Η ώρα της Πρέσπας – Συνάντηση σήμερα για την ένταξη στην UNESCO

«…κ’ ήρθε κι από την Πρέσπα,/ τον τόπο το νησόχτιστο και σα ζωγραφισμένο, / στη λίμνη την αξέχαστη με τα δασά λιβάδια / με τα μεγάλα τα βουνά τα λογγωμένα γύρω», γράφει ο Κωστής Παλαμάς στη «Φλογέρα του Βασιλιά» και δεν θα μπορούσαν άλλοι στίχοι να αποδώσουν με μεγαλύτερη ενάργεια και λυρισμό το μοναδικό τοπίο των Πρεσπών, που δικαιωματικά μπορεί να είναι υποψήφιο για την ένταξή του στον Κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.

Η απαράμιλλη φύση, η απόλυτη γαλήνη του νερού και η προστατευτική σκιά των βουνών αλλά βέβαια και τα μνημεία, από τις μικρές βυζαντινές εκκλησίες του Αγίου Αχιλλείου κι όλης της γύρω περιοχής ως τα παραλήμνια ασκηταριά με τις βραχογραφίες κοντά στο χωριό Ψαράδες συνθέτουν ένα σύνολο εντελώς ξεχωριστό με στοιχεία που δεν απαντώνται αλλού στην Ελλάδα.

Για το συντονισμό της προσπάθειας, που αφορά συγκεκριμένα την Μεγάλη Πρέσπα συναντάται έτσι σήμερα στο Λαιμό των Πρεσπών η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη με τους ομολόγους της των δύο άλλων κρατών που «μοιράζονται» τις λίμνες, τους Μπλόντι Γκότζια από την Αλβανία και Σεντάτ Σουλεϊμανί από τη Βόρεια Μακεδονία, παρουσία και του επικεφαλής της αντιπροσωπείας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στα Σκόπια, Μιχάλη Ρόκα.

Στόχος, είναι η καλύτερη δυνατή οργάνωση του αιτήματος, που για πρώτη φορά προωθείται από κοινού από τις τρεις χώρες, καθώς η Ελλάδα είχε θέσει το ζήτημα ήδη από το 2014 όταν ενέταξε τις Πρέσπες στην ενδεικτική λίστα της UNESCO ενώ το 2000 μία κοινή διακήρυξη των πρωθυπουργών Ελλάδας, Αλβανίας και Βόρειας Μακεδονίας έβαλε τις βάσεις για την ίδρυση του διασυνοριακού Πάρκου Πρεσπών.

Το πρόγραμμα ανάδειξης

Βυζαντινοί και μεταβυζαντινοί ναοί και μονές, τοιχογραφίες, βραχογραφίες, ασκηταριά, αρχαία κατάλοιπα αλλά και μικροί νεώτεροι οικισμοί συνυπάρχουν στις Πρέσπες σ΄ένα πλαίσιο που ο διασυνοριακός του χαρακτήρας αποτυπώνεται στα εντελώς ιδιαίτερα πολιτιστικά στοιχεία, κατάλοιπα μιας ιστορίας, αναγκαστικά πολυτάραχης.

Με επίκεντρο τη νησίδα του Αγίου Αχιλλείου και τον Άγιο Γερμανό, το υπουργείο Πολιτισμού ωστόσο, έχει σχεδιάσει ένα ευρύ πρόγραμμα έργων -ορισμένα από τα οποία εκτελούνται ήδη – για την προστασία, την αποκατάσταση και την ανάδειξη των σημαντικών μνημείων της περιοχής.

Ειδικά για τη νησίδα του Αγίου Αχιλλείου προγραμματίζεται όπως έχει πει η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη ένα ολοκληρωμένο διαχειριστικό σχέδιο το οποίο θα αντιμετωπίζει συνολικά ζητήματα χωροταξικού σχεδιασμού, οικονομικών δραστηριοτήτων, περιβαλλοντικής διαχείρισης, προσβασιμότητας και διαδρομών σύνδεσης, ώστε να διαμορφωθεί ένα ενιαίο πλαίσιο που θα επιτρέπει στα μνημεία να λειτουργούν ως ζωντανό μέρος της καθημερινότητας της περιοχής.

Κόσμημα στη Μικρή Πρέσπα η νησίδα του Αγίου Αχιλλείου συνδυάζει μοναδικό φυσικό περιβάλλον με σημαντική αρχαιολογική και βυζαντινή κληρονομιά. Στη δυτική και νοτιοδυτική ακτή έχουν εντοπιστεί κατάλοιπα ελληνιστικού και ρωμαϊκού οικισμού, που ταυτίζεται με την αρχαία Λύκα, ενώ πλήθος αρχιτεκτονικών μελών, γλυπτών, επιγραφών και άλλων ευρημάτων βρέθηκαν σε διάφορα σημεία του νησιού, συχνά σε δεύτερη χρήση στα βυζαντινά μνημεία, μαρτυρώντας τη διαχρονική κατοίκηση της περιοχής.

Στη Μεσοβυζαντινή και Υστεροβυζαντινή περίοδο, η σημερινή νησίδα αποτελούσε περιτειχισμένη χερσόνησο με ακρόπολη στη θέση «Κάλε», αναδεικνύοντας τη στρατηγική, γεωγραφική και ιστορική σημασία του Αγίου Αχιλλείου, στους αιώνες.

