Ήταν Μινωίτης ο θεός Διόνυσος; Αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Α αλλάζει τα δεδομένα

Λάτρευαν γυναικείες θεότητες που σχετίζονταν με τη φύση, τη βλάστηση, τη διαδοχή των εποχών και ακόμη τη Μεγάλη Μητέρα Θεά (ή Μητέρα του Ιερού Όρους Ίδη). Αυτά στη μινωική Κρήτη πριν από 3500 χρόνια. Θα μπορούσε όμως ανάμεσά τους να βρισκόταν και ο θεός Διόνυσος;

Όσο τολμηρό κι αν ακούγεται, καταφατική είναι η απάντηση, που δίνει στο ερώτημα ο ερευνητής Μάικλ Σούμαν μελετώντας την επιγραφή Γραμμικής Α που βρίσκεται σε μία μικρή τράπεζα προσφορών της Μινωικής εποχής. Κι αν η υπόθεσή του είναι ορθή αποκαλύπτεται μία θρησκευτική συνέχεια χιλιετιών και όλη η μινωική θρησκεία, για την οποία οι γνώσεις μας παραμένουν ασαφείς σήμερα, κεφάλαιο δυσπρόσιτο εξ αιτίας και της έλλειψης ικανού αριθμού ευρημάτων μπαίνει σε νέες βάσεις.

Αλλά και στην αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Α, του συστήματος γραφής των Μινωιτών, που όπως είναι γνωστό παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια της Αρχαιολογίας συμβάλλει η θεωρία του ερευνητή, εφ΄ όσον φυσικά γίνει αποδεκτή.

Όλα ξεκινούν από την μικρή τράπεζα προσφορών, μόλις 4,3 εκατοστά μήκος και 1,3 εκατοστά ύψος, φτιαγμένη από το σκούρο πράσινο πέτρωμα του σερπεντίνη, ένα εύρημα της αρχαιολόγου κυρίας Αλεξάνδρας Καρέτσου στο ιερό κορυφής του όρους Γιούχτας απέναντι από την Κνωσό, όπου διεξήγαγε ανασκαφές στις δεκαετίες του 1970 και 1980.

Στο Μουσείο Ηρακλείου σήμερα, χαραγμένη με εκπληκτική ακρίβεια η τράπεζα περιλαμβάνει έναν από τους πιο ολοκληρωμένους τελετουργικούς τύπους στη Γραμμική Α γραφή, η μετάφραση του οποίου, σύμφωνα με τον ερευνητή υποδηλώνει μία λατρεία που μοιράζονται δύο ιερά βουνά. Προσφέροντας έτσι, ένα από τα πιο ξεκάθαρα παράθυρα μέχρι σήμερα στη θρησκεία των Μινωιτών.

Η επιγραφή

Η τράπεζα σπονδών βρέθηκε σε μια περιοχή που περιείχε συσσωρευμένες στάχτες, κάρβουνα και κεραμικά υπολείμματα που σχετίζονται με έναν μνημειώδη βωμό. Τα στρώματα δείχνουν ότι το αντικείμενο χρησιμοποιήθηκε κατά τη Νεοανακτορική περίοδο, μεταξύ της Μεσομινωικής III και της Υστερομινωικής I, αν και η γραφή του εμφανίζει πιο αρχαϊκά παλαιογραφικά χαρακτηριστικά, υποδηλώνοντας ότι χαράχτηκε λίγο πριν από την τελική του εναπόθεση.

Το κείμενο εκτείνεται γύρω από τις τέσσερεις κάθετες πλευρές της τράπεζας ενώ η άνω επιφάνεια καταλαμβάνεται από μια μικρή κυκλική κοιλότητα, που χρησίμευε ως υποδοχή για τις υγρές προσφορές κρασιού, λαδιού ή μελιού. Σε αντίθεση όμως, με άλλα παρόμοια ευρήματα, αυτή η επιγραφή δεν είναι σύντομη και με λίγες μόνο λέξεις, αλλά ένα σχετικά εκτενές κείμενο που συνδυάζει επικλήσεις, θρήνους και αναφορές σε ιερούς τόπους και θεότητες. Σύμφωνα με την ερμηνεία λοιπόν του Σούμαν, το πλήρες νόημα έχει ως εξής: «Πατέρα του Αγώνα Ταύρων της Δίκτης, χύσε τα δάκρυα· είθε η προσφορά σπονδής να ρέει σε ρυάκια στο ιερό του θεού Τίνου και της Ίδας –Μάτε»

