Αφάλες, τα λευκά βότσαλα που εμπνέουν τη Δανάη Στράτου – Η έκθεση στο Μέγαρο Μουσικής

Η σχέση του ανθρώπου με το φυσικό περιβάλλον μέσα στο χρόνο, η βαρύτητα, η ροή του νερού, ο σεληνιακός κύκλος. Είναι η φυσική ύλη και οι δυνάμεις που μεταβάλλουν το τοπίο αποτελώντας το έναυσμα της Δανάης Στράτου για την νέα ενότητα έργων της, που παρουσιάζεται σε μία έκθεση ειδικά σχεδιασμένη για την Υπηρεσιακή Αυλή του Μεγάρου Μουσικής. Ή αλλιώς έργα, που μεταφέρουν στον εκθεσιακό χώρο δυνάμεις και διεργασίες που υπερβαίνουν την ανθρώπινη κλίμακα και διαμορφώνουν το φυσικό τοπίο.

Τρία χρόνια μετά το τελευταίο της site-responsive land-art έργο στην Αυστραλία, η Στράτου επιστρέφει έτσι, στην Ελλάδα με τις «Αφάλες», όπως είναι ο τίτλος αυτής της έκθεσης – από την ομώνυμη παραλία της Ιθάκης με την φυσική ομορφιά – προκειμένου να εξετάσει τη θέση του ανθρώπου στο περιβάλλον. Πρόκειται μάλιστα, για το τελευταίο εκθεσιακό εγχείρημα που προετοίμαζε αλλά δεν πρόφθασε να υλοποιήσει η Άννα Καφέτση ως διευθύντρια του Κέντρου Σύγχρονης Τέχνης του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών (annexM), καθώς έφυγε απρόσμενα από τη ζωή και γι΄αυτό άλλωστε, αφιερώνεται στη μνήμη της, αντί αποχαιρετισμού.

Παράλληλα όμως, η έκθεση φέρνει στο προσκήνιο και την καλλιτεχνική και προσωπική σχέση της Στράτου με το έργο της μητέρας της, καταξιωμένης γλύπτριας και ποιήτριας Ελένης Πόταγα. «Το άγγιγμα των κατάλευκων, ολοστρόγγυλων βότσαλων στις Αφάλες λειτούργησε ως το μαγικό κλειδί που θα ξεκλείδωνε το μονοπάτι του διαλόγου μου με τη γλύπτρια Ελένη Πόταγα, τη μητέρα μου», όπως λέει η ίδια.

Ήχοι νερού και ποίηση

Στις «Αφάλες» που συνθέτουν ένα ηχοτοπίο, οι ήχοι του νερού και της θάλασσας συνδυάζονται έτσι, με αποσπάσματα από το ποίημα της Ελένης Πόταγα «Βότσαλο θαυμαστό», σε απαγγελία της ηθοποιού Ρένης Πιττακή. Με αποτέλεσμα, η απαγγελία και ο ήχος των κυμάτων να εισάγουν τον επισκέπτη στο στοιχείο του νερού προοικονομώντας τη μετάβαση, που γίνεται ορατή από τη βαρυτική επίδραση της Σελήνης στην παλιρροϊκή κίνηση και, μέσω της μακράς δράσης της θάλασσας, στη μορφοποίηση του βότσαλου.

Τα έργα «Αφάλες I» και «Αφάλες II», δύο γλυπτικές μεταγραφές, σε ρητίνη και σε μέταλλο, του ίδιου φυσικού βότσαλου που συλλέχθηκε από την παραλία της Ιθάκης, μεταφέρουν ένα εύρημα μικρής κλίμακας σε μνημειακές διαστάσεις. Και στις δύο εκδοχές, η τρισδιάστατη σάρωση και ψηφιακή αναπαράσταση του πρωτότυπου βότσαλου συνδυάζονται με παραδοσιακές τεχνικές χύτευσης και χειρωνακτικής γλυπτικής επεξεργασίας. Και εν τέλει, τα δύο αυτά γλυπτικά βότσαλα διατηρούν στη μορφή τους το ίχνος της επίδρασης του νερού και συνδέουν το φυσικό πρότυπο με τον τίτλο της έκθεσης και με τα ωοειδή γλυπτά της Πόταγα.

Ταυτόχρονα όμως οι «Αφάλες» συνδέονται με τον αφαλό, ως ίχνος της αποκοπής του ομφάλιου λώρου και σημείο μετάβασης προς την αυθυπαρξία, ενώ η ωοειδής μορφή αυτών των γλυπτών ανακαλεί επίσης, τα έργα της Ελένης Πόταγα, ανάμεσα στα οποία μεγάλωσε η Στράτου. Ας σημειωθεί μάλιστα, ότι η «Μούσα» (2006) της Πόταγα, μόνιμα εγκατεστημένη στο Αίθριο του Μεγάρου, φέρνει το έργο της σε συνομιλία με την έκθεση.

Ο σεληνιακός κύκλος και η αναπνοή

Ένας ελλειπτικός δίσκος, διαμέτρου 16 μέτρων από ακατέργαστο αλάτι, η «Παλιρροϊκή Έλλειψη», τοποθετημένος σε εγγύτητα με τα δύο γλυπτά αποδίδει εξάλλου, χωρικά, την τροχιά της Σελήνης γύρω από τη Γη. Ενώ στην φωτογλυπτική εγκατάσταση «Σελήνη», η βαρυτική επίδραση της Σελήνης, καθοριστική για την παλιρροϊκή κίνηση, συνδέει την εγκατάσταση με τα βότσαλα, των οποίων η μορφή έχει σμιλευθεί από την κίνηση των υδάτων. Ακόμη, ένα γλυπτικό ομοίωμα της Σελήνης σε κλίμακα αιωρείται στον χώρο ακολουθώντας σε πραγματικό χρόνο τη διαδοχή των σεληνιακών φάσεων μέσω προγραμματισμένου φωτισμού.

