Ο φωτογράφος Παύλος Μελάς – Μια άγνωστη πτυχή του Μακεδονομάχου

Στη φωτογραφία τα δύο αδέρφια, ο Παύλος και ο Λέων Μελάς με τις συζύγους τους, Ναταλία Δραγούμη και Ανδρομάχη Σλήμαν βρίσκονται απέναντι στο φακό που απαθανατίζει τα νεώτερα μέλη των σπουδαίων οικογενειών της εποχής. Βρισκόμαστε στα 1892, λίγο πριν τα γεγονότα του Ελληνοτουρκικού πολέμου που στη συνέχειά του, δώδεκα χρόνια αργότερα, θα στοιχίσουν τη ζωή στον μακεδονομάχο Παύλο Μελά.

Αν η δράση του όμως, είναι γνωστή και καταγεγραμμένη με λεπτομέρειες που καταδεικνύουν την θερμή αγάπη του προς την πατρίδα, την τόλμη και τον ηρωισμό του, μια άγνωστη πτυχή της προσωπικότητάς του, το πάθος του για τη φωτογραφία, μόλις πριν από λίγες δεκαετίες έγινε γνωστή.

Κι αυτό χάρις στο φωτογραφικό αρχείο των οικογενειών Μελά και Δραγούμη, περί τις 2.500 φωτογραφίες, που έχουν διασωθεί μέσα στο χρόνο. Πρόκειται για λήψεις που χρονολογούνται από τα μέσα της δεκαετίας του 1850 με την μοναδική σωζόμενη δαγκεροτυπία, όπου εικονίζεται πιθανόν ο Μιχαήλ Μελάς –πατέρας του Παύλου- με φίλους του κατά την περίοδο των σπουδών του στο Παρίσι ως την δεκαετία του 1980 με τις τελευταίες φωτογραφίες της εγγονής του.

Αυτό το φωτογραφικό υλικό ως επί το πλείστον αδημοσίευτο –τμήμα άλλωστε του οικογενειακού αρχείου που πέρασε από γενιά σε γενιά – παρουσιάζεται τώρα σε έκδοση του Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τράπεζας στο οποίο και περιήλθε ύστερα από δωρεά της Ναταλίας Ιωαννίδη, απόγονου της οικογένειας. Και το ενδιαφέρον είναι, ότι σημαντικός αριθμός των φωτογραφιών αυτών αποδίδεται στον Παύλο Μελά αναδεικνύοντας έτσι, μια άλλη πλευρά της προσωπικότητάς του.

Με την υπογραφή άλλωστε, των Κωνσταντίνου Φιολάκη και Αλίκης Τσίργιαλου η έκδοση «Εκατέρωθεν του φακού» – Οι φωτογραφίες από το Αρχείο Οικογένειας Παύλου Μελά και Ναταλίας Δραγούμη- δεν στοχεύει μόνον σε μια ιστορική τεκμηρίωση αλλά φιλοδοξεί να αναδείξει και τους ίδιους τους ανθρώπους μπροστά και πίσω από το φακό. Ενώ παράλληλα μια ολόκληρη εποχή, λησμονημένη ασφαλώς, αναδύεται από την αχλή του μύθου.

Οικογενειακή αγάπη

Στον πατέρα του, Μιχαήλ φαίνεται ότι οφειλόταν η γνωριμία και η αγάπη του Παύλου Μελά για τη φωτογραφία, ο οποίος εξοικειώθηκε από νεαρή ηλικία με αυτό το νέο, θαυμαστό μέσο, τη φωτογραφική μηχανή. Παρ’ ότι δεν σώζεται τίποτε από τον φωτογραφικό εξοπλισμό της οικογένειας ωστόσο, οι ίδιες οι φωτογραφίες είναι αδιάψευστοι μάρτυρες. Συγκεκριμένα σε μια φωτογραφία του Παύλου Μελά εικονίζεται ο πατέρας του μπροστά σε φωτογραφική μηχανή στερεωμένη σε τρίποδο. Γεγονός που σημαίνει ότι στην οικογένεια υπήρχαν τουλάχιστον δύο φωτογραφικές μηχανές, με αυτήν του Παύλου Μελά μάλιστα, να έχει δυνατότητα στερεοσκοπικών λήψεων. Όπως αποδεικνύει άλλωστε, και ο μεγάλος αριθμός στερεοσκοπικών λήψεων που υπάρχουν.

