Η αρχιτεκτονική ως στρατηγική πράξη: Σχεδιάζοντας για τον χρόνο, όχι για τη στιγμή

Η Μαρία Δέδα δεν αρκείται στη μορφή. Αντιλαμβάνεται την αρχιτεκτονική ως εργαλείο στρατηγικής, ως έναν μηχανισμό που συνδέει χώρο, κοινωνία και χρόνο.

Ιδρύτρια και επικεφαλής του γραφείου Deda & Architects (D&A), με παρουσία σε Θεσσαλονίκη και Αθήνα, έχει διαμορφώσει μια πρακτική που κινείται με άνεση από την κλίμακα της γειτονιάς, έως σύνθετες αστικές αναπτύξεις, διατηρώντας σταθερά έναν άξονα σκέψης: πώς ένα έργο μπορεί να σταθεί σήμερα, χωρίς να εξαντλείται στο παρόν.

Γεννημένη και μεγαλωμένη στη Θεσσαλονίκη, με σπουδές στο École Spéciale d’Architecture στο Παρίσι και μια διαδρομή που περιλαμβάνει συνεργασίες στην Ελλάδα και το εξωτερικό, η Δέδα επέστρεψε για να χτίσει το δικό της αποτύπωμα μέσα από ένα γραφείο που συνδυάζει αρχιτεκτονικό σχεδιασμό, στρατηγικό σχεδιασμό και συμβουλευτική σε αναπτυξιακά έργα. Η εμπειρία της σε μεγάλης κλίμακας projects, καθώς και η ικανότητά της να συντονίζει πολυεπιστημονικές ομάδες, της επιτρέπουν να κινείται με ακρίβεια σε ένα πεδίο όπου η αρχιτεκτονική δεν είναι ποτέ αποκομμένη από την οικονομία, την πόλη και την πραγματικότητα της κατασκευής.

Στον πυρήνα της δουλειάς της βρίσκεται μια σαφής επιδίωξη: έργα που αντέχουν. Όχι ως εικόνα, αλλά ως σύστημα. Η βιωσιμότητα και η διαχρονικότητα δεν αντιμετωπίζονται ως έννοιες-πλαίσιο, αλλά ως μετρήσιμα ζητούμενα που προκύπτουν μέσα από την ανάλυση του περιβάλλοντος, την ευελιξία των χρήσεων και την προσαρμοστικότητα στον χρόνο. Όπως η ίδια σημειώνει, η αρχιτεκτονική οφείλει να προβλέπει την αλλαγή, να ενσωματώνει την αβεβαιότητα και να δημιουργεί χώρους που μπορούν να επαναδιαβαστούν. Σε μια περίοδο, όπου οι πόλεις επαναπροσδιορίζονται και τα όρια μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού μετακινούνται, η προσέγγισή της αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Η συμβολή της στη μεταμόρφωση της Δυτικής Θεσσαλονίκης δεν περιορίζεται σε επιμέρους έργα, αλλά εγγράφεται σε μια ευρύτερη κατεύθυνση επαναπροσδιορισμού της περιοχής. Μέσα από παρεμβάσεις που συνδυάζουν κατοικία, εργασία και δημόσιο χώρο, συμβάλλει ενεργά στη μετάβαση από ένα μονολειτουργικό, βιομηχανικό παρελθόν σε ένα πιο σύνθετο και βιώσιμο αστικό περιβάλλον. Η προσέγγισή της δεν αντιμετωπίζει τη Δυτική Θεσσαλονίκη ως περιφέρεια προς «ανάπτυξη», αλλά ως δυναμικό πεδίο νέας αστικής ταυτότητας, όπου η αρχιτεκτονική λειτουργεί ως καταλύτης σύνδεσης, αναζωογόνησης και επανανοηματοδότησης του χώρου.

Μας μίλησε με σαφήνεια για τον ρόλο της αρχιτεκτονικής σήμερα, τις προκλήσεις της ελληνικής παραγωγής και τις μεταμορφώσεις που συντελούνται στον αστικό ιστό.

Ο κόσμος μας αλλάζει. Ποιες είναι οι νέες συνθήκες που επηρεάζουν την αρχιτεκτονική περισσότερο και με ποιον τρόπο;

Η σύγχρονη αρχιτεκτονική κινείται πλέον σε μια κατεύθυνση, όπου συνδυάζονται βιωσιμότητα, τεχνολογία, κοινωνικές ανάγκες και πολιτιστική ταυτότητα. Ο αρχιτέκτονας δεν σχεδιάζει πια μόνο μορφές, αλλά διαχειρίζεται ενεργειακά ζητήματα, νέα τεχνολογικά δεδομένα, οικοσυστήματα και κοινωνικές δυναμικές. Ο σχεδιασμός κτιρίων με ευελιξία και δυνατότητα μετατροπής ανάλογα με τις συνθήκες κάθε εποχής έχει γίνει προαπαιτούμενος για όλες τις νέες αναπτύξεις. Παράλληλα, η επιστροφή σε ένα πιο ανθρώπινο και φιλικό προς τον άνθρωπο και την κοινωνία σχεδιασμό αποτελεί βασικό ζητούμενο, και οφείλουμε να διερευνούμε συνεχώς τρόπους και δυνατότητες που ενδυναμώνουν το ανθρώπινο στοιχείο στον χώρο.