Δεν πρόκειται όμως για μεμονωμένη φράση, αφού όπως ισχυρίζεται στην ανάλυσή του ο Σούμαν, μοιράζεται πολλά στοιχεία με άλλες επιγραφές σπονδών που βρέθηκαν σε διαφορετικά ιερά σε όλη την Κρήτη, όπως αυτές από την Τύλισο, το Παλαίκαστρο, τον Πρασά και το Ιδαίο Άντρο. Μια η αντιστοιχία που κατά τον ίδιο καθιστά δυνατή την ανακατασκευή μιας κοινής τελετουργικής παράδοσης, που είχε σταθερά στάδια.

Η ερμηνεία

Η επιγραφή ξεκινά με την έκφραση A-TA-I-JO-WA-JA, την οποία ο συγγραφέας ερμηνεύει ως «Πατέρας του Αγώνα Ταύρων», μεταφέροντας έτσι την ιδέα ενός διαγωνισμού ή τελετής που περιλαμβάνει ταύρους ενώ ολόκληρη η έκφραση θα λειτουργούσε ως θεϊκός τίτλος.

Στη συνέχεια εμφανίζονται τα γράμματα JA-DI-KI-TU, που ο ίδιος μεταφράζει ως «της Δίκτης» ή «από τη Δίκτη», αναφερόμενος στην ιερή οροσειρά της ανατολικής Κρήτης όπου η μεταγενέστερη παράδοση τοποθέτησε τη σπηλιά στην οποία γεννήθηκε ο Δίας. Έτσι, η επικαλούμενη θεότητα συνδέεται με αυτό το βουνό, παρ΄όλο που η ίδια η επιγραφή κατατέθηκε στον Γιούχτα.

Ακολουθούν η λέξη JA-SA-SA-RA-ZA, που ερμηνεύεται ως «τα δάκρυα» και η λέξη U-NA-KA-NA-SI που σημαίνει «κλαίω» ή «θρηνώ», μια έκφραση που μετατρέπει την πράξη του κλάματος σε ένα προκαθορισμένο μέρος της τελετουργίας. Αμέσως μετά, το I-PI-NA-MA αναφέρεται στην προσφορά σπονδής ενώ η τελική ευχή της τελετουργίας εκφράζεται με το SI-RU-TE, το οποίο ο ερευνητής μεταφράζει ως «είθε να ρέει σε ρυάκια!» ή «είθε να αναβλύζει άφθονα!».

Ο Διόνυσος και η Μητέρα Θεά – Δήμητρα

Το τελευταίο τμήμα της επιγραφής, το οποίο είναι μερικώς κατεστραμμένο, αποφέρει όμως, τις πιο σημαντικές ανακαλύψεις: Η μία πλευρά αναγράφει καθαρά TA-NA-RA-TE-U-TI-NU, ακολουθούμενη από I-DA και ένα κενό που ο Σούμαν αποκαθιστά ως -MA-TE-QE. Με το σύνολο να ερμηνεύεται ως «ιερό» ή «καθαγιασμένο μέρος» και τη λέξη TE-U ως τον «θεό», που ο Σούμαν συνδέει με την ινδοευρωπαϊκή ρίζα deiwos, η οποία οδήγησε σε όρους όπως το σανσκριτικό deva, το λατινικό deus και το ελληνικό Zeus. Σε αυτό το πλαίσιο, η μορφή TE-U σημαίνει «του θεού» ή «που ανήκει στον θεό», έκφραση που θεσπίζει κατοχή.

Και φθάνοντας στο κύριο όνομα, το TI-NU, ο Σούμαν το ταυτίζει με τη μυκηναϊκή μορφή di-wo-nu-so, την παλαιότερη μαρτυρημένη μορφή του ονόματος Διόνυσος, καθώς όπως λέει και τα δύο μοιράζονται τη ρίζα diwo-/tiu- και το στοιχείο -nu-. Η μυκηναϊκή μορφή προσθέτει ένα τελικό -so, το οποίο ο συγγραφέας θεωρεί μεταγενέστερη ελληνική επέκταση. Επομένως, το TI-NU θα αντιπροσώπευε μια πιο αρχαϊκή εκδοχή του θεού που αργότερα έγινε γνωστός στους Έλληνες ως Διόνυσος.

