Το email του Πενταγώνου που διέρρευσε και μεταδόθηκε από το Reuters, ενώ στην Κύπρο διεξάγεται σύνοδος κορυφής της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αποτυπώνουν μια Ευρώπη και μια Ατλαντική Συμμαχία που «αλληλοτρώγονται» και φθείρονται μέσα από μάχες χαρακωμάτων και εκβιασμούς «χαμηλής έντασης».

Στο επίκεντρο βρίσκεται η Ισπανία, η οποία αρνήθηκε να προσφέρει βάσεις και εναέριο χώρο για τον εν εξελίξει πόλεμο των ΗΠΑ με το Ιράν, και βρέθηκε ξαφνικά στο στόχαστρο ενός email που φέρεται να συζητήθηκε στα υψηλότερα κλιμάκια του Πενταγώνου. Το μήνυμα της Ουάσινγκτον δεν είναι μόνο προς τη Μαδρίτη, αλλά προς ολόκληρη την Ευρώπη: η συμμαχία γίνεται ολοένα και πιο συναλλακτική, και η «απείθεια» έχει κόστος.

1

Το email που άνοιξε το ρήγμα

Σύμφωνα με το ρεπορτάζ του Reuters, ένα εσωτερικό email του Πενταγώνου εξετάζει «επιλογές» για να τιμωρηθούν χώρες του ΝΑΤΟ που αρνήθηκαν δικαιώματα βάσης, στάθμευσης και υπερπτήσης (ABO) για τις επιχειρήσεις κατά του Ιράν. Στην κορυφή της λίστας βρίσκεται η Ισπανία, η οποία δεν επέτρεψε τη χρήση των βάσεων Rota και Morón, ούτε του εναέριου χώρου της, για επιθέσεις εναντίον ιρανικών στόχων, επιμένοντας ότι τέτοιες επιχειρήσεις ξεπερνούν το πλαίσιο της διεθνούς νομιμότητας και των διμερών συμφωνιών. Το email δεν μιλά μόνο για διπλωματικά «παραπονάκια». Σενάρια που φέρεται να εξετάζονται κυμαίνονται από την «αναστολή» της Ισπανίας από τη Συμμαχία – μια κίνηση με τεράστιο συμβολισμό αλλά αμφίβολη νομική βάση – μέχρι την απομάκρυνση «δύσκολων» συμμάχων από καίριες θέσεις εντός του ΝΑΤΟ και την επανεξέταση της αμερικανικής στήριξης προς τη Βρετανία στο ζήτημα των Νήσων Φώκλαντ. Πρόκειται για μορφές πίεσης που στοχεύουν στην καρδιά της αξιοπιστίας: αν η Ουάσινγκτον δείχνει διατεθειμένη να εργαλειοποιήσει ακόμη και θέματα εθνικής κυριαρχίας ή status μέσα στη Συμμαχία, τότε το άρρητο συμβόλαιο εμπιστοσύνης δέχεται σοβαρό πλήγμα.

Το ίδιο το ΝΑΤΟ δεν διαθέτει τυπικό μηχανισμό αποβολής ή αναστολής κράτους‑μέλους: η ιδρυτική συνθήκη δεν προβλέπει κάτι τέτοιο, παρά μόνο την εθελοντική αποχώρηση (Άρθρο 13). Αυτό σημαίνει ότι οι απειλές «αναστολής» είναι περισσότερο πολιτικό εργαλείο και όχι άμεσα εφαρμόσιμη διαδικασία – αλλά η πολιτική τους βαρύτητα είναι ιδιαίτερης σημασίας.

Η Ισπανία ανάμεσα σε νομιμότητα και πίεση

Μέσα σε αυτό το κλίμα, ο Πέδρο Σάντσεθ βρέθηκε να απαντά σε ερωτήσεις για το email όχι σε ένα εθνικό κοινοβούλιο, αλλά στο περιθώριο της συνόδου κορυφής της ΕΕ στην Κύπρο. Η απάντησή του ήταν χαρακτηριστική: «Δεν δουλεύουμε με emails, αλλά με επίσημα έγγραφα», είπε ουσιαστικά, επιχειρώντας να υποβαθμίσει τη σημασία της διαρροής χωρίς όμως να κρύψει τη δυσφορία της Μαδρίτης. Ο Σάντσεθ επέμεινε επίσης ότι η Ισπανία είναι «αξιόπιστο μέλος του ΝΑΤΟ» και ότι εκπληρώνει όλες τις υποχρεώσεις της, αφήνοντας να εννοηθεί πως το πρόβλημα δεν είναι η συνολική στάση της χώρας, αλλά η συγκεκριμένη επιλογή να μην εμπλακεί στον πόλεμο με το Ιράν. Η Μαδρίτη προσπαθεί έτσι να χαράξει μια λεπτή γραμμή: να υπερασπιστεί την αντίληψή της για το διεθνές δίκαιο και τα όρια της χρήσης των βάσεων, χωρίς να εμφανιστεί ως «αποστάτης» της Συμμαχίας. Ωστόσο, το γεγονός ότι οι ΗΠΑ συζητούν έστω και θεωρητικά την αναστολή της Ισπανίας – χώρα που παίζει κρίσιμο ρόλο στα logistics αμερικανικών επιχειρήσεων σε Μεσόγειο, Αφρική και Μέση Ανατολή – δείχνει πόσο βαθιά έχει φτάσει ο εκνευρισμός στην Ουάσινγκτον.