Για τον Παύλο Μελά όμως, ενδιαφέρον δεν είχε μόνον η λήψη φωτογραφιών αλλά και η εμφάνισή τους. Όπως σημειώνει στο ημερολόγιό του «εστερεοποίησα τας τελευταίας φωτογραφίας των παιδιών μου, της Νάτας μου, Λεόντος, Έφης και μπαμπά».

Η μελέτη τους εξάλλου, δείχνει τη σταθερότητα του χεριού του, που όπως θεωρείται, ήταν απότοκος και της ικανότητάς του στον ακριβή χειρισμό των όπλων, λόγω της στρατιωτικής του εκπαίδευσης. Μερικά χρόνια αργότερα εξάλλου, θα αποκτηθούν και πιο εξελιγμένες φωτογραφικές μηχανές, μικρότερου μεγέθους, όπως φαίνεται και σε μία φωτογραφία στο ρέμα της Χελιδονούς με τον Νίκο Δραγούμη και τον Παύλο Μελά να έχει περασμένη στο λαιμό του τη θήκη φωτογραφικής μηχανής.

Οι απεικονίσεις

Στις 850 ανέρχονται οι φωτογραφίες του αρχείου που αφορούν τον Παύλο Μελά και σύμφωνα με την μελέτη τους, οι 460 αποδίδονται με σχετική βεβαιότητα στον ίδιο ως φωτογράφο. Άλλωστε από την ενηλικίωσή του το 1888, έως τον θάνατό του το 1904, αποτύπωνε συστηματικά τα μέλη της οικογένειάς του, επίσης γυμνάσια του στρατού, αλλά και ιστορικά γεγονότα, όπως ήταν οι πρώτοι Ολυμπιακοί Αγώνες στην Αθήνα το 1896.

Αναλογικά ωστόσο, ο ίδιος εμφανίζεται σε ελάχιστες φωτογραφίες μόνος του και τις περισσότερες φορές μαζί με άλλους, φανερώνοντας ότι μάλλον προτιμούσε να κρατά εκείνος τη φωτογραφική μηχανή.

Όπως συμβαίνει συχνά πάντως, μέρος του αρχειακού υλικού χάθηκε στο πέρασμα του χρόνου. Η συγκέντρωσή του όμως επιτεύχθηκε χάρις στη συνεργασία του ΜΙΕΤ με την Ναταλία Ιωαννίδη, εγγονή από την πλευρά της μητέρας της, του Παύλου και της Ναταλίας Μελά.

Εκείνη ήταν που διαφύλαξε ένα σημαντικό μέρος του αρχείου των οικογενειών Μελά και Δραγούμη και υπό την επίβλεψή της έγινε η καταγραφή και η ψηφιοποίησή τους. Δεν πρόκειται άλλωστε μόνον για οικογενειακά, φωτογραφικά αρχεία, καθώς μέσα από αυτά η ελληνική ιστορία του 19ου αιώνα είναι παρούσα, όπως και η κοινωνία της εποχής.

Διαβάστε επίσης:

Κριστιάν Ζερβός και Cahiers d’art: Έκθεση-αφιέρωμα στο Μουσείο Μπενάκη

«Μισά – Μισά»: Έτσι βλέπει τα Γλυπτά του Παρθενώνα ο πρόεδρος του Βρετανικού Μουσείου

Βίκυ Τσαλαματά – Τα παλίμψηστα χαρακτικά της σε έκθεση