Aπο τη Γυναίκα του Λώτ στη Σκάλα του Παραδείσου και ένα Check In στην αιωνιότητα αφού απαρνήθηκε τις βεβαιότητες του σήμερα.

«Υπήρξε μια εποχή στη ζωή μου που το φώς δεν ήταν δεδομένο», εξηγεί η Κλαίρη Τσαλουχίδη Χατζημηνά. «Σήμερα, οχι σαν αίσθηση αλλά σαν καθημερινή επιλογή και στάση ζωής, βρίσκεται τελικά και στον πυρήνα του έργου μου».

1

Μπροστά σε πνευματική εγρήγορση για το επόμενο έργο της, η ζωγράφος και γλύπτρια πρόσφερε απλόχερα τους στοχασμούς της γύρω από τη ζωή και την τέχνη. Αναδρομικά και φτάνοντας ως σήμερα.

Η συνάντηση πραγματοποιήθηκε στο σπίτι της στο Θησείο όπου μαζί με τον πρώην σύζυγό της Κρίστιαν Χατζημηνά μεγάλωσαν τα δύο τους αγόρια. Πρόκειται για ένα από τα ωραιότερα σπίτια της Αθήνας, με τον Παρθενώνα να διαχέει το φως του στο εσωτερικό του μέσα από μια τζαμαρία σαν ταμπλώ.

Η Κλαίρη Τσαλουχίδη Χατζημηνά δεν σπούδασε στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών ούτε στις μεγάλες σχολές της Δύσης. Με το παράδειγμά της για ακόμη μια φορά αποδεικνύεται ότι αυτή η εμμονή της σύγχρονης ζωής με τις σπουδές ως διαπιστευτήριο ικανότητας πέφτει στο κενό.

Μυήθηκε στην τέχνη μέσα από τον Έρωτα και η Τέχνη παρέμεινε για την ίδια ο απόλυτος έρωτας. «Η Τέχνη δεν είναι πολυτέλεια αλλά εργαλείο επιβίωσης», παραδέχεται σήμερα.

«Στη ζωγραφική και την τέχνη χρωστάω πολλά. Την πλησίασα δειλά καθώς δεν μαθήτευσα στα θρανία της. Κι όμως εκείνη με αγκάλιασε με τρυφερότητα προσφέροντας λόγο ύπαρξης και λύσης στο μεταφυσικό μου πρόβλημα».

Έργο που βρίσκεται στην εταιρεία του Κ. Χατζημηνά

Μπορεί σήμερα να αποπνέει ήρεμη δύναμη, στην απόλυτη νεότητά της όμως κατάλαβε ότι υπήρχε κάτι περισσότερο στη ζωή από αυτό που τις επεφύλασσε η αστική της καταγωγή (πατέρας πιλότος στην Ολυμπιακή) και η αντίστοιχη μόρφωσή της (Κολλέγιο Pierce, πτυχίο από το Πολιτικό της Νομικής). Η αναζήτηση για κάτι βαθύτερο και ουσιαστικότερο (που ανακάλυψε τελικά στην Τέχνη) παραμένει φανερή και σήμερα στο έντονο, στοχαστικό βλέμμα τον κατάμαυρων ματιών της.

Έτσι λοιπόν η Κλαίρη Τσαλουχίδη Χατζημηνά με την ανοιχτοσύνη και τη φυσική της περιέργεια, εμπλούτισε τη ζωή της με περισσότερη ενέργεια και ευκαιρίες. Η ζωή και η Τέχνη της εξελίχθηκε μέσα από μια σειρά καίριες συναντήσεις με σημαντικούς ανθρώπους.

Παρομοίως, απεχθανόταν τα δεκανίκια, ήθελε να στηρίζεται στα πόδια της. Μετά τις σπουδές, η Κλαίρη Τσαλουχίδη Χατζημηνά διεκδίκησε μια θέση στο διπλωματικό σώμα στις Βρυξέλλες. Πέρασε τις γραπτές εξετάσεις και στις προφορικές ένας από τους Βέλγους εξεταστές τής πρότεινε να ακολουθήσει το εκπαιδευτικό πρόγραμμα με οικονομική υποστήριξη από τον πατέρα της. Εκείνη σκόπευε να ζητήσει υποτροφία.

