Βλάσης Φρυσίρας: «Ο χρόνος ήταν απλόχερος απέναντί μου»

Παρατηρώντας πώς κινείται ο Βλάσης Φρυσίρας ανάμεσα στα μνημειώδη τελάρα που κοσμούν το ατελιέ του, αντιλαμβάνεται κανείς το εξής: Η εντυπωσιακή ευελιξία του απορρέει από το αιχμηρό πνεύμα αλλά και το ασίγαστο πάθος του, όσο τετριμμένο και αν αυτό ακούγεται.

Λίγα πράγματα άλλαξαν από τότε που η υπογράφουσα τον συνάντησε πρώτη φορά με αφορμή την ίδρυση του Μουσείου Φρυσίρα στην Πλάκα πριν από είκοσι έξι χρόνια. Η πρόσφατη συνάντηση στο χώρο του πραγματοποιήθηκε με αφορμή ένα εξαιρετικό γεγονός: Τη μεγαλειώδη έκθεση που ετοιμάζεται προς τιμήν του στο Κέντρο Πολιτισμού Ελληνικός Κόσμος τον Σεπτέμβριο. Εκεί θα παρουσιαστεί μέρος από τη διάσημη συλλογή του Βλάση Φρυσίρα αλλά και το νέο πρόσωπο του αεικίνητου φιλότεχνου.

Πρώτα όμως μια ευσύνοπτη παρένθεση: Αν το εμβληματικό Μουσείο Φρυσίρα βρισκόταν σε κάποια πρωτεύουσα της δυτικής Ευρώπης, η ανθρωπότητα θα απολάμβανε ένα προνόμιο: Την εγγύτητα με σχεδόν πέντε χιλιάδες ευρωπαϊκά αριστουργήματα από τη μοντέρνα εποχή μέχρι σήμερα. Ο ίδιος ο Βλάσης Φρυσίρας θα διέθετε ευρύτερη, παγκόσμια φήμη. Μνημονεύεται άλλωστε από διεθνώς διακεκριμένους ειδικούς της Τέχνης (όπως ο Μπράιαν Ρόμπερτσον, πάλαι ποτέ διευθυντής Whitechapel στο Λονδίνο).

Το Μουσείο Φρυσίρα ανέστειλε υποχρεωτικά τη λειτουργία του τις μέρες της πανδημίας. Τότε όμως ο Βλάσης Φρυσίρας ανακάλυψε ένα νέο τρόπο ζωτικής επαφής με τη δημιουργία: Έπιασε ο ίδιος το πινέλο και δοκίμασε τη σχέση του με το άδειο ταμπλώ. Έτσι γεννήθηκε το νέο του πρόσωπο. Τα τελευταία τέσσερα χρόνια ζωγραφίζει με μανία, με τον παιδικό ενθουσιασμό που επαινούν οι κριτικοί της τέχνης. Με την ίδια σχολαστικότητα με την οποία δικηγόρησε μέχρι τα εξήντα πέντε του χρόνια, το 2009. Τότε που πήρε σύνταξη από την περίφημη δικηγορική του εταιρεία (την οποία τώρα έχει αναλάβει ο γιος του, Στάμος Φρυσίρας). Η νομική είχε ανοίξει τις πόρτες για να αποκτήσει το ιδιωτικό του παράθυρο στην τέχνη και να το διατηρήσει.

Η ανεκτίμητη προσφορά του Βλάση Φρυσίρα έχει αναγνωριστεί και επικυρώνεται με αυτόν τον πανηγυρικό τρόπο στον Ελληνικό Κόσμο. Η έκθεση τιτλοφορείται Βλάσης Φρυσίρας, διπλό πορτρέτο: Ο συλλέκτης, ο ζωγράφος.

Τα τέσσερα τελευταία χρόνια λοιπόν έχει ολοκληρώσει τετρακόσια έργα δουλεύοντας στο ατελιέ του δέκα ώρες τη μέρα -«σαν παλαβός», όπως παραδέχεται. «Δεν γίνεται αλλιώς». Δεν πρόκειται μόνο για αυτοδίδακτο ζωγράφο, αλλά και για φαινόμενο της ζωγραφικής διότι την ξεκίνησε στα εβδομήντα – τόσα του χρόνια.

Στην αρχή φιλοτεχνούσε μόνο μικρά έργα, πενήντα επί εβδομήντα, κυρίως πορτρέτα φίλων –Μπότσογλου, Βερούκα, Σακαγιάν.

Ύστερα εξελίχθηκε. Τώρα πιάνει μόνο μεγάλης κλίμακας τελάρα και εστιάζει αποκλειστικά στη γυναικεία μορφή. Ανάμεσά τους βρίσκεται και το πορτρέτο της εγγονής του της Ζωής Φρυσίρα. Έχει συλλάβει έξοχα το στιλ της: ντυμένη στα μαύρα, με το κινητό στο χέρι, το μπλαζέ ύφος της εφηβίνας αλλά και την αθωότητά της. «Με προβλημάτισε πολύ το κεφάλι της», εξηγεί ο παππούς έμπλεος περηφάνια. Ο Βλάσης Φρυσίρας απέκτησε δύο γιους τον Στάμο (από το όνομα του πατέρα του) και τον Θανάση Φρυσίρα.

Η ζωγραφική του διασταυρώνει τον μεταϊμπρεσιονισμό με την ποπ αρτ. Ανασκαλεύει τα θέματά του από το ίντερνετ, επιλέγει μία μία τις γυναικείες μορφές από την άπειρη προσφορά του διαδικτύου. «Η επιλογή είναι μαγκιά», παρατηρεί. Επίσης, ανατρέχει στα πορτφόλιο γνωστών φωτογράφων όπως η Λίμποβιτς και ο Λίντμπεργκ παραλλάσσοντας τις λήψεις τους. Ένα γυμνό του Χέλμουτ Νιούτον μετατρέπεται από τον Βλάση Φρυσίρα σε μορφή υπεριπτάμενη, σαν να την απορροφάει το γαλάζιο.

«Ένας κόσμος θηλυκός, ιδωμένος θωπευτικά, ηδονοβλεπτικά, αλλά τρυφερά και όχι κυριαρχικά, όπως τον επινοεί, τον κατανοεί και τον φαντασιώνεται ένα αντρικό βλέμμα», γράφει για τη ζωγραφική του Βλάση Φρυσίρα ο Ανδρέας Μαράτος το 2024.

Η ογκώδης συλλογή του καλύπτει τα τελευταία εκατό χρόνια της ευρωπαϊκής (και όχι μόνο) ζωγραφικής.

Πρόκειται για «μία από τις σημαντικότερες στον κόσμο», διευκρινίζει ο ίδιος. Αυτό συμβαίνει από άποψη ποιότητας και αντιπροσωπευτικότητας των έργων αλλά και λόγω της σημασίας των δημιουργών τους στην ιστορία της Τέχνης. Σήμερα, στο αρχοντικό κτήριο (του Τσιλέρ) στη Μονής Αστερίου στην Πλάκα, φυλάσσονται πάνω από τρεις χιλιάδες έργα από τα περίπου τέσσερις χιλιάδες πεντακόσια της συλλογής.

Ο Βλάσης Φρυσίρας ξεκίνησε να τη χτίζει λίγο μετά τη γέννηση των παιδιών του, το 1975, από το 1980 ακόμη πιο επισταμένα.

Προτού τη δείξει στο ευρύ κοινό για πρώτη φορά και τότε που ακόμη διέθετε «μόνο χίλια έργα» όπως διευκρινίζει, είχε συμβουλευτεί τον κορυφαίο φιλόλογο, μελετητή του Καβάφη Γ. Π. Σαββίδη για τη σκοπιμότητα παρουσίασής της. Εκείνος συμβούλευσε τον συλλέκτη να μην περιαυτολογεί και να αφήνει τα έργα να μιλάνε από μόνα τους.

Ύστερα κυκλοφόρησε το χρονογράφημα του Σαββίδη στην εφημερίδα Το Βήμα (ήταν παντρεμένος με τη Λένα, την αδελφή του Χρήστου Λαμπράκη) χαρακτηρίζοντας τη συλλογή en masse «πολυσύνθετο έργο τέχνης».

Και υπογράμμιζε: «Επιμένω στη λέξη “σύνθεση” διότι μια τέτοια ­ με τρέχοντα διεθνή επενδυτικά μέτρα ­ ανιδιοτελής συλλογή είναι, αυτή καθαυτήν, προσωπικό έργο τέχνης, είδος “ανοιχτού” ψηφιδωτού, που το σχέδιό του τροποποιείται και η υφή του εμπλουτίζεται με την προσθήκη κάθε νέου πίνακα και ωστόσο μένει αναλλοίωτα σταθερό». 