Η φωτογραφική εγκατάσταση «Σεληνιακές Φάσεις» προκύπτει εξάλλου, από τη συστηματική καταγραφή της Σελήνης κατά την ανάδυσή της επί τρία χρόνια. Κάθε φωτογραφία αποδίδει μια συγκεκριμένη στιγμή της παρατήρησης, ενώ το σύνολο καταγράφει τη διαδοχή των σεληνιακών φάσεων μέσα στον χρόνο.

Στο «Breathe» (Αναπνεύστε) τέλος, που παρουσιάζεται για πρώτη φορά μετά από 25 χρόνια της εγκατάστασής του στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης –στη μόνιμη συλλογή του οποίου ανήκει- η κυκλικότητα λειτουργεί ως στοιχείο γείωσης παραπέμποντας στο ρυθμό του ανθρώπινου σώματος. Η εγκατάσταση αποτελείται από χώμα, φως, ήχο και έναν ειδικά σχεδιασμένο μηχανισμό που κάνει τη γήινη επιφάνεια να υψώνεται και να υποχωρεί ρυθμικά, αντίστοιχα με την παλίρροια αλλά και με την αναπνοή.

Η ένταξη του «Breathe» στις «Αφάλες» συνδέει εν τέλει, τη νέα έκθεση με σταθερούς άξονες της πρακτικής της Στράτου, όπως η χρήση φυσικών υλών, η μεταφορά διεργασιών του τοπίου στο εκθεσιακό περιβάλλον και η απόδοσή τους σε ανθρώπινη κλίμακα. Και όπως σημειώνει η επιμελήτρια Άλια Τσαγκάρη «Καθώς η τέχνη γίνεται προέκταση της φύσης και η φύση προέκταση της τέχνης, η έκθεση ιχνηλατεί τη διαρκή ταλάντευση μεταξύ μακρόκοσμου και μικρόκοσμου, φυσικής διεργασίας και καλλιτεχνικής πράξης».

Η καλλιτέχνιδα του τοπίου

Η μοναδική land art καλλιτέχνιδα στην Ελλάδα, η Δανάη Στράτου διαγράφει, από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 ήδη μια συνεπή, διεθνή πορεία στο είδος αυτό, που συνδέει τη γλυπτική με τη land art, τη δημόσια τέχνη και τα οπτικοακουστικά περιβάλλοντα.

Γεννημένη στην Αθήνα έχει σπουδάσει γλυπτική στο Central Saint Martins College of Art and Design στο Λονδίνο (1983–1988) και εργάζεται συστηματικά με φυσικά και βιομηχανικά υλικά, ψηφιακή και ηχητική τεχνολογία, βίντεο και φωτογραφία. Η πρακτική της επικεντρώνεται στη σχέση ανθρώπου και περιβάλλοντος, στη μετακίνηση, στη ζωή στις σύγχρονες πόλεις και στις κοινωνικές και πολιτικές εντάσεις της εποχής.

Στα έργα της συγκαταλέγονται τα περίφημα «Desert Breath» (D.A.ST. Arteam) στην Ανατολική Σαχάρα της Αιγύπτου, το 1997, «Το Ποτάμι της Ζωής» στο ΕΜΣΤ το 2004, το «Cut – 7 Διαχωριστικές γραμμές» στην Αθήνα το 2007, «Πάνω στη Γη Κάτω από τα Σύννεφα» στο Παλαιό Ελαιουργείο Ελευσίνας, το 2017, το «Concentric» στο Nirox Sculpture Park του Krugersdorp της Νότιας Αφρικής (2019), το «Water Traces – Making the Invisible Visible» στο The Farm Margaret River της Δυτικής Αυστραλίας, το 2023 και η «Ενάρετη σπείρα» στον Άγιο Νικόλαο Κρήτης με το οποίο έλαβε το Βραβείο Τέχνης του Ιδρύματος Γ. & Α. Μαμιδάκη 2025.

Έργα της έχουν παρουσιαστεί, μεταξύ άλλων, στην 48η Μπιενάλε της Βενετίας (1999), στην 1η Μπιενάλε της Βαλένθια (2001), στη La Verrière του Fondation d’entreprise Hermès στις Βρυξέλλες (2010), στο Adelaide Festival (2012), στην έκθεση Κρίσιμοι διάλογοι του ΕΜΣΤ και του M HKA (2016) και στην 7η Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης του Πεκίνου (2017).

Πληροφορίες

Μέγαρο Μουσικής Αθηνών – Υπηρεσιακή Αυλή: Βασ. Σοφίας και Κόκκαλη (είσοδος από Κόκκαλη), Τ: 210 728 2000

annexM – έκθεση: Δανάη Στράτου «Αφάλες»

Διάρκεια: 8 Οκτωβρίου 2026 – 31 Ιανουαρίου 2027

Διαβάστε επίσης:

Ένας «Ορφέας» στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο – Μουσική, έρωτας και μεταμόρφωση από τον Ουίλιαμ Κέντριτζ

Γυναίκες στο επίκεντρο – Ο Τζεφ Κουνς, η ιστορικός τέχνης και η παγίδα της Αφροδίτης

Μια γυναίκα στους κόλπους της βυζαντινής ελίτ – Ένα χρυσό δακτυλίδι αποκαλύπτει