Μαρία Φραγκουδάκη: Προστατεύοντας το μπλε – Από τη Γη στο σύμπαν

Πώς μεταβάλλεται η αντίληψή μας για τη Γη όταν νοείται πέρα από τα όρια της άμεσης γήινης εμπειρίας; Και πώς συνδέεται η πλανητική κλίμακα με την οικολογική αλληλεξάρτηση, τη γλώσσα και την έννοια της φροντίδας; Για τη Μαρία Φραγκουδάκη οι απαντήσεις μπορεί να δοθούν εικαστικά μέσα από έργα που μετατοπίζουν την ανθρώπινη κλίμακα σε πλανητικό και κοσμικό επίπεδο. Δημιουργούν αλληλοσυνδέσεις και αποκαλύπτουν την ευθραυστότητα της Γης ως πεπερασμένου ουράνιου σώματος.

Αφορμή για την καλλιτέχνιδα για την ενότητα έργων της που παρουσιάζεται από τις 15 Οκτωβρίου στη Roma Gallery αποτέλεσε η αποστολή Artemis II της NASA και, ειδικότερα, οι εικόνες που καταγράφηκαν κατά το ταξίδι γύρω από τη Σελήνη τον Απρίλιο του 2026. Κάτι που η ίδια παρακολούθησε στενά, ιδίως τις εικόνες της Γης ως μακρινού σώματος μέσα στο σκοτάδι. Και ως διεπιστημονική εικαστικός με πρακτική που εκτείνεται στη ζωγραφική, στη γλυπτική, στις εγκαταστάσεις και στην περφόρμανς δημιούργησε στη συνέχεια, εικόνες, που προσλαμβάνουν το γεγονός και το μετατρέπουν σε προβληματισμό μέσα από την υπευθυνότητα και την ανάγκη για πράξη. «Εσύ – Θυμήσου με. Χωρίς μπλε, δεν υπάρχει πράσινο. Γη – Στάσου ελεύθερη. Έμπνευσε. Φρόντισε», είναι έτσι, ο τίτλος της έκθεσης, σε επιμέλεια της ιστορικού τέχνης Άλιας Τσαγκάρη.

Ουράνια και ωκεάνια εικόνα

Στο Artemis II δύο κυκλικά σώματα συνδέονται με λεπτές καμπύλες που παραπέμπουν σε τροχιές, οργανώνοντας τη μεταξύ τους σχέση μέσα σε ένα εκτεταμένο μπλε πεδίο. Και από αυτή τη θέση, η επιστροφή στον ωκεανό αποτελεί συνέχεια της ίδιας έρευνας. Το μπλε συνδέει την ουράνια εικόνα με την ωκεάνια και με το έργο της ωκεανογράφου και θαλάσσιας βιολόγου Sylvia Earle. Η θέση της ότι η ζωή στη Γη εξαρτάται από τα ωκεάνια συστήματα συμπυκνώνεται στη φράση «No Blue, No Green» [Χωρίς μπλε, δεν υπάρχει πράσινο], την οποία η Φραγκουδάκη ενσωματώνει, ολόκληρη ή συντετμημένη, στους τίτλους τριών έργων:

Στα «Χωρίς μπλε, δεν υπάρχει πράσινο» I και II, η ξηρή χρωστική συνδυάζεται αντίστοιχα με θρυμματισμένο γύψο και με γυαλί από τη Λέρο, διαταράσσοντας την ομοιογένεια της ζωγραφικής επιφάνειας. Στο ομώνυμο «Χωρίς μπλε, δεν υπάρχει πράσινο», η σύνθεση οργανώνεται γύρω από τη φράση «NO BLUE / NO GREEN», ενώ στο «Προστατεύοντας το μπλε» ένας βαθύς μπλε πυρήνας περιβάλλεται από χρυσό περίγραμμα και πράσινο βάθος. Στην «Ισορροπία», δύο εκτεταμένα πεδία μπλε και πράσινου συναντώνται σε μια λεπτή φωτεινή ζώνη, αποδίδοντας ζωγραφικά την εύθραυστη σχέση ανάμεσα στα δύο χρώματα.

Έκκληση και προσταγή

Η γλώσσα αποτελεί εξ ίσου βασικό υλικό της έκθεσης. Οι λέξεις YOU, REMEMBER ME, NO BLUE, NO GREEN, EARTH, STAND FREE, INSPIRE και CARE κατανέμονται σε διαφορετικά έργα και συγκροτούν μια ασυνεχή σύνταξη που αποκτά συνοχή καθώς ο θεατής κινείται στον χώρο. Στο «YOU» το λευκό O διογκώνεται ώστε να λειτουργεί ταυτόχρονα ως γράμμα, δίσκος ή πλανητικό σώμα. Στην «Ηχώ», το REMEMBER ME επαναλαμβάνεται σε οριζόντιες σειρές και διακόπτεται από έναν μπλε δίσκο, ενώ στο έργο «Η Γη είπε» η φράση MY ATTITUDE IS BASED ON HOW YOU TREAT ME (Η ΣΤΑΣΗ ΜΟΥ ΕΞΑΡΤΑΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟ ΠΩΣ ΜΟΥ ΦΕΡΕΣΑΙ) μετατοπίζει τη Γη από αντικείμενο περιβαλλοντικής προστασίας σε ομιλούν υποκείμενο που απευθύνεται στον θεατή.