Θιγμένη από την πρόταση του καθηγητή, αποχώρησε από την αίθουσα. Η αξίωσή της για ισότητα και ανεξαρτησία υπήρξε πρώιμη για εκείνη την εποχή. Εντούτοις στη σύγχρονη Ελλάδα αρκετοί νέοι παραμένουν υπό γονεϊκή σκέπη και σε προχωρημένη ηλικία.

Η Κλαίρη Τσαλουχίδη Χατζημηνά την ημέρα της συνέντευξης στο ατελιέ της

Μέσα από τις κοσμοπολίτικες παρέες της της διεμήνυσαν ότι ο Γιάννης Τσαρούχης ανέβαζε το έργο Επτά επί Θήβας. Έψαχνε κόσμο. Οι συντελεστές ξεχώρισαν την παρουσία της στις πρόβες, και έτσι πήρε τον τίτλο της Ισμήνης. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον μυήθηκε για πρώτη φορά στον κόσμο της Τέχνης.

Η Κλαίρη Τσαλουχίδη Χατζημηνά βρέθηκε ξανά στις Βρυξέλλες, εκπαιδευόμενη αυτή τη φορά στο τμήμα διερμηνέων. Από αυτό το διεθνές περιβάλλον μεταπήδησε στο Λονδίνο, σε δικηγορικό γραφείο του Παναμά που στηνόταν τότε και στην αγγλική πρωτεύουσα.

Ύστερα από μία σύντομη παρένθεση στην Ελλάδα, επέστρεψε στην Αγγλία για να σπουδάσει Ιστορία της Τέχνης στη διάσημη σχολή του οίκου Sotheby’s. Εκείνη την εποχή γνώρισε για πρώτη φορά τον μέλλοντα σύζυγό της Κρίστιαν Χατζημηνά, έναν ήδη μπρίλιαντ νεαρό απόφοιτο της Κοργιαλλένιου, του Γουόρτον και του Κολάμπια στην Αμερική. Αλλά οι παράλληλες τροχιές τους δεν έμελλε να δεθούν για τα καλά ακόμη…

Θα τον συναντούσε ξανά αρκετά αργότερα, μέσα από τη δουλειά της, στον τότε περίλαμπρο οίκο δημοπρασιών Στέλιου Μιχαλαριά στην Αθήνα. Εκεί προσλήφθηκε αμέσως μετά την επιστροφή της από το Λονδίνο. Προτού όμως παντρευτεί, μια ακόμη γνωριμία διεύρυνε τους ορίζοντές της και απελευθέρωσε την πηγαία καλλιτεχνική της ορμή. Ο διεθνώς αναγνωρισμένος ζωγράφος Θόδωρος Μανωλίδης στο εργαστήριό του τής πρότεινε να πιάσει το πινέλο και να τον βοηθήσει σε ένα μνημειώδες έργο που ετοίμαζε. Αυτό ήταν.

«Έχασα την αίσθηση του χρόνου», αναλογίζεται σήμερα εκείνη.

«Έπρεπε να μάθω να ζωγραφίζω και στα αλήθεια είχα την τύχη να συναντήσω σπουδαίους ανθρώπους που μου δίδαξαν πως να στέκομαι απέναντι στο έργο. Απο τον καθένα αποκόμισα κατι διαφορετικό. Το βλέμμα, την πειθαρχία αλλά και την υπέροχη αίσθηση της ελευθερίας. Απο τους δασκάλους μου δεν παρέλαβα απλώς τεχνικές, αλλα τρόπους θέασης. Παρέλαβα την ηθική του βλέμματος. Πως να στέκεσαι με δέος αλλά και κριτική διάθεση απέναντι στο ορατό».

Έκθεση Ο Κήπος, Γκαλερί Αργκώ 2013

Ωστόσο, η Κλαίρη Τσαλουχίδη Χατζημηνά αναγνωρίζει πως «ζωγράφος γίνεται κανείς όταν πάψει να ζωγραφίζει με τα “μάτια” των άλλων. Εκείνη τη στιγμή αναλαμβάνει πλήρως την ευθύνη της γραφής του και του ίχνους που αφήνει. Οι δάσκαλοι είναι αναγκαίοι για να σου δώσουν γλώσσα. Η ενηλικίωση έρχεται όταν σιωπούν μέσα σου».

