Ένας σπουδαίος βυζαντινός ναός στη Βόρεια Μακεδονία και η διακρατική συνεργασία

‘Eνα από τα σημαντικότερα μνημεία της βυζαντινής τέχνης στα Βαλκάνια είναι ο ναός του Αγίου Γεωργίου στο Κουρμπίνοβο της Βόρειας Μακεδονίας  κοντά στην περιοχή των Πρεσπών, που χρονολογείται στο 1191, σύμφωνα με την κτητορική επιγραφή του, και είναι ιδιαίτερα γνωστός για τις εξαιρετικής καλλιτεχνικής αξίας τοιχογραφίες του.

Αυτές ακριβώς τις τοιχογραφίες που συντήρησε και αποκατέστησε το Ευρωπαϊκό Κέντρο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων, με χρηματοδότηση από το ελληνικό υπουργείο Πολιτισμού, ώστε να αποδοθεί στο κοινό σε τελετή που έγινε από την υπουργό  Πολιτισμού  κυρία Λίνα Μενδώνη και τον υπουργό Πολιτισμού, Τουρισμού, Αθλητισμού και Νεότητας της Βόρειας Μακεδονίας Σεντάτ Σουλεϊμανί. Γεγονός, που επισφραγίζει  τη σημασία της διακρατικής συνεργασίας για τη διάσωση και ανάδειξη μνημείων με ξεχωριστή ιστορική και καλλιτεχνική αξία, αναδεικνύοντάς την ως μέσο προσέγγισης των χωρών.

Η κοινή βούληση εξάλλου, Ελλάδας – Αλβανίας – Βόρειας Μακεδονίας να ενισχύσουν περαιτέρω τη συνεργασία τους, για την προστασία και ανάδειξη της κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς, καθώς και στους τομείς της εκπαίδευσης των επαγγελματιών του πολιτισμού και της σύγχρονης δημιουργίας, επιβεβαιώθηκε στις διμερείς επαφές της υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη, με τους ομολόγους της, τον υπουργό Τουρισμού, Πολιτισμού και Αθλητισμού της Αλβανίας Μπλέντι Γκόντζα και  τον υπουργό Πολιτισμού, Τουρισμού, Αθλητισμού και Νεότητας της Βόρειας Μακεδονίας Σεντάν Σουλεϊμανό.

Σε συνέχεια έτσι, του θετικού κλίματος που διαμορφώθηκε, κατά την τριμερή συνάντηση Prespa Meeting, με στόχο την υποβολή κοινής υποψηφιότητας για την εγγραφή της περιοχής των Πρεσπών στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, οι συναντήσεις ανέδειξαν και τις δυνατότητες ανάπτυξης νέων κοινών πρωτοβουλιών και ενίσχυσης των πολιτιστικών δεσμών μεταξύ των τριών χωρών.

Το μνημείο και η αποκατάστασή του

Το 2021 υπεγράφη το Μνημόνιο Συνεργασίας μεταξύ του Ευρωπαϊκού Κέντρου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων  και του υπουργείου Πολιτισμού της Βόρειας Μακεδονίας  με αντικείμενο τη συντήρηση των τοιχογραφιών. Ακολούθησε η εκπόνηση εξειδικευμένης μελέτης από τους συντηρητές του ΕΚΕΒΥΜΜ, με στόχο τη συστηματική τεκμηρίωση της παθολογίας και των φθορών του ζωγραφικού διακόσμου, καθώς και τον σχεδιασμό των κατάλληλων επεμβάσεων βάσει σύγχρονων επιστημονικών μεθόδων συντήρησης και εν τέλει το έργο υλοποιήθηκε σε δύο φάσεις, το 2023 και το 2024.

Παράλληλα, εκπονήθηκε μελέτη για τη συντήρηση των εξωτερικών τοιχογραφιών του, που υλοποιήθηκε εφέτος με το σύνολο των εργασιών να είναι πλέον ολοκληρωμένο από τον  Σεπτέμβριο, επιτρέποντας την απόδοση του μνημείου. Καθ’ όλη τη διάρκεια του έργου εξάλλου, υπήρξε στενή συνεργασία με το Ινστιτούτο Προστασίας Πολιτιστικών Μνημείων και Μουσείων, στα Μπίτολα.

 Να σημειωθεί ότι ο εικονογραφικός του διάκοσμος του Αγίου Γεωργίου στο Κουρμπίνοβο συνιστά εξαίρετο δείγμα της βυζαντινής μνημειακής ζωγραφικής, της εποχής των Κομνηνών Αυτοκρατόρων (12ος αιώνας), λόγω της εκφραστικότητας των μορφών, της ζωντάνιας των χρωμάτων και του πλούτου των εικονογραφικών θεμάτων.  Ο ναός είναι μονόχωρος και διακρίνεται για την εξωτερική αρχιτεκτονική του λιτότητα, σε αντίθεση με τον πλούτο, υψηλής βυζαντινής τέχνης, των τοιχογραφιών  στο εσωτερικό του.

Απεικονίζουν σκηνές από τη ζωή του Χριστού και της Παναγίας, αγίους και εκκλησιαστικές μορφές, με ιδιαίτερα εκφραστικές κινήσεις, επιμήκεις αναλογίες και εντυπωσιακή απόδοση των ενδυμάτων.  Ξεχωριστή θέση κατέχει η παράσταση του Ευαγγελισμού στην αψίδα του ιερού, η οποία συγκαταλέγεται στις σημαντικότερες δημιουργίες της βυζαντινής μνημειακής ζωγραφικής ενώ ιδιαίτερα γνωστή στη βυζαντινή τέχνη είναι η συγκεκριμένη απόδοση της μορφής του Αρχαγγέλου Γαβριήλ.

Ο ναός φαίνεται ότι εγκαταλείφθηκε κατά τον 17ο αιώνα και επανήλθε στο ενδιαφέρον κατά τον 19^ο.  Η πολιτιστική του αξία ωστόσο, υπερβαίνει τα γεωγραφικά όρια της περιοχής, καθώς αποτελεί σημαντικό στοιχείο της κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς των Βαλκανίων. Από το 2020 μάλιστα,  περιλαμβάνεται στον Ενδεικτικό Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.

Συνεργασία για τον πολιτισμό                 

Για την περαιτέρω ενίσχυση της συνεργασίας  στον τομέα του πολιτισμού, την προστασία της κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς και την ανάπτυξη νέων πρωτοβουλιών, με διακρατικό χαρακτήρα αντάλλαξαν απόψεις εξάλλου, οι δύο υπουργοί.  Η ολοκλήρωση του συγκεκριμένου έργου άλλωστε,  αποτελεί όχι μόνο ένα σημαντικό επίτευγμα στον τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς, αλλά και ένα απτό παράδειγμα των δυνατοτήτων που προσφέρει η συνεργασία Ελλάδας και Βόρειας Μακεδονίας.

Στην απόδοση του μνημείου, τους δύο υπουργούς συνόδευαν ο πρέσβης της Ελλάδας στη Βόρεια Μακεδονία Γιάννης Μαλούκος, η γενική πρόξενος της Ελλάδας στο Μοναστήρι Δέσποινα Ηπιώτη, ο πρέσβης της Ευρωπαϊκής Ένωσης στη Βόρεια Μακεδονία Μιχάλης Ρόκας, o επικεφαλής της Ομάδας για τη Βόρεια Μακεδονία στη Γενική Διεύθυνση Διεύρυνσης και Ανατολικής Γειτονίας (DG ENEST) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Frederick Swinnen, η γενική γραμματέας Πολιτισμού Ολυμπία Βικάτου, ο πρόεδρος του ΕΚΕΒΥΜΜ καθ. Ταξιάρχης Κόλλιας, η διευθύντρια του ΕΚΕΒΥΜΜ Φλώρα Καραγιάννη, καθώς και υπηρεσιακά στελέχη από τις δύο αντιπροσωπείες.

 Τα βυζαντινά μνημεία στην Αλβανία

 Η ενίσχυση της διμερούς πολιτιστικής συνεργασίας Ελλάδας και Αλβανίας, η σύσφιξη των πολιτιστικών δεσμών των δύο χωρών και η ανάπτυξη κοινών δράσεων και συνεργειών βρέθηκαν εξάλλου, στο επίκεντρο της συνάντησης της υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη, με τον Aλβανό ομόλογό της Μπλέντι Γκόντζα. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην προοπτική υπογραφής συμφωνίας για την καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης και τον επαναπατρισμό πολιτιστικών αγαθών στις χώρες προέλευσής τους, καθώς και στην επανενεργοποίηση του Μνημονίου Συνεργασίας που είχε υπογραφεί, το 2021, από τις δύο χώρες για θέματα αποκατάστασης και συντήρησης μνημείων. Στο πλαίσιο αυτό  εντάσσεται και η αποκατάσταση του τοιχογραφικού διακόσμου στον βυζαντινό ναό του Αγίου Νικολάου στον Μεσοπόταμο, με τη συνδρομή του Ευρωπαϊκού Κέντρου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων και με τη χρηματοδότηση του υπουργείου Πολιτισμού της Ελλάδας. Όσον αφορά στην ανάδειξη των βυζαντινών έργων τέχνης, αλβανική πλευρά δήλωσε ότι εξετάζεται η προοπτική δημιουργίας Βυζαντινού Μουσείου, στη Νότια Αλβανία, ζητώντας τη συνδρομή της εμπειρίας και της τεχνογνωσίας της Ελλάδας, προκειμένου να φιλοξενήσει βυζαντινά κειμήλια της ευρύτερης περιοχής.

Στο πλαίσιο της ανταλλαγής τεχνογνωσίας, συζητήθηκαν οι δυνατότητες ανάπτυξης συνεργασίας με το υπουργείο Πολιτισμού της Ελλάδας για τη διοργάνωση σεμιναρίων και εκπαιδευτικών δράσεων στον τομέα της συντήρησης αρχαιοτήτων. Στο επίκεντρο βρέθηκε ο σύγχρονος πολιτισμός, αλλά και οι δυνατότητες ανάπτυξης κοινών δράσεων σε τομείς της σύγχρονης δημιουργίας. Για πρώτη φορά  φέτος συμμετέχει η Ελλάδα, διά του Ελληνικού Ιδρύματος Βιβλίου και Πολιτισμού,  στην Διεθνή Έκθεση Βιβλίου στα Τίρανα, τον επόμενο μήνα. Συζητήθηκε, επίσης, η αποκατάσταση της Οικίας Φαΐκ στην Κόνιτσα, η οποία έχει χαρακτηριστεί από το υπουργείο Πολιτισμού της Ελλάδας, ως διατηρητέο μνημείο. Η αποκατάσταση του μνημείου έχει ήδη δρομολογηθεί από την Διεύθυνση Αναστήλωσης Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων του ΥΠΠΟ.

Διαβάστε επίσης

Λίνα Μενδώνη στις Πρέσπες: Ο τόπος που ενώνει – Κοινή προσπάθεια ένταξης στην UNESCO

Η ώρα της Πρέσπας – Συνάντηση σήμερα για την ένταξη στην UNESCO

Μητσοτάκης: Παραλαμβάνουμε 14 ανακατασκευασμένους συρμούς στον Ηλεκτρικό – Στόχος η μείωση των χρονοαποστάσεων