Βυζαντινά μνημεία

Η τρίκλητη Βασιλική του Αγίου Αχιλλείου αποτελεί το κύριο μνημείο του νησιού αλλά και ένα από τα σημαντικότερα των Πρεσπών. Με ανέγερση στα τέλη του 10ου αιώνα για να λειτουργήσει ως επισκοπικός ναός ως τις αρχές του 15ου, διατηρεί ως σήμερα –και παρά τις περιπέτειες της περιοχής- το σύνθρονο με τις 18 ζωγραφισμένες αψίδες των αρχών του 11ου αιώνα, τμήματα τοιχογραφιών του 12ου αιώνα, καθώς και λίθινες πλάκες από ελληνιστικούς τάφους της αρχαίας Λύκας. Ο μικρός χώρος γύρω της εξάλλου, είχε χρησιμοποιηθεί ως κοιμητήριο από τον 12ο έως τις αρχές του 15ου αιώνα.

Σώζονται όμως και άλλοι ναοί όπως και η μοναδική μονή του νησιού, η Παναγία η Πορφύρα, που ιδρύθηκε στις αρχές του 16ου αιώνα, μια περίοδο κατά την οποία ο αναχωρητισμός γνώριζε ιδιαίτερη άνθηση και στη συγκεκριμένη περιοχή. Βάσει επιγραφής το καθολικό της χρονολογείται στα 1524 με τοιχογραφικό διάκοσμο που θεωρείται ως ένα από τα πρωιμότερα δείγματα λόγιας μεταβυζαντινής ζωγραφικής, με επιδράσεις από τις σχολές της Καστοριάς και της Αχρίδας.

Ξεχωρίζουν έτσι, η παράσταση της Παναγίας Γλυκοφιλούσας, καθώς και μια νεότερη φάση εικονογράφησης του 1741, που ακολουθεί τα πρότυπα της Μακεδονικής Σχολής. Τόσο τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα του ναού όσο και οι τοιχογραφίες του πρόκειται πάντως, σύντομα να αποκατασταθούν από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Φλώρινας, βάσει μελετών και με χρηματοδότηση από την Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας (συνολικός προϋπολογισμός 950.000 ευρώ). Να σημειωθεί εξάλλου, ότι η Μονή ως τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο η Μονή λειτουργούσε ως ανδρικό μοναστήρι.

Ναοί, ασκηταριά, βραχογραφίες

Ο Ναός των Αγίων Αποστόλων στη δυτική πλευρά της νησίδας χρήζει επίσης αποκατάστασης, που έχει δρομολογηθεί με τις ανάλογες μελέτες σε ένα έργου προϋπολογισμού 450.000 ευρώ ενταγμένο στον σχεδιασμό της Ολοκληρωμένης Χωρικής Επέμβασης για την αξιοποίηση των λιμνών και των ποταμών της Δυτικής Μακεδονίας.

Το μνημείο είχε διάφορες οικοδομικές φάσεις αρχίζοντας από τη Ρωμαϊκή εποχή, η αρχική του φάση όμως, στη Μεταβυζαντινή περίοδο προσδιορίζεται γύρω στο 1000, ενώ τον 13ο αιώνα μετασκευάστηκε σε τρίκλιτη βασιλική, οπότε και επαναχρησιμοποιήθηκαν στοιχεία αρχαιότερου οικοδομήματος.

Εργασίες επισκευής προγραμματίζονται και για τον μονόχωρο ναό του Αγίου Γεωργίου, που χρονολογείται στον 15ο αιώνα, όταν η Βασιλική του Αγίου Αχιλλείου είχε εγκαταλειφθεί. Ενώ ανάλογα έργα αποκατάστασης αλλά και επανάχρησης αφορούν το παλαιό Δημοτικό Σχολείο Αγίου Αχιλλείου με την προοπτική της μετατροπής του σε κέντρο ενημέρωσης για τη νησίδα και τα μνημεία της.

Τα ασκηταριά τέλος και οι βραχογραφίες συγκροτούν στο σύνολό τους ένα ιδιόμορφο μνημείο καθώς από τον 13ο αιώνα που αναπτύχθηκαν στις μικρές σπηλιές της Μεγάλης Πρέσπας ιστορούν το φαινόμενο του μοναχισμού και ασκητισμού, που ήταν διαδεδομένο εκείνη την εποχή. Η παρουσία τους ήταν αδιάλειπτη ως τον 17ο αιώνα ενώ σήμερα ανήκουν και στις τρεις χώρες που διαχειρίζονται τη Μεγάλη Πρέσπα ως ένα μοναδικό διασυνοριακό πολιτιστικό τοπίο.

Μεταξύ των σημαντικότερων μνημείων περιλαμβάνονται οι βραχογραφίες της Παναγίας της Βλαχερνίτισσας του 15ου αιώνα, της Παναγίας των Πάντων Χαρά, που φέρει επιγραφή του 1372 και του Αγίου Νικολάου (1827). Επίσης, τα ασκηταριά της Μικρής Αναλήψεως και της Παναγίας Ελεούσας (που είναι κηρυγμένα μνημεία) καθώς και του Αγίου Αθανασίου και της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος, με ναΐσκους, κελιά και σημαντικά κατάλοιπα τοιχογραφιών από τον 15ο έως τον 17ο αιώνα.