Απέκτησε και άλλους αξιοσημείωτους δασκάλους (Γιώργο Ρόρρη, Μανώλη Χάρο, Μάτω Ιωαννίδη μεταξύ άλλων). Και τελικά παντρεύτηκε τον Κρίστιαν Χατζημηνά. Το 1999 έμεινε έγκυος στον πρώτο από τους δύο γιους της (Γιώργος και Μάρκος). Η ζωγραφική μπήκε τότε στον πάγο. Αλλά για πολύ λίγο…

Η Κλαίρη Τσαλουχίδη Χατζημηνά καταπιάνεται αυθόρμητα και πηγαία με διαφορετικά εκφραστικά μέσα. Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι το μέσο την οδηγεί, ορίζει τη μορφή της σύνθεσης, το υλικό καθυποτάσσει το ύφος της. Όταν δουλεύει με παστέλ, τα έργα της παραπέμπουν ιδιαίτερα στους σπουδαίους ιμπρεσιονιστές που θαυμάζει, όπως ο Μπονάρ

Στη ζωγραφική κατάφερε εκείνο που οι καλλιτέχνες ονομάζουν «πατροκτονία». Μετουσίωσε τα διδάγματα και τις επιρροές σε κάτι μοναδικό, στο δικό της γλωσσικό ιδίωμα.

Ο Κήπος, Γκαλερί Αργκώ, 2013

Στα πορτρέτα, το χρώμα δεν απλώνεται στο πρόσωπο αλλά το πλαισιώνει, φτάνει μέχρι το περίγραμμά του. Η μορφή παραμένει άχρωμη, σαν ατελής. Έτσι η εστίαση της προσοχής εντατικοποιείται ενώ η σύνθεση αποκτά άλλο βάθος.

Αυτή η εκπληκτική τεχνική αναδεικνύεται από τη δεύτερη κιόλας ατομική της έκθεση με τίτλο Ο Κήπος (Γκαλερί Αργκώ, 2013) με κάρβουνα και ξηροπαστέλ σε χαρτί.

«Κάποτε η μεταφυσική με γοήτευε πολύ σαν ιδέα. Τώρα πια την πλησιάζω σαν φιλοσοφική θεώρηση. Και μέσα απο την Τέχνη συχνά έχω βρεί την δύναμη να σταθώ όρθια μεσα σε ακραίες εσωτερικές συνθήκες. Θα έλεγα πως η δουλειά μου είναι μια διαρκής μελέτη πάνω στη “μεταφυσική της ύλης”», εξηγεί η Κλαίρη Τσαλουχίδη Χατζημηνά.

Έκθεση στη Σίφνο για τα 200 χρόνια

«Επιστρέφοντας στην ζωγραφική και το μέσο της», διευκρινίζει, «στο μαλακό παστέλ και στο κάρβουνο βρίσκω αμεσότητα, χάδι και αναπνοή. Στην gouache το χρώμα παραμένει φρέσκο και διάφανο. Το λάδι έχει ενα βάρος που συχνά εμποδίζει την επικοινωνία. Και για μένα χωρίς διάλογο δεν υπάρχει έργο. Η σχέση μου με το υλικό είναι περισσότερο βιωματική».

Όσο για τα τοπία, έχει επινοήσει τη δική της ιμπρεσιονιστική γλώσσα. Ζωγραφίζει πάντα τόπους με τους οποίους συνδέεται συναισθηματικά.  Τη θέα από το σπίτι που κάποτε νοικιάζανε στη Σίφνο. Δύο διαδοχικές χρονιές, το ίδιο τοπίο αποτυπώθηκε με διαφορετικό τρόπο. Ο χρόνος που είχε παρεμβληθεί φανέρωσε μία εσωτερική στροφή στη ζωγράφο. Τότε συνειδητοποίησε το πόσο η αποτύπωση της πραγματικότητας καθορίζεται από ψυχικά ελατήρια και εγκεφαλικά κύτταρα. Όλα ξεκινούν από το κεφάλι, τόσο το χρώμα όσο και το σχέδιο.