Ποιο είναι το προφίλ του αρχιτέκτονα που έχει ρόλο και λόγο στο αύριο;

Ο αρχιτέκτονας του αύριο έχει πλέον έναν ευρύτερο ρόλο. Δεν μένει στον μορφολογικό ή λειτουργικό σχεδιασμό. Αναλαμβάνει την ευθύνη για το πώς ένας χώρος ζωντανεύει μέσα στην κοινωνία, πώς συνδέεται με τον δημόσιο χώρο και πώς επηρεάζει την καθημερινή εμπειρία των ανθρώπων που τον χρησιμοποιούν ή τον διασχίζουν. Είναι ευαισθητοποιημένος στις ανάγκες της κοινότητας και του περιβάλλοντος, και σχεδιάζει με στόχο να ενδυναμώνει το ανθρώπινο στοιχείο, να ενθαρρύνει τη συνάντηση και την αλληλεπίδραση και να αφήνει θετικό αποτύπωμα στον αστικό ιστό. Στην ουσία, πρόκειται για αρχιτεκτονική που ζει μέσα στην κοινωνία, όχι δίπλα της.

Πιστεύετε στην «εξαγωγική» δραστηριότητα των ελληνικών αρχιτεκτονικών γραφείων; Ποιες δυσκολίες εντοπίζετε για την μεταπήδηση ενός παίκτη από local σε global;

Πιστεύω ακράδαντα στους Έλληνες αρχιτέκτονες· έχουμε πολλά δυνατά γραφεία με ξεχωριστή αισθητική και δημιουργικότητα που μπορούν να σταθούν σε διεθνές επίπεδο. Το μόνο σημείο που χρειάζεται ακόμα ανάπτυξη είναι η εμπειρία στην εκτέλεση έργων μεγάλης κλίμακας με μεγάλα budgets και στενά χρονοδιαγράμματα -εκεί όπου η εμπειρία και η οργάνωση μετράει εξίσου με την αρχιτεκτονική ιδέα. Παρά τις δυσκολίες, το ελληνικό brand έχει πλέον τα εργαλεία και τη φωνή για να επεκταθεί σε διεθνές επίπεδο, αρκεί να συνδυαστεί η δημιουργικότητα με στρατηγική και οργανωτική ικανότητα.

Ποια είναι τα σημαντικότερα έργα σας αυτή την περίοδο;

Ένα μεγάλης κλίμακας οικιστικό έργο στην Κρήτη, σε μορφή «coastal village», που συνδυάζει κατοικίες υψηλής ποιότητας με εγκαταστάσεις φιλοξενίας και ευεξίας, με έμφαση στην ιδιωτικότητα, το πράσινο και τη σύνδεση με τη φυσική τοπιογραφία.

Ένα σύγχρονο συγκρότημα φιλοξενίας στο πλαίσιο της ανάπτυξης του The Ellinikon, που επιδιώκει να ισορροπήσει ανάμεσα στη φιλοξενία υψηλών προδιαγραφών και τη δημιουργία μιας ολοκληρωμένης εμπειρίας προορισμού, όπου η καθημερινότητα του επισκέπτη εμπλουτίζεται από ποικιλία χρήσεων και χωρικών ποιοτήτων.

Ο ολικός επανασχεδιασμός και η ανάπλαση του πρώην ξενοδοχείου Αλθέα στην Αγία Μαρίνα, Αττική.

Η σταδιακή ανάπτυξη και αξιοποίηση του κτιριακού αποθέματος στον λιμένα της Θεσσαλονίκης.

Πώς πιστεύετε ότι εξελίσσουν την αρχιτεκτονική γλώσσα των Deda & Architects;

Κάθε έργο μας αποτελεί ένα βήμα στην εξέλιξη της αρχιτεκτονικής γλώσσας των Deda & Architects. Μέσα από τις διαφορετικές κλίμακες και χρήσεις -από πολυλειτουργικά οικιστικά συγκροτήματα, μέχρι σύγχρονα συγκροτήματα φιλοξενίας- ενισχύουμε την ικανότητά μας να συνδυάζουμε λειτουργικότητα, αισθητική και ανθρώπινη εμπειρία. Τα έργα αυτά μας δίνουν την ευκαιρία να πειραματιστούμε, εμβαθύνοντας σε μια γλώσσα που παραμένει σύγχρονη, φιλική στον άνθρωπο και ταυτόχρονα αναγνωρίσιμη ως δική μας.

Προτιμάτε να δουλεύετε περισσότερο στη Θεσσαλονίκη ή την Αθήνα;

Κάθε πόλη έχει τη δική της δυναμική και επηρεάζει διαφορετικά τη δουλειά μας. Στη Θεσσαλονίκη υπάρχει μια ησυχία, τα πράγματα κυλούν με πιο αργούς ρυθμούς και δίνει χώρο για στοχασμό και λεπτομέρεια. Στην Αθήνα, η ζωή είναι πιο γρήγορη, με περισσότερη ένταση και ενέργεια, και τα έργα συχνά εξελίσσονται με μεγαλύτερη ταχύτητα. Αυτό που αγαπάμε είναι να βρίσκουμε την ισορροπία ανάμεσα στους διαφορετικούς ρυθμούς και να μετατρέπουμε κάθε έργο σε μια ξεχωριστή εμπειρία, ανεξαρτήτως πόλης.

Έχετε πλούσιο έργο στη Δυτική Θεσσαλονίκη, περιοχή που υπόκειται σε μεταμόρφωση. Ποια είναι η παρούσα κατάσταση και ποιες αλλαγές βλέπετε με όλο αυτό το κύμα νέων κτιρίων και χρήσεων;

Η Δυτική Θεσσαλονίκη βρίσκεται σε ένα σπάνιο σημείο καμπής. Για δεκαετίες λειτούργησε ως περιφέρεια της πόλης -παραγωγική, αλλά κοινωνικά και χωρικά υποτιμημένη. Σήμερα όμως παρακολουθούμε μια συνειδητή μετάβαση: από τον βιομηχανικό μονόλογο σε ένα πολυλειτουργικό, βιώσιμο και εξωστρεφές αστικό αφήγημα.

Το κύμα νέων κτιρίων δεν είναι απλώς ένδειξη κατασκευαστικής δραστηριότητας. Είναι ένδειξη αλλαγής ταυτότητας. Η είσοδος πολιτιστικών υποδομών, σύγχρονων χώρων εργασίας και νέας κατοικίας δημιουργεί μια διαφορετική κοινωνική γεωγραφία. Αυτό που μας ενδιαφέρει ιδιαίτερα είναι ότι η αλλαγή δεν βασίζεται μόνο στην αγορά, αλλά συνοδεύεται από θεσμικά εργαλεία, κλιματικούς στόχους και μια νέα αντίληψη για τον δημόσιο χώρο.

Βλέπουμε να διαμορφώνεται ένας δυτικός άξονας που δεν λειτουργεί πλέον ως “πίσω αυλή” της πόλης, αλλά ως πύλη και ως νέο παραγωγικό και περιβαλλοντικό μέτωπο.

Η περίπτωση της Δυτικής Θεσσαλονίκης μπορεί να αποτελέσει οδηγό για άλλες ελληνικές πόλεις;

Η εμπειρία μας στη Δυτική Θεσσαλονίκη δείχνει πόσο σημαντικό είναι να αντιμετωπίζεται μια περιοχή ως σύνολο: δημόσιος χώρος, κοινωνικές χρήσεις, πράσινη ανάπτυξη και υποδομές πρέπει να συνυπάρχουν αρμονικά. Αυτό το μοντέλο μπορεί να εμπνεύσει και άλλες ελληνικές πόλεις: η αναγέννηση περιοχών με ιστορικό ή βιομηχανικό παρελθόν, η δημιουργία πολυλειτουργικών ζωνών και η ενσωμάτωση βιώσιμων πρακτικών είναι στοιχεία που μπορούν να επαναληφθούν, προσαρμοσμένα στις τοπικές συνθήκες. Από αρχιτεκτονική σκοπιά, μας ενδιαφέρει να δουλεύουμε σε τόπους, όπου η αλλαγή είναι ευκαιρία για νέες ποιότητες χώρου, σύνδεση με την κοινωνία και βιώσιμη ταυτότητα, όχι απλώς κατασκευαστική ανάπτυξη. Εγκαταλελειμμένα ή υποβαθμισμένα αστικά κενά  μπορούν να μετατραπούν σε ζωντανούς δημόσιους χώρους, με κοινωνική και περιβαλλοντική αξία, όταν υπάρχει συνολικό όραμα σχεδιασμού, υποδομές και συμμετοχή της κοινότητας.

Πίσω στη Δυτική Θεσσαλονίκη και την ανάπτυξη του οικιστικού συγκροτήματος Soho Gardens, που έχετε αναλάβει. Ποιοι θα ζήσουν εκεί;

Το Soho Gardens δεν απευθύνεται σε έναν μονοσήμαντο τύπο κατοίκου. Σχεδιάστηκε ως μια νέα αστική συνθήκη. Θα ζήσουν νέοι επαγγελματίες που εργάζονται στο αναδυόμενο επιχειρηματικό μέτωπο, άνθρωποι που συνδέονται με τον πολιτιστικό και εκπαιδευτικό άξονα της περιοχής, αλλά και νέες οικογένειες που αναζητούν ποιότητα κατοίκησης κοντά στο κέντρο, χωρίς την πυκνότητα και την έλλειψη πρασίνου της παραδοσιακής πολυκατοικίας.

Η ουσία δεν είναι μόνο ποιοι θα κατοικήσουν, αλλά πώς θα κατοικήσουν. Με άμεση σχέση με το πάρκο, με κοινόχρηστους χώρους που ενθαρρύνουν τη συνάντηση, με ιδιωτικότητα που συνυπάρχει με το συλλογικό. Το κτίριο λειτουργεί ως μικρο-οικοσύστημα: ένας χώρος που καλλιεργεί κοινότητα και όχι απλώς στέγαση.

Ποια η σημασία της αναβίωσης της ΠΑΕΓΑ για την πόλη; 

Το παλιό κτίριο της ΠΑΕΓΑ, όπου πρόκειται για ένα εμβληματικό βιομηχανικό αποτύπωμα που για χρόνια παρέμενε κενό χρήσης, είναι ένα κέλυφος με ιστορικό βάρος, αλλά χωρίς ενεργό ρόλο στην καθημερινότητα της πόλης.

Η ανακατασκευή και επανάχρησή του σηματοδοτεί τη μετάβαση από τη μονολειτουργική βιομηχανική ζώνη σε ένα πολυλειτουργικό, ανοιχτό και βιώσιμο περιβάλλον. Διατηρώντας τη μνήμη και τα δομικά χαρακτηριστικά του κτιρίου, ταυτόχρονα εισάγουμε σύγχρονες χρήσεις και περιβαλλοντικές προδιαγραφές, δημιουργώντας μια γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν και το μέλλον. Ένα βιώσιμο κτίριο που τιμά την πλούσια ιστορία και κληρονομιά της πόλης. Ένα μοναδικό τοπόσημο που θα εμπνέει τη δημιουργικότητα και την παραγωγικότητα για τους ενοίκους του και που θα λειτουργεί ως κόμβος καινοτομίας, τεχνολογίας και εξέλιξης στην πόλη της Θεσσαλονίκης.

Για την πόλη, τέτοιες παρεμβάσεις έχουν διπλή σημασία: αφενός περιορίζουν την άναρχη επέκταση αξιοποιώντας το υφιστάμενο κτιριακό απόθεμα -άρα λειτουργούν με όρους βιωσιμότητας- και, αφετέρου, επουλώνουν αστικά ρήγματα, επανασυνδέοντας περιοχές που ιστορικά παρέμεναν αποκομμένες.

Πώς ορίζετε εσείς τη σύγχρονη έννοια της γειτονιάς μέσα στην πόλη; Τι είναι αυτό που τη χαρακτηρίζει;

Μια νέα γειτονιά δεν είναι απλώς ένα σύνολο νέων κτιρίων. Είναι ένα πλέγμα σχέσεων. Ορίζεται από τη δυνατότητα συνύπαρξης διαφορετικών χρήσεων,  κατοικίας, εργασίας, πολιτισμού και αναψυχής, σε ανθρώπινη κλίμακα. Από την παρουσία δημόσιου και ημι-δημόσιου χώρου που δεν είναι διακοσμητικός, αλλά βιώσιμος και προσβάσιμος. Από τη χωρική συνέχεια και όχι από την απομόνωση. Τα καλά στοιχεία που κομίζει μια τέτοια γειτονιά είναι η κοινωνική ανάμειξη, η περιβαλλοντική ευθύνη, η δυνατότητα καθημερινής ζωής σε κοντινές αποστάσεις και -ίσως το σημαντικότερο- η αίσθηση του “ανήκειν”. Για εμάς, η νέα γειτονιά στη δυτική Θεσσαλονίκη είναι μια μετάβαση: από τον κατακερματισμό στη συνδεσιμότητα, από την αδρανή γη στο ενεργό αστικό τοπίο.

Διαβάστε επίσης

Επανερμηνεία της αρχιτεκτονικής της Κεφαλονιάς

Ντεμπούτο: Azimut Seadeck 9

Η μεταμόρφωση ενός μεταπολεμικού διαμερίσματος στο Παρίσι