Η σύνοδος στην Κύπρο: η άλλη πλευρά του ρήγματος

Την ίδια ώρα, λίγα χιλιόμετρα μακριά από τη Μέση Ανατολή, οι 27 ηγέτες της ΕΕ συνεδριάζουν από χθες στην Αγία Νάπα για να συζητήσουν ακριβώς το πλέγμα ασφάλειας που κλονίζει το επίμαχο email. Στην ατζέντα βρίσκονται οι επιπτώσεις του πολέμου με το Ιράν – ενεργειακά, οικονομικά, αλλά και ως προς την ασφάλεια και την αμυντική ετοιμότητα της Ευρώπης – μαζί με τη στήριξη προς την Ουκρανία και τη λειτουργία της ρήτρας αμοιβαίας άμυνας του Άρθρου 42.7 της Συνθήκης της ΕΕ. Η Κύπρος, που προεδρεύει αυτήν την περίοδο του Συμβουλίου και φιλοξενεί τη σύνοδο, έχει ιδιαίτερους λόγους να ανησυχεί: η επίθεση ιρανικών drones σε βρετανική βάση στο νησί, έδειξε πόσο άμεσα μπορεί να μεταφερθεί ο πόλεμος στο έδαφος της ΕΕ. Ο πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης έχει ήδη προειδοποιήσει δημόσια ότι η Ένωση δεν διαθέτει σαφές επιχειρησιακό σχέδιο για το πώς θα λειτουργήσει στην πράξη η ρήτρα αμοιβαίας άμυνας σε περίπτωση επίθεσης σε κράτος‑μέλος, ούτε πώς θα συντονιστεί αυτό με τις υποχρεώσεις στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η συζήτηση για «ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία» αποκτά νέο επείγοντα χαρακτήρα. Οι δηλώσεις ευρωπαίων αξιωματούχων, από τον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα μέχρι τον Γάλλο πρόεδρο Εμανουέλ Μακρόν, συγκλίνουν σε ένα μήνυμα: η Ευρώπη πρέπει να αποκτήσει την ικανότητα να προστατεύει τα δικά της σύνορα, τις δικές της θαλάσσιες οδούς και την ενεργειακή της ασφάλεια, χωρίς να εξαρτάται αποκλειστικά από τη διαθεσιμότητα των αμερικανικών δυνάμεων.

Συναλλακτική συμμαχία και ευρωπαϊκή αυτονομία

Το email του Πενταγώνου λειτουργεί ως επιταχυντής μιας διαδικασίας που είχε ήδη ξεκινήσει: τη μετατροπή του ΝΑΤΟ, στα μάτια πολλών Ευρωπαίων, από «ασπίδα συλλογικής άμυνας» σε εργαλείο έμμεσου εξαναγκασμού για τη συμμετοχή σε αμερικανικές επιχειρήσεις εκτός του στενού πλαισίου του Άρθρου 5. Η λογική είναι απλή και σκληρή: αν δεν προσφέρετε υποστήριξη για τον πόλεμο με το Ιράν, αν δεν στέλνετε πλοία στα Στενά του Ορμούζ, τότε ίσως δεν μπορείτε να βασίζεστε στο ίδιο επίπεδο πολιτικής στήριξης σε άλλα μέτωπα.

Αυτή η «συναλλακτική» προσέγγιση προκαλεί ανησυχία όχι μόνο στις παραδοσιακά πιο αυτόνομες φωνές, όπως η Γαλλία, αλλά και σε χώρες της κεντρικής Ευρώπης που εξαρτώνται απόλυτα από την αξιοπιστία των δεσμεύσεων ασφαλείας. Αν ο άξονας εμπιστοσύνης μετατραπεί σε παζάρι, τότε το ίδιο το νόημα της Συμμαχίας αλλοιώνεται: οι χώρες δεν αισθάνονται πλέον ότι προστατεύονται ως μέλη ενός πολιτικού‑αξιακού χώρου, αλλά ως πελάτες που πρέπει να αποδεικνύουν συνεχώς την «αφοσίωσή» τους.

Απέναντι σε αυτό το σκηνικό, η ΕΕ προσπαθεί να οικοδομήσει το δικό της αφήγημα. Η συμφωνία για νέο πακέτο στήριξης στην Ουκρανία, οι συζητήσεις για ενίσχυση της αμυντικής βιομηχανίας, οι πιέσεις για κοινές προμήθειες και για ενεργειακή διαφοροποίηση εντάσσονται σε μια προσπάθεια σταδιακής αυτονόμησης, χωρίς όμως ρήξη με το ΝΑΤΟ. Το μήνυμα που βγαίνει από την Αγία Νάπα είναι περισσότερο: χρειαζόμαστε και το ΝΑΤΟ, αλλά δεν μπορούμε να στηριζόμαστε μόνο σε αυτό, ιδίως όταν οι εσωτερικές εντάσεις απειλούν να το παραλύσουν.

Μάχες χαρακωμάτων, όχι θεαματικές ρήξεις

Τίποτα από όλα αυτά δεν προμηνύει μια άμεση διάλυση του ΝΑΤΟ ή μια απότομη αποκόλληση της Ευρώπης από τις ΗΠΑ. Αντίθετα, όσα βλέπουμε σήμερα μοιάζουν περισσότερο με μάχες χαρακωμάτων: προσεκτικές κινήσεις, σκληρές διαρροές, δημόσιες δηλώσεις που προσπαθούν να κρατήσουν τις γέφυρες, ενώ στο παρασκήνιο εξελίσσονται παιχνίδια δύναμης και αξιοπιστίας. