Ο κοσμοπολιτισμός στη Μεσόγειο – Αναζητώντας χαμένα ίχνη μέσα από την τέχνη

Μια Ελληνίδα καλλιτέχνιδα η Δέσποινα Μεϊμάρογλου γεννημένη στην Αλεξάνδρεια λίγο πριν από την εκδίωξη της εκεί ελληνικής κοινότητας της Αιγύπτου από το καθεστώς του Νάσερ. Και η Ελληνο-αρμενικής καταγωγής Ήρα Μπουγιουκτασιάν από την Κωνσταντινούπολη με την ιστορία παρούσα στο έργο της. Και οι δύο, τέκνα του ελληνικού κοσμοπολιτισμού που άνθησε στην ευρύτερη περιοχή μας αφήνοντας τον απόηχό του στο παρόν μέσα από τις παντός είδους εκφράσεις τέχνης και λόγου αλλά ασφαλώς και μέσω της προσωπικής μνήμης καθενός.

Τη θεματική του κοσμοπολιτισμού αναπτύσσοντας, το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης παρουσιάζει από τις 10 Δεκεμβρίου τις δύο αυτές καλλιτέχνιδες με αντίστοιχες εκθέσεις τους αναζητώντας αυτήν την κληρονομιά, όπως αναπτύχθηκε στις μεγάλες πόλεις-λιμάνια του πρώην οθωμανικού κόσμου στην Ανατολική Μεσόγειο – το γνωστό και Λεβάντε- τη Θεσσαλονίκη, την Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη, την Αλεξάνδρεια, το Κάιρο και τη Βηρυτό.

Ένας προβληματισμός που αναπτύσσεται γύρω από το πλούσιο αλλά εύθραυστο βίωμα του κοσμοπολιτισμού, με αποκορύφωμα τη μεγάλη ομαδική έκθεση «The Cosmopolitans», σε επιμέλεια της Κατερίνας Γρέγου, το 2027. Πρόγραμμα που στόχο έχει να διερευνήσει τις μνήμες, τις παραγωγικές σχέσεις, τις εντάσεις και τις αντιφάσεις του κοσμοπολιτισμού και να αναδείξει τις θετικές και αρνητικές όψεις του και τα διδάγματα της ιστορικής του εμπειρίας.

Η Αλεξάνδρεια της διασποράς

«This is Not a Movie» είναι ο τίτλος της έκθεσης της Δέσποινας Μεϊμάρογλου της οποίας το έργο, ανοιχτό προς τον Άλλο, αποτελεί ένα από τα βασικά συστατικά του κοσμοπολιτισμού. Η πρακτική της, που βασίζεται συχνά στην οικειοποίηση εικόνων ή αφηγημάτων και την υπονόμευσή τους ως μέσο καταγγελίας της κοινωνικής και πολιτικής βίας σε όλες τους τις μορφές, μαρτυρά συστηματικά μια τάση υπέρβασης των ορίων －γεωγραφικών, γλωσσικών, πολιτισμικών－ και προσέγγισης του διαφορετικού με τρόπο άμεσο και προσωπικό.

Η Μεϊμάρογλου και το έργο της εντάσσονται οργανικά στην ευρύτερη θεματική του κοσμοπολιτισμού όχι μόνο λόγω της προσωπικής βιογραφίας της καλλιτέχνιδας, που έχει τις ρίζες της σε μια από τις πλέον εύρωστες ελληνικές διασπορικές κοινότητες και σε έναν τόπο-κοιτίδα του λεβαντίνικου κοσμοπολιτισμού, αλλά και λόγω του νοητικού και συναισθηματικού υπεδάφους στο οποίο ριζώνει το έργο της, γεμάτο από ένα πηγαίο ενδιαφέρον για τον άνθρωπο που μεταφράζεται πάντα σε προσωπική εμπλοκή.