Τέλος, η αποκατάσταση του I-DA[-MA-TE-QE] υποστηρίζεται από άλλες επιγραφές της Γραμμικής Α στις οποίες εμφανίζεται το όνομα I-DA-MA-TE, το οποίο ο Σούμαν είχε μελετήσει προηγουμένως ως μια παλαιότερη μορφή της Δήμητρας. Όπως επισημαίνει έτσι ο ίδιος, με αυτόν τον τρόπο, η επιγραφή κατονομάζει δύο θεότητες: τον Tinu (Διόνυσο) και την Ida-Mate (Δήμητρα), τοποθετώντας τες σε ένα συγκεκριμένο ιερό.

Η θρησκευτική συνέχεια

Τι σημαίνει όμως αυτή η ανακάλυψη; Σύμφωνα με τον συγγραφέα της μελέτης η επιγραφή προσφέρει έναν από τους πιο ολοκληρωμένους τελετουργικούς τύπους σε ολόκληρο το σώμα της Γραμμικής Α, καθιστώντας δυνατή την ανακατασκευή της δομής μιας μινωικής τελετουργίας με αξιοσημείωτη ακρίβεια: επίκληση της θεότητας, θρήνος, προσφορά υγρών και ευχή για αφθονία.

Επιπλέον το κείμενο συνδέει ρητά δύο ιερά βουνά: την Δίκτη και τον Γιούχτα. Αυτό καταδεικνύει ότι τα ιερά δεν ήταν μεμονωμένες οντότητες, αλλά αποτελούσαν μέρος ενός θρησκευτικού δικτύου με υπέρβαση του άμεσου τόπου λατρείας. Και ασφαλώς βέβαια, η ταύτιση του Τίνου με τον μυκηναϊκό Διόνυσο και αργότερα τον Διόνυσο των ιστορικών χρόνων, και της Ίδας-Μάτε με τη Δήμητρα, υποδηλώνει μια θρησκευτική συνέχεια που εκτείνεται σε περισσότερα από χίλια χρόνια.

Για τον μελετητή εντέλει, η επιγραφή παρέχει πολύτιμα στοιχεία για τη θρησκευτική ορολογία, την πρακτική της λατρείας και τη σχέση μεταξύ της ιερής γεωγραφίας και της θεϊκής λατρείας στην Κρήτη της Εποχής του Χαλκού, ενισχύοντας την υπόθεση ότι οι Μινωίτες μοιράζονταν ένα κοινό γλωσσικό και θρησκευτικό υπόστρωμα με ινδοευρωπαϊκές ρίζες που αργότερα θα συγχωνεύονταν με τις ελληνικές παραδόσεις.

Μια διαφορετική προσέγγιση

Είναι γεγονός πάντως, ότι τα τελευταία χρόνια, ερευνητές όπως ο Σούμαν προτείνουν αναγνώσεις της Γραμμικής Α γραφής που βασίζονται σε σχολαστικές συγκρίσεις με άλλες ινδοευρωπαϊκές γλώσσες, ιδιαίτερα με τις βαλτικές γλώσσες (λιθουανική, λετονική και παλαιοπρωσική), καθώς και με τη λουβική και τη χεττιτική. Μια προσέγγιση, που συνδυάζει την επιγραφική, την αρχαιολογία και την ιστορική γλωσσολογία, και παράγει αποτελέσματα που κάποτε φαίνονταν ανέφικτα.

Η σημασία επιγραφής εκτείνεται όμως και σε άλλα πεδία. Αφ΄ενός, ενισχύει την ιδέα ότι η μινωική θρησκεία ήταν ένα σύνθετο θεολογικό σύστημα με ονοματισμένους θεούς, ιερούς τόπους και τυποποιημένες τελετουργίες. Αφ΄ετέρου, ανοίγει νέους δρόμους για την κατανόηση του πώς αυτές οι πεποιθήσεις επηρέασαν τη μεταγενέστερη ελληνική θρησκεία. Η παρουσία του Διονύσου και της Δήμητρας έτσι, σε ένα κείμενο που προηγείται της άφιξης των Μυκηναίων Ελλήνων στην Κρήτη υποδηλώνει ότι αυτές οι θεότητες δεν εισήχθησαν, αλλά ήταν ήδη μέρος του τοπικού θρησκευτικού τοπίου.

Διαβάστε επίσης:

Θεατρικό Μουσείο: Χιλιάδες αντικείμενα διασώζονται και αναδεικνύονται

Η κόσμηση και το κόσμημα στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης

Η κόσμηση και το κόσμημα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης