Τα παιδία, και όχι μόνον, παίζει – Μια αρχαία ελληνική πόλη γεμάτη παιχνίδια

Πάνω από εκατό αρχαία «επιτραπέζια» παιχνίδια, μια ελληνική πόλη και οι αποκαλύψεις για την καθημερινότητα των ανθρώπων πριν από 2000 χρόνια και εντεύθεν. Ως «παιδική χαρά» μπορεί να εκλάβει κανείς, το πλήθος των χαραγμένων σε πέτρα παιχνιδιών που βρέθηκαν στα ερείπια της Πτολεμαΐδας στην Κυρηναϊκή της Λιβύης. Εκεί όπου άκμασε η πόλη των Πτολεμαίων ως κέντρο εμπορίου και πολιτισμού με το στρατηγικής θέσης λιμάνι της και το ασφαλές αγκυροβόλιο για τα πλοία όλης της Μεσογείου.

Σήμερα όμως, δεν είναι μόνον οι μεγαλοπρεπείς ναοί και οι μνημειώδεις επιγραφές που φανερώνουν την παλιά δόξα, είναι και τα ανεπαίσθητα αποτυπώματα της καθημερινής ζωής, ίχνη αναψυχής, που προσφέρουν μια σπάνια ματιά στον τρόπο που οι άνθρωποι περνούσαν το χρόνο τους, ακόμα και μετά την καταστροφή της Πτολεμαΐδας. Αυτά τα απλά πλέγματα, σκαλισμένα στους ασβεστολιθικούς όγκους των ερειπίων και στα αρχαία τείχη μπορεί να μην υποδηλώνουν βασιλική εξουσία ή μια ελιτίστικη κουλτούρα, δείχνουν όμως, τις συνήθειες των απλών ανθρώπων, οι οποίες διέσχισαν τους αιώνες.

Πρόκειται για μία ανακάλυψη, στο πλαίσιο της αρχαιολογικής έρευνας, που διενεργείται από το Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας με επικεφαλής τη Ζόφια Κοβάρσκα, η οποία πραγματοποιεί ανασκαφές στην ιστορική περιοχή της Κυρηναϊκής.

Εκατό επιτραπέζια

Τα ίδια τα παιχνίδια είναι απατηλά απλά. Καθένα από αυτά αποτελείται από μια σειρά μικρών, κυκλικών κοιλοτήτων διατεταγμένων σε τετράγωνα ή ορθογώνια σχέδια. Σε μερικά οι κοιλότητες διατάσσονται σε πλέγμα τρία επί τρία ενώ άλλες επεκτείνονται σε διατάξεις πέντε επί πέντε, έξι επί έξι ή ακόμα και επτά επί επτά. Εμφανίζονται επίσης ορθογώνιες παραλλαγές, όπως και πλέγματα τέσσερα επί έξι. Αλλά και το μέγεθος των πινακίδων ποικίλει, καθώς μερικές έχουν πλάτος μόλις 15 εκατοστά ενώ άλλες εκτείνονται σε αρκετές δεκάδες εκατοστά. Σκαλισμένα εξάλλου, σε οποιαδήποτε επιφάνεια ήταν διαθέσιμη, τα παιχνίδια βρίσκονται σήμερα σε απλούς λίθινους όγκους, θραύσματα μαρμάρινων κιόνων ή στους τοίχους αρχαίων κτηρίων.

Αρχικά η αρχαιολόγος ανέμενε να καταγράψει μόνο μια χούφτα. Αντ’ αυτού όμως, μέσα σε λίγες μέρες, ο αριθμός ξεπέρασε τα 100. Σε ορισμένες περιοχές μάλιστα, πολλαπλές πινακίδες, είκοσι ή περισσότερες συγκεντρώνονται σε ένα μόνο σημείο. Πυκνότητα, που υποδηλώνει, ότι δεν επρόκειτο για ήταν μεμονωμένα χαράγματα αλλά ήταν μέρος μιας ευρείας και συνήθους δραστηριότητας.