Η εικαστική γλώσσα της Δέσποινας Μεϊμάρογλου

Κορυφαία καλλιτέχνιδα της γενιάς της, η Μεϊμάρογλου είναι γνωστή για ένα έργο που επιδιώκει τη συστηματική αποδόμηση της μηντιακής γλώσσας για να φανερώσει τους τρόπους με τους οποίους η γλώσσα αυτή χειραγωγεί τον αποδέκτη του μηνύματός της, επιβάλλοντας προκατασκευασμένες αντιλήψεις. Έχοντας θητεύσει άλλωστε στον χώρο των μήντια και της διαφήμισης, ανέπτυξε μια υβριδική καλλιτεχνική πρακτική ιδιοποίησης δημοσιευμένου υλικού -εικόνες και κείμενα εφημερίδων, ρεπορτάζ περιοδικών, διαφημίσεις και ειδήσεις από την τηλεόραση- αποδομώντας τον τρόπο που τα ΜΜΕ κατασκευάζουν την πραγματικότητα χρησιμοποιώντας στερεοτυπικές εικόνες.

Το έργο της μεταχειρίζεται μια ευρεία γκάμα μέσων, από ποικίλες τεχνικές εκτύπωσης ως τη βιντεοεγκατάσταση αλλά και το βιβλίο, ενώ συχνά επικεντρώνεται σε θέματα φύλου και έμφυλης βίας αλλά και στην κοινωνική και πολιτική βία που στρέφεται κατά ατόμων και λαών. Κεντρική θέση στο έργο της κατέχει εξάλλου, και η κανονικοποίηση της βίας μέσα από την υπερέκθεση στην πληροφορία, οπτική και αφηγηματική, που την αφορά.

Η έκθεση σε επιμέλεια τα Ελένης Κούκου προετοιμάστηκε σε συνεργασία με την καλλιτέχνιδα και περιλαμβάνει έργα από ενότητες-σταθμούς στην καλλιτεχνική της πορεία. Αξιοποιεί έτσι, έργα της από τη Συλλογή του ΕΜΣΤ, από ιδιωτικές συλλογές όπως η Συλλογή Πορταλάκη, αλλά και από τη δική της συλλογή. Πιο συγκεκριμένα, η επιλογή των έργων έχει γίνει μέσα από αυτά, που αποτυπώνουν τον πάγιο προβληματισμό της καλλιτέχνιδας για τη βία και τις πολλαπλές μορφές της. Είτε πρόκειται για βία κατά των γυναικών είτε για βία κατά ομάδων, κοινοτήτων και λαών, ή αφορά κρατική καταστολή και τρομοκρατία.

Παράλληλα όμως, διερευνά και την κουλτούρα της οπλοκατοχής, που περιλαμβάνει τις ποικίλες αποχρώσεις της και τις γεωγραφικές εκδηλώσεις του φαινομένου.

Η Κωνσταντινούπολη της Ήρας Μπουγιουκτασιάν

Στην έκθεση «Αντιφωνίες» εξάλλου, της Ήρας Μπουγιουκτασιάν περιλαμβάνονται έργα που έχουν τις ρίζες τους στα Ταταύλα, την πολυπολιτισμική γειτονιά της Κωνσταντινούπολης όπου γεννήθηκε η καλλιτέχνιδα －παλαιότερα γνωστή ως «Μικρή Αθήνα»－ της οποίας οι χωρικοί και κοινωνικοπολιτικοί μετασχηματισμοί τροφοδοτούν εδώ και καιρό τι δημιουργίες της. Ο αντίλαλος των ιστορικών ρήξεων που εγγράφονται σε αυτό το τοπίο φτάνει ως την Αθήνα, που φιλοξένησε όσους ξεριζώθηκαν κατά το ταραγμένο παρελθόν της περιοχής.

Παράλληλα, στα έργα της έκθεσης συναντιούνται δύο χαμένα ποτάμια -το Ντολαπντερέ στην Κωνσταντινούπολη και ο Ιλισός στην Αθήνα – που συνομιλούν μέσα από τα μετασχηματισμένα τοπία τους. Μέσα από τα υλικά και την εικαστική της γλώσσα η Μπουγιουκτασιάν διερευνά τις ορατές εντάσεις μεταξύ στοιχείων που μετασχηματίστηκαν με την πάροδο του χρόνου. Στα γλυπτά, τα σχέδια και την ηχητική της εγκατάσταση, προτείνει μια αντίστροφη προοπτική, μέσω της οποίας το ίζημα του χρόνου, το μη-ανθρώπινο και ό,τι βρίσκεται πέρα από το αντιληπτό μπορούν να κατανοηθούν στο πλαίσιο ενός νέου, υβριδικού κόσμου.

Στο έργο της Ήρας Μπουγιουκτασιάν, η συχνά τραυματική συλλογική μνήμη, η απώλεια και ο εκπατρισμός και η ιστορία ως ίχνος που επιβιώνει στα υλικά του παρόντος, επανέρχονται για να θυμίσουν κοινά ιστορικά βιώματα και την κοινή μοίρα των ανθρώπων απέναντι στη βία του πολέμου, ιστορίες που έχουν αποσιωπηθεί, αλλά και την κυκλικότητα της ανθρώπινης εμπειρίας. Οι διασπορικές κοινότητες της πολυπολιτισμικής Κωνσταντινούπολης στους όψιμους χρόνους της οθωμανικής αυτοκρατορίας, το τραυματικό ιστορικό βίωμα της διάλυσής τους και του ξεριζωμού και το φάσμα της ατομικής και συλλογικής αυτής μνήμης και στις δύο πλευρές του Αιγαίου κατέχουν κεντρικό ρόλο στο έργο της.

Οι φωνές του παρελθόντος

Φιλοτεχνημένα κατά τα τελευταία τέσσερα χρόνια, μετά την πρώτη τους παρουσίαση στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Arter της Κωνσταντινούπολης τα έργα της Ήρας Μπουγιουκτασιάν εκτίθενται για πρώτη φορά στην Ελλάδα. Με τίτλο «Αντιφωνίες» και σε σε επιμέλεια της Nilüfer Şaşmazer η έκθεση εστιάζει στις συνθήκες της αποσιώπησης, της κυκλικότητας, του εκτοπισμού αλλά και στη μνήμη, την αρχιτεκτονική και τη φύση, ρίχνοντας φως στο ιστορικό ρήγμα που αναδύεται μέσα από την προσωπική και συλλογική μνήμη.

Αλλά και η λέξη «αντιφωνίες», που παραπέμπει σε μια μουσική συνομιλία δύο φωνών, φέρνει στον νου μια απόκριση που έρχεται από ένα διαμετρικό σημείο, έναν ήχο που μεταφέρεται διαπερνώντας χωρικές και χρονικές αποστάσεις, σύνορα, ακόμα και την ίδια την απουσία. Στο πλαίσιο της έκθεσης έτσι, οι αντιφωνίες αυτές δεν είναι παρά το παιχνίδι των φωνών του παρελθόντος στο παρόν, θραύσματα και ίχνη μιας πραγματικότητας σβησμένης από καιρό που υπάρχουν ακόμη μέσα στη μνήμη και το τοπίο, σαν δυο ποτάμια, δυο αντίθετες ροές του χρόνου, που συνομιλούν.

Μέσα από έργα της εξάλλου, που παραπέμπουν στα τέσσερα στοιχεία της φύσης, η έκθεση αποτελεί μια περιήγηση σε τοπία όπου η μνήμη, ο χρόνος και ο τόπος είναι διαρκώς ρευστά. Πρόκειται για τοπία σχηματισμένα από το ίζημα, την ηχώ, το κενό που αποτελούν συστατικά στοιχεία τόσο της προσωπικής μνήμης της ίδιας της καλλιτέχνιδας όσο και του αστικού ιστού που έχει διαμορφωθεί από αναταραχές, εδαφικές διαμάχες και εκτοπισμούς και ιδιαίτερα από τις διαπλεκόμενες μοίρες των μειονοτικών κοινοτήτων κατά τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και την ανάδυση των νέων εθνικών κρατών.

Διαβάστε επίσης:

Ο Βαν Γκογκ, ένας πρωτοπόρος συλλέκτης και ο Μπερνάρ Αρνό – Μια μεγαλειώδης έκθεση

Γαλλόφωνο Θέατρο: Ο δεύτερος τόμος από την Χριστίνα Α. Οικονομοπούλου

Λίνα Μενδώνη: Επιτυχία για τη χώρα ο επαναπατρισμός των κειμηλίων από τη Βουλγαρία