Στα «Care», «Earth Care», «Inspire Care» και «Earth Stand Free» εξάλλου, η προστακτική αποκτά κάθε φορά διαφορετικό οπτικό και υλικό βάρος. Έτσι, το «εσύ» σε συνδυασμό με την προστακτική των υπόλοιπων έργων διαμορφώνει μια σχέση προσφώνησης, στην οποία ο θεατής γίνεται αποδέκτης, καθώς τα έργα μιλούν με τη φωνή της Γης σε έναν λόγο που είναι ταυτόχρονα έκκληση και προσταγή.

Ο αποδέκτης

Η έννοια της φροντίδας έχει σαφή προηγούμενα στην πρακτική της Φραγκουδάκη. Στη σειρά «Pumping Bags» (2022–2024), η εμπειρία της μητρότητας συνδέθηκε με τη θρέψη και με τη σχέση αλληλεξάρτησης ανάμεσα στο μητρικό σώμα και τη φύση. Στα νέα έργα, η φροντίδα εκτείνεται πέρα από τη μητρική σχέση και αφορά την εξάρτηση της ανθρώπινης ζωής από το νερό, το κλίμα και τα οικοσυστήματα.

Με μακρά παρουσία στο έργο της Φραγκουδάκη και ο κύκλος, λειτουργεί ως επαναλαμβανόμενο μορφολογικό στοιχείο. Χρήσιμο ιστορικό σημείο αναφοράς προσφέρει μάλιστα ο Καντίνσκι, ο οποίος περιέγραψε τον κύκλο ως ισορροπία ομόκεντρων και έκκεντρων δυνάμεων και, από τις πρωτογενείς μορφές, ως εκείνη που παρέπεμπε σαφέστερα στην τέταρτη διάσταση. Στις «Ερωτήσεις για τη Σελήνη» (2026), ένα εννεάπτυχο έργο με μελάνη εφαρμοσμένη με χειροκίνητη σφράγιση σε χαρτί, η ίδια κοσμική έρευνα μετακινείται από τη δήλωση προς την ερώτηση, μέσα από σύντομες φράσεις που απευθύνονται στη Σελήνη, τη Γη, τον ωκεανό και τα σύννεφα.

Και στο «Inspire Care» η γλώσσα αποκτά σωματική υπόσταση, απευθύνεται άμεσα στον θεατή και ζητά την ανταπόκρισή του. Όπως ένα γράμμα που, όταν διαβαστεί, περιμένει απάντηση, η πρόταση που διατρέχει την έκθεση ολοκληρώνεται μόνο στον αποδέκτη της.

Η χρήση των υλικών

Οι σπουδές της Φραγκουδάκη εξάλλου, στη χημεία επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο κατανοεί και μεταχειρίζεται τα υλικά. Λάδι, ακρυλικό, ξηρή χρωστική, γύψος, γυαλί, φτερά, μετάξι, PVC και φύλλο χρυσού εισάγουν διαφορετικά επίπεδα απορρόφησης, αδιαφάνειας, ανακλαστικότητας και ανάγλυφου. Το ίδιο διεπιστημονικό υπόβαθρο επεκτείνει την έρευνα στο παράδοξο της πληροφορίας των μαύρων οπών. Η καλλιτεχνική της εργασία εστιάζεται στη μεταβολή της ύλης και στη διαδικασία μέσα από την οποία διαμορφώνεται η μορφή, ενώ ζητήματα ελευθερίας, χωρικής έντασης και ανθρώπινης σύνδεσης επανέρχονται σταθερά στην πρακτική της.

Γεννημένη το 1983 είναι κάτοχος πτυχίου BSc (Hons) στη Χημεία και μεταπτυχιακού τίτλου στο Drug Discovery Skills από το King’s College London. Έχει συμμετάσχει σε προγράμματα καλλιτεχνικής φιλοξενίας με εξειδίκευση στη ζωγραφική και στις μικτές τεχνικές στο School of Visual Arts της Νέας Υόρκης ενώ μαθήτευσε και κοντά στον Donald Sheridan, συνεργάτη του Andy Warhol στην παραγωγή μεταξοτυπιών, όπως και στον καλλιτέχνη Andrew Ginzel. Έργα της έχουν παρουσιαστεί στις ΗΠΑ, στην Ευρώπη και στην Ιαπωνία, μεταξύ των οποίων στην Summer Exhibition της Royal Academy of Arts στο Λονδίνο και την FORM/Less στο Εβραϊκό Μουσείο της Ελλάδος στην Αθήνα.

Η έκθεση στη Roma Gallery θα διαρκέσει ως τις 14 Νοεμβρίου.

Διαβάστε επίσης 

Ένας σπουδαίος βυζαντινός ναός στη Βόρεια Μακεδονία και η διακρατική συνεργασία

Ο κοσμοπολιτισμός στη Μεσόγειο – Αναζητώντας χαμένα ίχνη μέσα από την τέχνη

Ο Βαν Γκογκ, ένας πρωτοπόρος συλλέκτης και ο Μπερνάρ Αρνό – Μια μεγαλειώδης έκθεση