Στο ίδιο χρονογράφημα διέκρινε ένα φαινόμενο που υφίσταται ακόμη στην ελληνική κοινωνία:

«Ένας κρυπτοφθονερός τρόπος να αποτιμάς μια σπουδαία ιδιωτική συλλογή είναι να σπεύδεις να σημειώσεις τις ελλείψεις της (λες και ο συλλέκτης έχει δηλώσει ιστορικός τέχνης) ή όσα έργα της δεν είναι του γούστου σου (λες και τα αγόραζε μόνο για λόγο σου). Δεν έχει νόημα να παρασυρθώ σε αυτό το άγονο παιχνίδι της κολοκυθιάς».

Από τους Έλληνες καλλιτέχνες της συλλογής ξεχωρίζει κανείς γνώριμα ονόματα: Μόραλη, Τέτση, Μπότσογλου, Μυταρά, Ψυχοπαίδη, Χουλιαρά, Βυζάντιου, Βασμουλάκη, Ξαγοράρη, Χριστάκη, Σακαγιάν, Δασκαλάκη, Μακρή, Φειδάκη, Παπανικολάου, Κατζουράκης, Κεσσανλής, Μαρκίδη, Μανουσάκη, Βερούκα, Θεοφυλακτόπουλο, Τσόκλη, Αφροδίτη Λίτη, Χρύσα Βαλσαμάκη, Παναγιώτη Μπελντέκο, Ελένη Μιχαλακοπούλου (που έχει ζωγραφίσει ένα καταπληκτικό πορτρέτο του, συλλαμβάνοντας τη λεπτή ειρωνεία στο βλέμμα του Φρυσίρα αλλά και τη φυσική του ευγένεια) inter alia.

Το αίθριο του κτηρίου κοσμούν έργα από αξιόλογους γλύπτες όπως ο Γιώργος Λαππάς.

Από το διεθνές στερέωμα, στη συλλογή συμπεριλαμβάνονται οι περίφημοι Peter Blake (Πίτερ Μπλέικ), Eduardo Arroyo (Εδουάρδο Αρόγιο), Antonio Segui (Aντόνιο Σεγκί), Vladimir Velickovic (Βλαδιμίρ Βελίκοβιτς), Leonardo Cremonini (Λεονάρντο Κρεμονίνι), Valerio Adami (Βαλέριο Αδάμι), Jean Rustin (Ζαν Ρουστέν), Pat Andrea (Πατ Αντρέα), Zaphran (Ζαφράν), Ken Kiff (Κεν Κιφ), Stephen Conroy (Στίβεν Κονρόι), Celia Paul (Σήλια Πολ), Vincent Corpet (Βανσάν Κορπέ), Ρhilippe Hortala (Φιλίπ Ορταλά)…

«Έχω θησαυρός», στοχάζεται. «Ξέρετε πόσα νέα παιδιά έχω στηρίξει;». Πούλησε ακριβό έργο του Φρανκ Άουερμπαχ και εν συνεχεία αγόρασε διακόσια έργα από το ανατολικό μπλοκ. Ενδυνάμωσε τη συλλογή με νέα παιδιά που σήμερα θεωρούνται πρώτα ονόματα, όπως ο Κρεμονίνι ή ο Μαρτινέλι (Martinelli).

«Να αυτός είναι ο αγαπημένος μου», ομολογεί δείχνοντας τον Ζαν Ρουστέν (1928-2013) καθώς ξεφυλλίζει τον εξαιρετικό τόμο της συλλογής του Μουσείου Φρυσίρα. Πρόκειται για τον γάλλο αλληγορικό ζωγράφο, που συνθέτει στα έργα μία επιμειξία θανάτου, σεξ και εφιάλτη.

«Αυτός είναι θεός για μένα. Είχα και προσωπική σχέση μαζί του. Αν αποφασίσουν οι Γάλλοι να του κάνουν αναδρομή, θα ξεπεράσει τον Μπέικον».

Η συλλογή διακρίνεται για τον ανθρωποκεντρικό της χαρακτήρα.

«Μόνο ζωγραφική, ανθρωπομορφική και με έργα πονεμένα, όχι χαρούμενα. Ούτε ένα τοπίο δεν έχω στα πέντε χιλιάδες έργα. Αν μου έχει δωρίσει κανείς ένα, μπορεί να υπάρχει». Τα θυμάται όλα ένα ένα.

«Είμαι άθεος, το έχω λύσει το πρόβλημα αυτό, δεν έχω μεταφυσικές ανησυχίες. Στον άνθρωπο εξαντλούνται όλα. Πίστευα μέχρι τα είκοσί μου. Έψαλλα, ήμουν παπαδοπαίδι. Ήταν ο παππούς μου αναγνώστης και ήξερα όλη την Αγία Γραφή απ’ έξω. Έζησα όμως κάποια περιστατικά και τραβήχτηκα τελείως, πήγα στο άλλο άκρο».

