Τα χρυσά σκουλαρίκια της Ζεντέγια: Σε ποιον ανήκει τελικά ο αρχαίος πολιτισμός και τι σχέση έχει το Ιράν με τον Όμηρο

Κάποιες φορές ένα κόσμημα παύει να είναι απλώς κόσμημα. Γίνεται δήλωση, πολιτιστικό σύμβολο, αντικείμενο επιθυμίας και, ενίοτε, αφορμή για μια πολύ μεγαλύτερη συζήτηση που δεν χωράει στο κόκκινο χαλί.

Στις 5 Ιουλίου, σε photocall στο Λονδίνο για την ταινία Οδύσσεια του Christopher Nolan, η Ζεντέγια εμφανίστηκε με ένα λευκό, αρχαιοελληνικό σύνολο και ένα ζευγάρι εντυπωσιακά χρυσά σκουλαρίκια σε σχήμα δίσκου. Θύμιζαν το αστέρι της Βεργίνας ή τον δίσκο της Φαιστού.

Η ηθοποιός, που στην ταινία υποδύεται την Αθηνά, θεά της σοφίας και του πολέμου, συνέχισε έτσι τη διάσημη πλέον πρακτική του «method dressing». Κατά αυτή τη μέθοδο, οι στιλίστες χρησιμοποιούν την ενδυματολογική εμφάνιση όχι απλώς για την προώθηση μιας ταινίας, αλλά για να τοποθετήσουν οπτικά τους ηθοποιούς στον κόσμο των χαρακτήρων που υποδύονται.

Μόνο που αυτή τη φορά υπήρχε μια αρκετά προβληματική ιστορία πίσω από τα κοσμήματα. Και αυτή η ιστορία δεν είναι καν ελληνική.

Τα σκουλαρίκια αποτελούνται, σύμφωνα με την γκαλερί Barron London, από αρχαίες χρυσές πλακέτες-μετάλλια που αποδίδονται στον περίφημο θησαυρό του Ζιβιγιέ (Ziwiye), που βρέθηκε στη βορειοδυτική πλευρά του σημερινού Ιράν.

Οι αρχαιότητες χρονολογούνται στην πρώτη χιλιετία π.Χ., δηλαδή σχεδόν 3.000 χρόνια πριν. Η Barron, που ειδικεύεται στα σπάνια και αρχαία κοσμήματα με έδρα τη Mayfair, ανέφερε ότι απέκτησε τα συγκεκριμένα κομμάτια το 2025 από τον Λονδρέζο κοσμηματοπώλη Glenn Spiro, ο οποίος τα είχε ενσωματώσει σε ένα σύγχρονο κόσμημα με διαμάντια και κίτρινο χρυσό. Και κάπως έτσι η κοσμηματολογία συνάντησε την αρχαιολογία.

Μα τι σχέση έχει το Ιράν με την Οδύσσεια

Απολύτως καμία. Τουλάχιστον στο επίπεδο της ίδιας της ομηρικής αφήγησης. Η Οδύσσεια, όπως όλοι γνωρίζουμε (ή ελπίζουμε ότι γνωρίζουμε), είναι ένα αρχαίο ελληνικό έπος που παρακολουθεί την επιστροφή του Οδυσσέα στην Ιθάκη μετά τον Τρωικό Πόλεμο, μέσα από έναν μυθολογικό γεωγραφικό ορίζοντα που εκτείνεται στον ελληνικό και ευρύτερο μεσογειακό κόσμο. Δεν είναι έργο για την αρχαία Περσία, ούτε έχει ως ιστορικό ή μυθολογικό πλαίσιο το Ιράν.

Άρα, γιατί ένα ζευγάρι αρχαίων ιρανικών αντικειμένων, αμφιλεγόμενης προέλευσης, βρέθηκε στα αυτιά μιας Αμερικανίδας ηθοποιού που υποδύεται μια ελληνική θεότητα σε μια ταινία βασισμένη στο ομηρικό έπος; Μπέρδεμα.

Η απάντηση είναι, σε πρώτη ανάγνωση, απλή. Η αισθητική της μόδας λειτουργεί με συνειρμούς. Το λευκό φόρεμα, το κάλυμμα της κεφαλής και οι μεγάλες χρυσές κυκλικές φόρμες δημιουργούσαν την εικόνα μιας σύγχρονης θεάς. Η ιστορική καταγωγή των σκουλαρικιών, όμως, εισήγαγε στην εικόνα έναν εντελώς διαφορετικό πολιτισμικό παράγοντα. Και αυτό ακριβώς είναι που προκάλεσε την αντιπαράθεση.

Η προβληματική προέλευση των αρχαιοτήτων

Τα ευρήματα συνδέονται με την περιοχή του κάστρου Ζιβιγιέ, στη βορειοδυτική περιοχή του Ιράν, κοντά στη σημερινή πόλη Saqqez. Ανακαλύφθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του 1940 και περιλάμβαναν χρυσά, ασημένια και άλλα πολύτιμα αντικείμενα που αποδίδονται στην πρώτη χιλιετία π.Χ.

Σήμερα κομμάτια που συνδέονται με τον θησαυρό βρίσκονται σε σημαντικές συλλογές και μουσεία διεθνώς, μεταξύ των οποίων και το Metropolitan Museum of Art της Νέας Υόρκης.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι τα αντικείμενα είναι αρχαία. Είναι ότι η διαδρομή τους προς τη σύγχρονη αγορά δεν είναι πάντοτε δυνατό να τεκμηριωθεί με την απαιτούμενη βεβαιότητα.

Ο καθηγητής Peter Edwell, ιστορικός και αρχαιολόγος στο Macquarie University του Sydney, έχει επισημάνει ακριβώς αυτή την αδυναμία τεκμηρίωσης. Όπως έχει υποστηρίξει, η αρχαιολογική προέλευση πολλών αντικειμένων αυτής της κατηγορίας είναι ασαφής και υπάρχει σοβαρός λόγος να εξετάζεται το ενδεχόμενο λεηλασίας και παράνομης διακίνησης.

Εδώ βρίσκεται η ουσία της συζήτησης. Κάτι «αρχαίο» δεν είναι πάντα «νόμιμα αποκτημένο». Και το «νόμιμα αποκτημένο» δεν είναι πάντα συνώνυμο του «ηθικά αδιαμφισβήτητου».

Όταν η αρχαιολογία γίνεται αξεσουάρ

Η αντίδραση ορισμένων αρχαιολόγων ήταν έντονη. Ο Έλληνας Καθηγητής και αρχαιολόγος Δρ. Χρήστος Τσιρογιάννης, με ειδίκευση σε θέματα παράνομης διακίνησης αρχαιοτήτων, δήλωσε ότι αισθάνθηκε μια ιδιαίτερα αρνητική έκπληξη βλέποντας τόσο σημαντικά αρχαιολογικά αντικείμενα να χρησιμοποιούνται με αυτόν τον τρόπο.

Η κριτική δεν αφορά επομένως μόνο τη Ζεντέγια. Αφορά ολόκληρη την οικονομία της πολυτέλειας, στην οποία αντικείμενα που δημιουργήθηκαν για να έχουν τελετουργική, πολιτική ή κοινωνική σημασία σε έναν αρχαίο πολιτισμό μετατρέπονται, χιλιάδες χρόνια αργότερα, σε συλλεκτικά αντικείμενα υψηλής κοσμηματοποιίας και προβολής.

Μήπως, τελικά, η Ζεντέγια έφερε το Ιράν στο προσκήνιο;

Υπάρχει, ωστόσο, και ένα άλλο επιχείρημα που αξίζει να ακουστεί. Δεν είναι αυτονόητα αρνητικό το γεγονός ότι εκατομμύρια άνθρωποι που πιθανότατα δεν έχουν ακούσει ποτέ για τον θησαυρό του Ζιβιέ είδαν ξαφνικά ένα κομμάτι αρχαίας ιρανικής τέχνης σε μια από τις πιο πολυσυζητημένες κινηματογραφικές εμφανίσεις της χρονιάς.

Η ίδια η γκαλερί Barron London υποστήριξε ότι στόχος της ήταν να αναδείξει την «αξιοσημείωτη τέχνη των αρχαίων Περσών χρυσοχόων» και να ενθαρρύνει την ευρύτερη εκτίμησή της. Αυτό είναι ένα επιχείρημα που δεν μπορεί να απορριφθεί εύκολα.

Η αρχαία Περσία και, ευρύτερα, οι πολιτισμοί του σημερινού Ιράν έχουν μια ιστορία που υπερβαίνει κατά πολύ τη σύγχρονη πολιτική εικόνα της χώρας. Η διεθνής δημόσια συζήτηση για το Ιράν τα τελευταία χρόνια συνδέεται συχνά με την Ισλαμική Δημοκρατία, τις γεωπολιτικές συγκρούσεις, τις κυρώσεις, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τώρα τον πόλεμο.

Πολύ πιο σπάνια, το Ιράν εμφανίζεται ως αυτό που υπήρξε επί χιλιετίες: ένας από τους μεγάλους και αρχαίους πολιτισμούς της ανθρωπότητας. Τα σκουλαρίκια, λοιπόν, έφεραν στην επιφάνεια μια ιστορία που διαφορετικά θα έμενε σε ένα μουσείο, σε έναν κατάλογο συλλέκτη ή σε ένα ακαδημαϊκό άρθρο.

Έτσι, μια επιλογή που μπορεί να θεωρηθεί πολιτιστικά προβληματική έγινε η αφορμή για να συζητηθεί δημόσια η πολιτιστική κληρονομιά του Ιράν.

Ας ρωτήσουμε τους Ιρανούς

Και επειδή για τα θέματα του Ιράν σωστό είναι να ερωτώνται οι Ιρανοί, ώστε η υπόθεση να διερευνάται όχι μόνο μέσα από το δυτικό, αρχαιολογικό βλέμμα, η Anahita Shakeri, Ιρανή που ζει στην Ελλάδα και εργάζεται ως Business Development and Sales Manager στο Hellenic Investment Fund, παρουσίασε τη δική της θέση που είναι περισσότερο σύνθετη και ακριβώς γι’ αυτό, ενδιαφέρουσα.

«Πιστεύω ότι, όταν προβάλλεται κάτι θετικά και ο κόσμος γνωρίζει την προέλευση, είναι ωραίο να το βλέπουμε στη δημόσια σφαίρα». Υπάρχει, όμως, και μια δεύτερη σκέψη, που ακουμπά μια τραυματική διάσταση της ιρανικής πολιτιστικής κληρονομιάς.

«Ναι, είναι λυπηρό που δεν έχουμε αυτά τα ευρήματα στο Ιράν. Αλλά ταυτόχρονα, αν ήταν εκεί, θα μπορούσαν να είχαν καταστραφεί. Οπότε κανείς δεν θα γνώριζε καν ότι κάτι τέτοιο υπάρχει».

Η φράση αυτή συμπυκνώνει ένα από τα πιο δύσκολα παράδοξα της συζήτησης για την πολιτιστική κληρονομιά. Τι είναι προτιμότερο; Ένα αντικείμενο να βρίσκεται εκτός της χώρας προέλευσής του αλλά να διατηρείται, να μελετάται και να γίνεται γνωστό διεθνώς ή να επιστρέψει στον τόπο καταγωγής του, ακόμη και αν εκεί η προστασία του δεν μπορεί να θεωρηθεί αυτονόητη; Τα πιο πάνω ερωτήματα αγγίζουν τους Έλληνες με έναν ιδιαίτερα προσωπικό τρόπο.

Και η απάντηση δεν είναι καθόλου απλή καθώς η προέλευση είναι η αρχή της συζήτησης, όχι το τέλος της.

«Θα ήθελα, όμως, να μιλούσαν και για όσα συμβαίνουν σήμερα». Η Anahita Shakeri θέτει και ένα δεύτερο ζήτημα, περισσότερο πολιτικό. «Αν η Ζεντέγια χρησιμοποιεί κάτι που προέρχεται από το Ιράν, θα ήθελα και να μιλούσε για όσα συμβαίνουν στη χώρα σήμερα. Αλλά παρότι χρησιμοποιούν τα κοσμήματά μας, δεν αναφέρουν καν τι γίνεται στο Ιράν».

Είναι μια παρατήρηση που μεταφέρει τη συζήτηση από την αρχαιολογία στη σύγχρονη ηθική και την πολιτική. Μπορεί όμως η επιλογή της Ζεντέγια να έκανε ακριβώς αυτό, χωρίς λόγια. Φυσικά, το να φοράς ένα αντικείμενο από έναν πολιτισμό είναι εύκολο. Το να αναγνωρίζεις και τη σύγχρονη κοινωνία που κληρονόμησε αυτόν τον πολιτισμό είναι δυσκολότερο.