Η αρχαία Πτολεμαΐδα

Μία από τις βασικές προκλήσεις είναι πάντως, η χρονολόγηση, καθώς σε αντίθεση με τα νομίσματα ή την κεραμική, αυτά τα χαράγματα δεν έχουν σαφές στρωματογραφικό πλαίσιο ώστε να τα συνδέσουν με έναν συγκεκριμένο αιώνα.

Ωστόσο, ένα είναι το συμπέρασμα που προκρίνεται. Ότι οι πινακίδες σκαλίστηκαν αφού η πόλη είχε ήδη χάσει την αρχική της λειτουργία. Με άλλα λόγια, τα συγκεκριμένα παιχνίδια παίζονταν όχι σε μια ακμάζουσα ελληνική μητρόπολη αλλά ανάμεσα στα ερείπιά της. Πρόκειται για μία μετατόπιση, που μετατρέπει την Πτολεμαΐδα από ένα κλασικό αστικό κέντρο σε ένα τοπίο επαναχρησιμοποίησης, όπου οι μεταγενέστεροι πληθυσμοί προσάρμοσαν την εγκαταλελειμμένη αρχιτεκτονική στις δικές τους ανάγκες. Χωρίς ωστόσο αυτό να σημαίνει, ότι δεν αναπαρήγαγαν συνήθειες που μπορεί να επικρατούσαν στην πόλη, λειτουργώντας ως συνεχιστές.

Ιδρυμένη στα τέλη του 4ου ή στις αρχές του 3ου αιώνα π.Χ. από τους Πτολεμαίους μετά τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου η Πτολεμαΐδα πήρε το όνομά της πιθανότατα από τον Πτολεμαίο Γ΄ τον Ευεργέτη και εξελίχθηκε σε ένα από τα μεγαλύτερα αστικά κέντρα της περιοχής πριν παρακμάσει και τελικά εγκαταλειφθεί μετά την αραβική κατάκτηση τον 7ο αιώνα μ.Χ. Στο μεταξύ οι Ρωμαίοι είχαν ονομάσει την πόλη Τολμέτα ενώ σήμερα η σύγχρονη ονομασία της πόλης που βρίσκεται κοντά στην αρχαία τοποθεσία είναι Τολμέιτα.

Οι σύγχρονες ανασκαφές συνεχίστηκαν το 2023, μετά από μια μακρά διακοπή, που είχε προκληθεί από την πολιτική αστάθεια στη χώρα συνδεδεμένη με τον Λιβυκό Εμφύλιο Πόλεμο. Έκτοτε, πολωνοί αρχαιολόγοι εργάζονται σε πολλαπλούς τομείς του χώρου, συμπεριλαμβανομένης της ακρόπολης και των κοντινών υποθαλάσσιων ζωνών όπου έχουν εντοπιστεί και υπολείμματα αρχαίων ναυαγίων. Αλλά μεταξύ αυτών των ερευνών μεγάλης κλίμακας, τα μικρά, επαναλαμβανόμενα χαράγματα, που είναι διάσπαρτα στα ερείπια είναι αυτά που προσελκύουν όλο και μεγαλύτερη προσοχή.

Πώς παίζονταν

Τα μοτίβα που είναι σκαλισμένα στην πέτρα ωστόσο, δεν είναι μοναδικά. Παρόμοιες πινακίδες παιχνιδιών έχουν καταγραφεί σε όλη τη Βόρεια Αφρική, την Κεντρική Αφρική και μέρη της Μέσης Ανατολής. Μερικά μοιάζουν με παραλλαγές της mancala, μιας ευρέως διαδεδομένης οικογένειας παιχνιδιών στρατηγικής. Ένας τύπος, που παίζεται σε πλέγμα τρία επί τρία, αντικατοπτρίζει τη λογική του tic-tac-toe (παιχνίδι με χαρτί και μολύβι για δύο παίκτες). Και ένας άλλος περιλαμβάνει το μάζεμα αντίπαλων κομματιών, αντανακλώντας τους μηχανισμούς της ντάμα.

Αυτές οι παραλληλίες υποδηλώνουν μια κοινή κουλτούρα παιχνιδιών που ξεπερνούσε τα περιφερειακά όρια. Τέτοια ευρήματα εξάλλου, ενισχύουν την ιδέα ότι απλά, φορητά συστήματα παιχνιδιών εξαπλώνονται εύκολα σε κινητούς πληθυσμούς, προσαρμοζόμενα στις τοπικές συνθήκες και διατηρώντας παράλληλα τους βασικούς κανόνες.

Σήμερα, οι κάτοικοι της Τολμέιτα δεν αναγνωρίζουν πλέον τα παιχνίδια που παίζονταν κάποτε σε αυτές τις πινακίδες, ωστόσο κάποιες μνήμες φαίνεται ότι έχουν διασωθεί. Συγκεκριμένα, ηλικιωμένος κάτοικος της περιοχής περιέγραψε στους αρχαιολόγους δύο είδη παιχνιδιών που έχουν επιβιώσει. Στο ένα, δύο παίκτες ελέγχουν από τρία κομμάτια ο καθένας σε ένα πλέγμα εννέα τετραγώνων, με στόχο να τα ευθυγραμμίσουν σε μια σειρά. Και σε ένα άλλο, οι παίκτες προσπαθούν να πιάσουν τα κομμάτια ο ένας του άλλου, με τη νίκη να καθορίζεται από τον αριθμό των συλλήψεων. Όσο για τα υλικά που χρησιμοποιούνται δεν τυποποιήθηκαν ποτέ. Μπορεί να είναι πέτρες, θραύσματα κεραμικής, σπόροι ή όποια άλλα μικρά, διακριτά αντικείμενα θα μπορούσαν να χρησιμεύσουν ως κομμάτια παιχνιδιού. Γιατί η λειτουργία είχε μεγαλύτερη σημασία από τη μορφή.

Η ερμηνεία και η συνέχεια

Η πιθανότητα να ήταν κύριοι χρήστες αυτών των παιχνιδιών, οι βοσκοί της περιοχής είναι μεγάλη κατά τους αρχαιολόγους. Κι αυτό, γιατί η περιοχή γύρω από την Πτολεμαΐδα παραμένει ιδανική για βόσκηση, με μεγάλες εκτάσεις κατάλληλες για κατσίκες και πρόβατα. Αλλά και τα σημεία εμφάνισης των πινακίδων υποστηρίζουν τη θεωρία. Πολλές βρίσκονται σε υπερυψωμένα τμήματα ερειπίων ή στις γωνίες κτιρίων, θέσεις που προσφέρουν σαφή οπτική γωνία πάνω από το γύρω έδαφος. Αυτά θα ήταν ιδανικά σημεία για την παρακολούθηση των κοπαδιών. Ενώ τα ζώα έβοσκαν, οι βοσκοί περίμεναν, παρακολουθούσαν και έπαιζαν.

Εν τέλει όμως, όπως σημειώνουν οι ανασκαφείς αυτή η ανακάλυψη προσθέτει μια νέα διάσταση στην αρχαιολογική ερμηνεία, καθώς μετατοπίζει την προσοχή από τη μνημειώδη αρχιτεκτονική στα απλά πράγματα της ζωής. Γιατί αυτά τα σκαλιστά πλέγματα, που εύκολα παραβλέπονται, τεκμηριώνουν μια μορφή συνέχειας. Ακόμα κι όταν οι πόλεις καταρρέουν και τα πολιτικά συστήματα αλλάζουν, οι ανθρώπινες συνήθειες διαρκούν. Οι πέτρες παραμένουν οι ίδιες, αλλά η σημασία τους εξελίσσεται.

Καθώς η έρευνα πάντως συνεχίζεται, ο αριθμός των καταγεγραμμένων πινακίδων αναμένεται να αυξηθεί. Με την ιστορία να μην γράφεται μόνον σε επιγραφές και μνημεία αλλά μερικές φορές να χαράσσεται και στην πέτρα.

Διαβάστε επίσης:

Πιερρακάκης: Η Ελλάδα αποτελεί «οδηγό» για την Ευρώπη σε μία εποχή κρίσεων

ΕΛΙΝΤ: Νέος πρόεδρος ο Γεώργιος Πρατικάκης

Υπάρχει αγοραστής γι’ αυτόν τον «απρόσωπο» πίνακα; – Έργο της Αρτεμισίας Τζεντιλέσκι σε δημοπρασία