Le Monde: Η νέα γαλλική νομοθεσία ανοίγει «παράθυρο» για την επιστροφή θραυσμάτων του Παρθενώνα από το Λούβρο

Την εκτίμηση ότι η νέα γαλλική νομοθεσία, η οποία υιοθετήθηκε στις 7 Μαΐου, ενδέχεται να δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την επιστροφή στην Αθήνα ορισμένων τουλάχιστον θραυσμάτων του Παρθενώνα που βρίσκονται στο Λούβρο, διατυπώνει η δικηγόρος και ερευνήτρια του Εθνικού Κέντρου Επιστημονικής Έρευνας της Γαλλίας (CNRS), Κατερίνα Τιτή, σε άρθρο της στη γαλλική εφημερίδα Le Monde.

Όπως επισημαίνει, παρότι στη Γαλλία έχει γίνει εκτενής συζήτηση γύρω από τη δέσμευση του Εμανουέλ Μακρόν το 2017 για την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών στην υποσαχάρια Αφρική, το ζήτημα των λεηλατημένων αρχαιοτήτων —αιγυπτιακών, ελληνικών, ετρουσκικών ή ρωμαϊκών— παρέμενε για χρόνια σχεδόν «ταμπού». Η οριστική υιοθέτηση του νέου νόμου από το γαλλικό Κοινοβούλιο χαρακτηρίστηκε ιστορική, και, όπως σημειώνει η Ελληνίδα ερευνήτρια, πιθανότατα είναι. Ωστόσο, υπογραμμίζει ότι το νέο πλαίσιο συνοδεύεται από σημαντικούς περιορισμούς.

Συγκεκριμένα, ο νόμος θέτει ως χρονικό όριο το 1815, καθώς καλύπτει μόνο παράνομες αποκτήσεις που πραγματοποιήθηκαν μετά από αυτή την ημερομηνία. Παράλληλα, προβλέπει εξαιρέσεις, καθώς δεν περιλαμβάνει αρχαιολογικά αντικείμενα που αποκτήθηκαν μέσω συμφωνιών διαμοιρασμού ευρημάτων από ανασκαφές ή μέσω ανταλλαγών για επιστημονικούς σκοπούς.

Η Κατερίνα Τιτή τονίζει ότι, για να αποτιμηθεί η πραγματική εμβέλεια του νόμου, απαιτείται ενδελεχής έρευνα γύρω από την προέλευση κάθε αρχαιολογικού αντικειμένου. Μια τέτοια διαδικασία, όπως σημειώνει, συχνά δυσχεραίνεται από την έλλειψη εύκολα προσβάσιμων πληροφοριών. Στο πλαίσιο αυτό, θεωρεί ιδιαίτερα διαφωτιστική την εξέταση της περίπτωσης των θραυσμάτων του Παρθενώνα που βρίσκονται στο Μουσείο του Λούβρου.

Σύμφωνα με την ίδια, το Λούβρο διαθέτει μεγάλο αριθμό ελληνικών αρχαιοτήτων, μεταξύ των οποίων και ορισμένα θραύσματα του Παρθενώνα —άλλα επιβεβαιωμένα και άλλα πιθανολογούμενα. Δύο από αυτά εντοπίστηκαν το 1788 και το 1789 από τον Λουί Φρανσουά Σεμπαστιάο Φοβέλ, ζωγράφο, διπλωμάτη και αρχαιολόγο, ο οποίος εργαζόταν τότε για τον πρέσβη της Γαλλίας στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Στο άρθρο υπενθυμίζεται ότι ο Φοβέλ είχε λάβει σαφείς οδηγίες από τον εργοδότη του, ο οποίος τον παρότρυνε να πάρει από την Αθήνα και την ευρύτερη περιοχή «ό,τι μπορούσε», χρησιμοποιώντας κάθε δυνατό μέσο. Η συγκεκριμένη διατύπωση, όπως σημειώνεται, έχει μείνει στην ιστορία ως χαρακτηριστικό παράδειγμα της νοοτροπίας λεηλασίας που επικρατούσε εκείνη την εποχή.

Το πρώτο από τα δύο θραύσματα, το οποίο ανήκει στη ζωφόρο του Παρθενώνα και είναι γνωστό ως η πλάκα με τις Εργαστίνες, κατασχέθηκε από τους επαναστάτες το 1792, όταν έφτασε στη Γαλλία. Επομένως, η ένταξή του στη δημόσια περιουσία προηγείται του χρονικού ορίου του 1815. Αντίθετα, το δεύτερο θραύσμα, μια μετόπη που απεικονίζει έναν κένταυρο και μία Λαπιθίδα, αποκτήθηκε από το Λούβρο το 1818 μέσω δημοπρασίας. Κατά συνέπεια, θα μπορούσε, σύμφωνα με την Κατερίνα Τιτή, να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του νέου νόμου και να επιστραφεί.

Η ερευνήτρια προσθέτει ότι και άλλα θραύσματα που θεωρείται πως ανήκουν στον Παρθενώνα αποκτήθηκαν σε μεταγενέστερες περιόδους. Μία κεφαλή από μετόπη πωλήθηκε στο Λούβρο το 1880, μία ακόμη το 1927, ενώ μία τρίτη κεφαλή, η οποία πιθανόν να προέρχεται από τη ζωφόρο, δωρήθηκε το 1916. Μόνο ένα αρχιτεκτονικό θραύσμα του Παρθενώνα είχε δωρηθεί πριν από το 1815.

Με βάση τα παραπάνω, η Κατερίνα Τιτή υποστηρίζει ότι αρκετά από τα θραύσματα αυτά θα μπορούσαν να υπαχθούν στον νόμο περί επιστροφής πολιτιστικών αγαθών. Θέτει, ωστόσο, ένα κρίσιμο νομικό ερώτημα: εάν ο νόμος εφαρμόζεται και σε αντικείμενα που λεηλατήθηκαν ή αφαιρέθηκαν πριν από το 1815, αλλά εντάχθηκαν στη δημόσια περιουσία μετά από αυτή την ημερομηνία.

Όπως εξηγεί, ο νόμος δεν θεωρεί παράνομη μόνο την απόκτηση ενός αντικειμένου μέσω κλοπής ή λεηλασίας, αλλά και την απόκτησή του από πρόσωπο που δεν είχε δικαίωμα να το διαθέσει. Συνεπώς, εφόσον ένας κάτοχος δεν είχε νόμιμο δικαίωμα διάθεσης ενός αντικειμένου, τίθεται ζήτημα νομιμότητας της μεταβίβασής του. Κατά την άποψή της, καθοριστική θα μπορούσε να θεωρηθεί η ημερομηνία κατά την οποία το αντικείμενο εντάχθηκε στη δημόσια περιουσία.

Για την πλάκα με τις Εργαστίνες, της οποίας η επιστροφή δεν μπορεί να βασιστεί απευθείας στον νέο νόμο λόγω της χρονολογίας απόκτησής της, η Κατερίνα Τιτή σημειώνει ότι παραμένει ανοιχτή η δυνατότητα ειδικής νομοθετικής ρύθμισης. Δηλαδή, ακόμη και αν ένα αίτημα δεν εμπίπτει στο χρονικό πεδίο του νέου νόμου, η επιστροφή μπορεί να πραγματοποιηθεί μέσω ξεχωριστού νόμου που θα αφορά τη συγκεκριμένη περίπτωση.

Παράλληλα, επισημαίνει ότι η διαδικασία δεν είναι αυτόματη. Για το Λούβρο και τα υπόλοιπα εθνικά μουσεία της Γαλλίας, απαιτείται η έγκρισή τους προκειμένου ένα αντικείμενο να απομακρυνθεί από τις συλλογές τους. Γι’ αυτό, όπως τονίζει, είναι απαραίτητη μια λεπτομερής και τεκμηριωμένη μελέτη της προέλευσης κάθε θραύσματος του Παρθενώνα, προτού μπορέσει να διατυπωθεί ασφαλής κρίση για την πιθανή επιστροφή του στην Ελλάδα.

Η ίδια καταλήγει ότι, παρά τις νομικές και πρακτικές αβεβαιότητες, ένα στοιχείο αλλάζει: η πολιτική βούληση. Ο νέος γαλλικός νόμος εντάσσεται σε ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο επανεξέτασης των επιστροφών πολιτιστικών αγαθών, όπως η πολιτική που υιοθέτησε η Ολλανδία το 2020.

Στο ίδιο πνεύμα, η Γαλλία, η οποία διατηρεί στενούς διπλωματικούς και φιλικούς δεσμούς με την Ελλάδα, θα μπορούσε να προχωρήσει σε επιστροφή θραυσμάτων ακόμη και πέρα από τα στενά όρια του νέου νόμου. Η Κατερίνα Τιτή παραπέμπει στα παραδείγματα του Βατικανού, της Ιταλίας και του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης, που έχουν ήδη επιστρέψει στην Ελλάδα θραύσματα του Παρθενώνα από τις συλλογές τους.

Σε κάθε περίπτωση, καταλήγει ότι είναι πλέον αναγκαία μια κριτική εξέταση της προέλευσης των έργων που βρίσκονται σε δημόσιες συλλογές, είτε πρόκειται για αποικιακά αντικείμενα είτε για αρχαιολογικά ευρήματα.

Διαβάστε επίσης 

Ευρωπαϊκός Διαγωνισμός Γνώσεων για το Χρήμα: Την πρώτη θέση κέρδισαν οι Ελληνίδες μαθήτριες

Κασσελάκης: Αθώος από το δευτεροβάθμιο δικαστήριο για παράβαση του νόμου περί δήλωσης πόθεν έσχες

Μυρωδιά αερίου στην Αττική: Οδηγίες προστασίας για τους πολίτες – Τι λένε Πολιτική Προστασία και ειδικοί