίας η Ελλάδα έχει την κυριότητα 161 κυκλαδικών αρχαιοτήτων από τη συλλογή του Λέοναρντ Στερν ενώ το Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης τις διατήρησε σε μακροχρόνια έκθεση. Πρόκειται για «ένα μοντέλο που θα μπορούσαν να υιοθετήσουν και άλλα ιδρύματα, καθώς τα πρότυπα για την προέλευση και την απόκτηση έργων τέχνης συνεχίζουν να εξελίσσονται», σημειώνει, καταλήγοντας, πως καλό θα ήταν «να το λάβει υπ΄όψιν του το Βρετανικό Μουσείο».

Διαβάστε επίσης:

Και τώρα ο Τζόνι Ντεπ ζωγράφος – Μια επιστροφή στο προσκήνιο

Μουσείο Ακρόπολης: Ο αρχαίος πολιτισμός της Αρμενίας σε έκθεση

Ζακλίν Ροκ, η τελευταία μούσα του Πικάσο – Πορτρέτα σε δημοπρασία