Ανεβαίνοντας κανείς από το ατελιέ στο χώρο της οικίας του, παρατηρεί ολόγυρα στους τοίχους πολύτιμους πίνακες όπως του Μίμο Παλαντίνο (Mimmo Paladino). Αναμενόμενα, και ένα πορτρέτο της Ρούλας Φρυσίρα, «στήριγμα μεγάλο, πενήντα έξι χρόνια είμαστε μαζί», εξηγεί ο Βλάσης Φρυσίρας. Εκείνος έκλεισε τα ογδόντα ένα, εκείνη τα ογδόντα, απόφοιτος πάλαι ποτέ της Ανωτάτης Εμπορικής.

Ανάμεσα σε αυτά τα έργα βρίσκονται και άλλες συλλογές σε διάφορες γωνιές του σπιτιού: Κούκλες του 1700 από την Ιαπωνία, αγαλματίδια τέρα κότα από την Ινδία, μία βιβλιοθήκη αποτελούμενη από χιλιάδες βιβλία («δέκα χιλιάδες τίτλους λογοτεχνίας έχω διαβάσει…»).

Και αυτός ο άνθρωπος ξεκίνησε από το χωριό Μικρός Βάλτος, έξω από το Κιάτο. Οι πρόγονοί του υπήρξαν κτηματίες. Όταν έγινε έντεκα χρονών. μεταφέρθηκε στο Κιάτο, τη γενέτειρα της μητέρας του, όπου ακόμη η οικογένεια διατηρούσε το αρχοντικό της σπίτι. Εκεί έμενε μόνος του μέχρι να αποφοιτήσει από το σχολείο. «Από τα έντεκα μαγειρεύω μόνος μου, για αυτό έγινα άνθρωπος», υπογραμμίζει με απόλυτη σοβαρότητα.

Αποφοιτώντας από το σχολείο, ο Βλάσης Φρυσίρας ομολόγησε στη μητέρα του ότι επιθυμεί να σπουδάσει στη Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών. Είσαι άριστος μαθητής, του απάντησε εκείνη, να σπουδάσεις Νομική. Την άκουσε. Από αυτή τη φουρνιά μαθητών από το Κιάτο, είκοσι πέντε νέοι έλαμψαν στο ελληνικό στερέωμα -βγήκαν υπουργοί, καθηγητές πανεπιστημίου, πολυτεχνίτες, νομικοί, όλοι φίλοι ακόμη και σήμερα.

 

Στην επικείμενη έκθεση στο Κέντρο Πολιτισμού Ελληνικός Κόσμος «η ιδέα ήταν να δείξω εβδομήντα έργα -έναν ζωγράφο από κάθε χώρα-, και μεγάλων διαστάσεων διότι είναι τεράστιος ο χώρος». Όχι μόνο από την Ευρώπη αλλά και χώρες όπως η Ινδία και η Κίνα.

Στο πλαίσιο της έκθεσης θα παρουσιαστεί ντοκιμαντέρ όπου επιφανείς φίλοι εκφράζουν τη γνώμη τους για τον Βλάση Φρυσίρα ενώ θα προβληθεί και συνέντευξη του ιδίου να μιλάει για τη ζωγραφική του.

Νομικός, συλλέκτης και ζωγράφος: Ο Βλάσης Φρυσίρας παραμένει σε όλα εξαιρετικά μοναδικός.

Ομολογεί πως «ο χρόνος ήταν πολύ απλόχερος απέναντί μου. Με ικανοποίησε στο τέλος της ζωής μου να κάνω και ζωγραφική που το είχα επιθυμία από τα νιάτα μου. Πίσω από την ανεκπλήρωτη επιθυμία μου να γίνω ζωγράφος κρύβεται η δημιουργία αυτής της συλλογής. Και τελικά τι αποδείχθηκε Κατερίνα; Ότι είναι συλλογή ενός ζωγράφου και όχι συλλέκτη. Για αυτό είναι ωραίο και το τελευταίο σχέδιο που έχω».

Και εν τέλει αντιλαμβάνεται το εξής:

«Η δημιουργία είναι αδιανόητο πράγμα, καμία σχέση με τη συλλογή. Το ότι καταφέρνεις να φτιάξεις ένα πράγμα από το μηδέν, ότι θα ακουμπήσει και κάποιους άλλους που θα το κρατήσουν στο χρόνο, είναι ασύλληπτη ικανοποίηση».