Η κριτική αυτή αποκτά ακόμα μεγαλύτερο βάρος μέσα στο σημερινό γεωπολιτικό περιβάλλον, όπου το Ιράν βρίσκεται στο επίκεντρο πολεμικής σύγκρουσης και διεθνούς αντιπαράθεσης με επιπτώσεις που ξεφεύγουν από το συγκεκριμένο γεωγραφικό πλαίσιο και αγγίζουν το παγκόσμιο σε κοινωνικό, οικονομικό και πολιτικό επίπεδο.

Από αυτή την οπτική, η εικόνα μιας Αμερικανίδας σταρ να φορά αρχαίο ιρανικό χρυσό σε μια λαμπερή κινηματογραφική εκδήλωση μπορεί να διαβαστεί ως πολιτιστική αναγνώριση αλλά και ως μια σουρεαλιστική αποσύνδεση του παρελθόντος από το παρόν.

Η ειρωνεία της θεάς Αθηνάς

Υπάρχει, τέλος, μια ενδιαφέρουσα ειρωνεία στην επιλογή. Η Ζεντέγια δεν υποδύεται μια οποιαδήποτε ηρωίδα της Οδύσσειας. Υποδύεται την Αθηνά, μια θεότητα που, στον ομηρικό κόσμο, ενσαρκώνει τη σοφία, τη στρατηγική σκέψη και την πολιτισμική ισχύ.

Η εμφάνισή της στο Λονδίνο ήταν σχεδιασμένη ώστε να παραπέμπει στην αρχαιότητα. Το λευκό ένδυμα και τα χρυσά σκουλαρίκια δημιουργούσαν ένα μυθολογικό tableau. Μόνο που η «αρχαιότητα» δεν μπορεί να γίνει μία ενιαία αισθητική κατηγορία.

Υπάρχει η αρχαία Ελλάδα, η αρχαία Περσία, η Μεσοποταμία, η Αίγυπτος, η Ανατολία, η Levant, οι πολιτισμοί της Κεντρικής Ασίας. Και εκεί υπήρχαν εμπορικά δίκτυα, πόλεμοι, μετακινήσεις πληθυσμών και ανταλλαγές ιδεών πολύ πριν δημιουργηθούν τα σημερινά σύνορα.

Η συνύπαρξη συνεπώς διαφορετικών πολιτισμών στην ίδια εικόνα δεν είναι από μόνη της ιστορικά παράλογη. Αντιθέτως, η αρχαιότητα ήταν ένας κόσμος διασυνδέσεων, κάτι από το οποίο φαίνεται να απομακρυνόμαστε σήμερα, εάν συνεχίσουν να είναι διάσημες οι αποσχιστικές τάσεις στην πολιτική που οδηγούν σε κρατική απομόνωση και μια φαινομενική ανεξαρτησία των κρατών σε έναν υπέρ-συνδεδεμένο κόσμο.

Το ερώτημα είναι εάν η σύγχρονη μόδα αναγνωρίζει αυτή την πολυπλοκότητα ή αν απλώς μετατρέπει διαφορετικές αρχαιότητες σε ένα ενιαίο, εξωτικό moodboard προς ικανοποίηση του στιγμιαίου σκοπού μιας εμφάνισης.

Και σε ποιον ανήκει τελικά ένας πολιτισμός;

Ίσως αυτή να είναι η πραγματική ερώτηση που κρύβεται πίσω από τα σκουλαρίκια της Ζεντέγια. Όχι ποιος έχει τον τίτλο ιδιοκτησίας, κάτι που άλλωστε είναι αδύνατον ορισμού. Αλλά ποιος έχει το δικαίωμα να αφηγείται την ιστορία του αντικειμένου.

Τα τελευταία χρόνια, η συζήτηση για τον επαναπατρισμό αρχαιοτήτων έχει μετατοπιστεί από το περιθώριο της μουσειακής πολιτικής στο κέντρο της διεθνούς πολιτιστικής διπλωματίας.

Αντικείμενα που αποκτήθηκαν μέσα από αποικιακά συστήματα, πολέμους, λεηλασίες ή αμφισβητούμενες συναλλαγές επανεξετάζονται. Μουσεία και ιδιωτικές συλλογές υποχρεώνονται όλο και περισσότερο να απαντήσουν όχι μόνο στο «είναι νόμιμο;», αλλά και στο «είναι δίκαιο;».

Η υπόθεση της Ζεντέγια έχει ακριβώς αυτή τη δυναμική. Από τη μία, υπάρχει η βάσιμη επιθυμία να προστατευθεί η πολιτιστική κληρονομιά από τη λεηλασία και την παράνομη αγορά αρχαιοτήτων καθώς η εμπορευματοποίηση αντικειμένων αμφίβολης provenance μπορεί να ενισχύσει μια αγορά που έχει ιστορικά τροφοδοτηθεί από την αρχαιοκαπηλία.

Από την άλλη, υπάρχει ο κίνδυνος η πολιτιστική κληρονομιά να αντιμετωπιστεί ως κάτι τόσο ιερό και απομονωμένο ώστε να αποκοπεί από τη σύγχρονη ζωή. Η τέχνη δεν είναι υποχρεωμένη να παραμένει πίσω από γυαλί για να είναι σεβαστή. Και η διεθνής έκθεση ενός πολιτιστικού αντικειμένου μπορεί πράγματι να δημιουργήσει ενδιαφέρον, γνώση και, τελικά, πίεση για καλύτερη προστασία και αναγνώριση.

Η δημοσιότητα ως αρχή μιας καλύτερης συζήτησης

Η υπόθεση έχει ήδη κάνει κάτι που μουσεία, αρχαιολόγοι και ιστορικοί προσπαθούν επί δεκαετίες να κάνουν: έστρεψε εκατομμύρια μάτια σε ένα ζήτημα που συνήθως παραμένει αποκλειστικά θέμα των εξειδικευμένων επαγγελματιών.

Τα αντικείμενα μπορεί να μην έπρεπε ποτέ να είχαν μετατραπεί σε κόσμημα. Μπορεί, όμως, η δημόσια συζήτηση που προκάλεσαν να είναι απολύτως απαραίτητη. Γιατί η πολιτιστική κληρονομιά δεν είναι μόνο θέμα του παρελθόντος. Είναι θέμα εξουσίας στο παρόν.

Ίσως, λοιπόν, η εικόνα της Ζεντέγια με τα χρυσά σκουλαρίκια να είναι ταυτόχρονα λανθασμένη και χρήσιμη. Λανθασμένη, εάν η αρχαία ιρανική κληρονομιά χρησιμοποιείται απλώς ως εξωτικό décor για μια ελληνική μυθολογική αφήγηση.

Χρήσιμη, εάν μας αναγκάζει να κοιτάξουμε πέρα από το glamour και να ρωτήσουμε από πού προέρχεται ένα αντικείμενο, ποιος το έβγαλε από το έδαφος, ποιος το απέκτησε, με ποιο δικαίωμα βρίσκεται σήμερα σε μια ιδιωτική συλλογή και ποιος έχει τελικά το δικαίωμα να αποφασίζει πώς θα αφηγηθεί την ιστορία του.

Στην καλύτερη εκδοχή της η διχαστική εμφάνιση της ηθοποιού έκανε ένα αντικείμενο που σχεδιάστηκε για να τραβήξει τα βλέμματα, να μας κάνει να το κοιτάξουμε πολύ πιο βαθιά αλλά και πέρα από αυτό.

Γιατί το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν η Ζεντέγια έπρεπε να φορέσει τα σκουλαρίκια ή από πού αυτά προήλθαν. Το ερώτημα είναι αν, αφού τα φόρεσε, αν εμείς μπορούμε να εξετάσουμε σωστά όλα τα ερωτήματα και την ιστορία που κουβάλησε στους λοβούς της.

Διαβάστε επίσης:

Το καλοκαίρι της τέχνης: Νησιά, εκθέσεις και δημιουργοί που αξίζει να ανακαλύψεις

Η Μπάσια Εμπειρίκος φιλοξενεί τον Φίλιππο Θεοδωρίδη στο Παρίσι

Ancient Kallos x Μαργιώρα: Ένα αρχοντικό από την εποχή του Όθωνα φιλοξενεί την ελληνική κομψότητα στην Κύθνο