Θυμάται μια επίσκεψή της στην Tate στο Λονδίνο όπου βρέθηκε μπροστά σε πίνακα του Ρόθκο. Γραμμικές πινελιές χρώματος απλώς; Όχι, κάτι το ανείπωτο και μεταφυσικό. Ίσως για το μελλοντικό της έργο να τον επισκεφτεί και πάλι…

Η ζωγραφική της χαρακτηρίζεται παραστατική (αν και δεν θα συμφωνούσαν όλοι με την κατηγοριοποίηση). Αλλά με πολλαπλά επίπεδα ανάγνωσης, ανάλογα με την ορατή, αδρή επίστρωση υλικού σε κάθε σύνθεση. Ζωγραφίζει την Ελιά, τη γειτονιά της, το παραδοσιακό στοιχείο. Στην πρώτη της ατομική έκθεση που τιτλοφορήθηκε Απέναντι από την Ακρόποληκαλερί Αργώ, 2009, σε επιμέλεια Ίριδας Κρητικού) αποτύπωσε με αυτοβιογραφικό βλέμμα (σαν χάδι στο ταμπλώ) τα φαινόμενα γύρω από το σπίτι της.

Ξεχωρίζει η συμμετοχή της σε έκθεση στο Νέο Δελχί στην Ινδία για τα διακόσια χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση. (συνεργασία της Ελληνοΐνδικής Εταιρείας Πολιτισμού και Ανάπτυξης με την Πρεσβεία της Ελλάδας).

«Το έργο μου επιχείρησε να γεφυρώσει το ελληνικό φώς με τον ινδικό μυστικισμό, αποδεικνύοντας πως ο αγώνας για την ανύψωση του ανθρώπου είναι οικουμενικός», θυμάται σήμερα για την αξιοσημείωτη αυτή έκθεση.

«Μια γραμμή σύνδεσης και απόδοσης φόρου τιμής στις συγγένειες των δυο χωρών απο την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου ο οποίος σεβάστηκε και γοητεύτηκε απο την μαγεία της χώρας τότε όπως και εγώ σήμερα».

Κατά τα λοιπά, το ελληνικό τοπίο δεν την εμπνέει μόνο «ως σιωπή αλλά και ως αφήγηση. Ας διαχωρίσουμε το “τοπίο” ως γραφικότητα απο το “τοπίο” ως πεδίο φωτός. Το ελληνικό τοπίο διέπεται απο μια αυστηρή γεωμετρία φωτός. Το φώς εδώ είναι ανελέητο, αποκαλύπτει την αλήθεια της φόρμας. Ζωγραφίζω λοιπόν την μεταφυσική διαύγεια αυτού του τόπου.

Η έμπνευση δεν προκύπτει απο την νοσταλγία αλλά από την ανάγκη να κατακτήσω εικαστικά αυτήν την απόλυτη καθαρότητα την οποία μόνο το Αττικό Φώς μπορεί να προσφέρει σαν μέτρο σύγκρισης για τη ζωή μας. Ζωγραφίζοντας αισθάνομαι σαν να ακολουθώ τον γραφικό χαρακτήρα της απόδοσής του παράλληλα με την δική μου προσωπική γραφή», καταλήγει η Κλαίρη Τσαλουχίδη Χατζημηνά.

«Η ζωγραφική της απεικόνισης αποτελεί για μένα επιστροφή στην πρωταρχική γλώσσα της τέχνης. Εκεί η χειρονομία παραμένει άμεση, χωρίς τη διαμεσολάβηση από την τεχνολογία η την κατασκευή».

Το επισημαίνει επειδή τα τελευταία χρόνια έχει διακριθεί για τις μνημειώδεις εγκαταστάσεις της, που τανίζουν την εκφραστική της δύναμη σε πρωτόγνωρο σημείο. Η ίδια τα εννοεί ως πιο «νοητικά κατασκευάσματα», που «απαιτούν αποκωδικοποίηση» (αναφέρεται δηλαδή στη λεγόμενη conceptual art). Μόνιμος συνεργάτης σε αυτές τις εξαίσιες εγκαταστάσεις, ο διακεκριμένος επιμελητής Κώστας Πράπογλου.

Στο έργο Check in (2024, διεθνής ομαδική έκθεση Μέγαρο Σλίμαν-Μελά) μία μνημειώδης κατασκευή από μπαούλα και βαλίτσες (σαν objets trouvés, με διαστάσεις μεταβλητές) αποτελεί απόπειρα να συλλάβει την Ελευθερία. Η έννοια του περάσματος δεν αποδίδεται αφηγηματικά αλλα ως υπαρξιακός σταθμός.

Check In

Στο Scala Paradisi (2025, διεθνής ομαδική έκθεση στον Διεθνή Αερολιμένα Αθηνών) μια λευκή σκάλα αιωρείτα φαινομενικά στο κενό σαν δομή εξύψωσης.

Η κλίμακα λειτουργεί σαν αρχετυπικό σύμβολο ανάτασης. Η χρήση του στίχου από τον Απόστολο Παύλο δεν λειτουργεί ως θρησκευτική αναφορά, αλλά αποτελεί δομικό στοιχείο του έργου: «Η Αγάπη ως η μόνη συνεκτική ουσία που κρατά το σύμπαν ενωμένο ενάντια στην φθορά», παρατηρεί.

Scala Paradisi

Στη Γυναίκα του Λώτ (2023, διεθνής ομαδική έκθεση εργοστάσιο Μουζάκης στον Κηφισό), δανείζεται την ομώνυμη βιβλική μορφή που αναφέρεται στη Γένεσις 19.

Μία μορφή ύψους πέντε μέτρων δεσπόζει στον αχανή χώρο του εργοστασίου.

«Η γλυπτική φόρμα υπηρετεί την έννοια της μνήμης ως τραύμα. Η στήλη άλατος δεν είναι τιμωρία, ειναι η κρυσταλλοποίηση της στιγμής. Η ηρωίδα αρνείται να προχωρήσει αμέριμνη προς την σωτηρία αφήνοντας πίσω ό,τι αγαπά και επιλέγει να γίνει μνημείο της ίδιας της της απώλειας».

Η Κλαίρη Τσαλουχίδη Χατζημηνά έθεσε ερωτήματα σε σχέση με τη γυναικεία ανωνυμία (η ταυτότητα της μυθικής γυναίκας παρέμεινε ανώνυμη επί αιώνες) αλλά και των σύγχρονων ηρωίδων που μόχθησαν αγόγγυστα μέσα σε μεγάλες βιομηχανίες.

Η Γυναίκα του Λωτ

Εν ολίγοις, «οι βαλίτσες, η σκάλα του Παραδείσου, η γυναίκα του Λώτ δεν είναι σύμβολα υπέρβασης αλλά στάση ζωής. Τι κρατάς, τι αφήνεις, που στέκεσαι όταν δεν μπορείς να γυρίσεις πίσω».

Τη στιγμή που η Κλαίρη Τσαλουχίδη Χατζημηνά άρχισε να εκφράζεται μέσα απο εγκαταστάσεις «ο δρόμος πραγματικά φωτίστηκε απο ένα σχεδόν υπερβατικό φως διανύοντας μια διαδρομή προς το ιδανικό», διαπιστώνει σήμερα. Η μεγάλη κλίμακα τής επέτρεψε να στοχαστεί μακροσκοπικά.

«Ενα ταξίδι το κάθε έργο. Ανάμεσα σε κάθε ταξίδι όμως χρειάζεται μια παύση. Ένας τόπος όπου το σώμα μπορεί να μείνει ακίνητο και η ψυχή να συνεχίσει. Η Γυναικα του Λώτ δεν πρέπει να κοιτάξει πίσω την καταστροφή. Οι βαλίτσες (στο Check in) δεν πρέπει να γίνουν βάρος αλλά συνοδοιπόροι. Πώς ανεβαίνει κανείς μια σκάλα (στο Scala Paradisi) που χωρίς στήριγμα αιωρείται στο κενό; Ο Ύμνος της Αγάπης του Αποστόλου Παύλου μιλά για το ανθρώπινο θαύμα του να αγαπάς χωρίς αντάλλαγμα. Η σκάλα παραμένει αιωρούμενη ανάμεσα σε γή και ουρανό σύμβολο της εσωτερικής ανόδου. Η αγάπη δεν έχει κατεύθυνση μόνο διάρκεια».

Scala Paradisi

Η τεχνική υλοποίηση των έργων πραγματοποιείται σε όλες τις περιπτώσεις από τον Παναγιώτη Λαζαρίδη.

Αλλά τα εντυπωσιακά αυτά γλυπτά δεν αποτελούν απλώς επιφανειακές εγκεφαλικές συλλήψεις. Η πυκνότητα αισθητικής και νοήματος, η ενότητα του ύφους τους οφείλεται στην ίδια. Το βότσαλο από την Τήνο που χρησιμοποιήθηκε στο Scala Paradisi δεν ταξίδεψε τυχαία από το νησί. Το άλας στη Γυναίκα του Λωτ προέκυψε ύστερα από ενδελεχή μελέτη, με την επιμονή του μοναχικού επιστήμονα από πλευράς της.

Η συζήτηση συνεχίζεται στο δώμα του σπιτιού της όπου διατηρεί το εργαστήριό της. Πλαισιώνεται από μια άνετη ταράτσα σε απόσταση αναπνοής από το πυκνό δάσος της Πύκνας και το Αστεροσκοπείο από τη μια πλευρά. Από την άλλη μεσουρανεί ξανά ο Παρθενώνας, η Αρχαία Αγορά, όλη η Αθήνα στο πιάτο.

Η Γυναίκα του Λωτ

«Παρόλα τα ταξίδια μου η Ελλάδα συνεχίζει να με μαγεύει και να την θεωρώ εναν επίγειο παράδεισο. Ομως τα πρόσφατα ταξίδια μου στην Ανταρκτική, την Λατινική Αμερική και την Αφρική δεν παύουν να μου θυμίζουν την πολυτιμότητα του πλανήτη Γή, του δικού μας Σπιτιού.

Στα αλήθεια, “The World is our Οyster”». Το τελευταίο αυτό έργο κοσμεί την εταιρεία του Κρίστιαν Χατζημηνά.

Ποτέ δεν εγκατέλειψε το Θησείο. «Εδω είναι το σπίτι μας, εδώ μεγάλωσαν τα δύο μας αγόρια», εξηγεί η Κλαίρη Τσαλουχίδη Χατζημηνά.

«Η επιλογή δεν ήταν τυχαία», συμπληρώνει.

«Το Θησείο είναι ένα παλίμψηστο ιστορίας όπου τα ιστορικά γεγονότα οι πολιτισμοί ακόμη και οι ίδιοι οι άνθρωποι έχουν χαραχτεί η ξαναγραφεί επάνω σε παλαιότερα στρώματα αποκαλύπτοντας κρυμμένα παρελθόντα όπως συμβαίνει κυριολεκτικά με τα χειρόγραφα που ξαναχρησιμοποιούνταν αφήνοντας “ίχνη” απο αρχαιότερες γνώσεις και εμπειρίες, δηλαδή η ιστορία είναι σαν ένα παλίμψηστο, ένα πολυεπίπεδο κείμενο όπου κάθε εποχή διαβάζεται πάνω στις προηγούμενες. Το να δημιουργείς στη σκιά του Παρθενώνα δεν είναι προνόμιο είναι ευθύνη. Το εργαστήριό μου εδώ λειτουργεί σαν ένα σύγχρονο ασκητήριο μέσα στην τουριστική βοή.

Η γειτνίαση με τα αρχαία μνημεία επιβάλλει μια σιωπηλή σύγκριση. Είναι ένας τόπος γείωσης. Εδώ το παρόν της πόλης συναντά την μνήμη και αυτό με αγγίζει βαθειά! Δεν θα ήθελα να τελειώσω τη ζωή μου πουθενά αλλού. Είναι τόσο δυνατή η ομορφιά γύρω μου…».

Έκθεση στη Σίφνο

Σήμερα βρίσκεται σε περίοδο αναζήτησης. «Μελετώ την ιδέα ενός έργου που πραγματεύεται την Σιωπή και το Κενό. Σε μια εποχή οπτικού θορύβου και υπερπληροφόρησης το πιο επαναστατικό πράγμα που μπορεί να κάνει ένας καλλιτέχνης είναι να δημιουργήσει χώρο για παύση».

Αναλογίζεται την ιδέα του «μη εικονιζόμενου». Να συλλάβει και να αποδώσει εικαστικά «εκείνο που δεν λέγεται αλλά βιώνεται». Η αισθητική της αφαίρεσης κατά συνέπεια αποτελεί μια απόπειρα προσέγγισης του απείρου, δηλαδή του ιερού. «Λιγότερη μορφή, περισσότερη παρουσία», πιστεύει σήμερα η Κλαίρη Τσαλουχίδη Χατζημηνά.

Αν με ένα φανταστικό πινέλο μπορούσε να διορθώσει την πραγματικότητα, «θα αφαιρούσα τις σκληρές γραμμές που διαχωρίζουν τους ανθρώπους και τις ιδέες αφήνοντας τις μορφές ασαφείς και ανοιχτές σε ερμηνεία». Θα διέγραψε τη φλυαρία, τη βία, το θόρυβο…

«Θα άφηνα μόνο ό,τι αντέχει την εγγύτητα, την ομορφιά και τη γαλήνη».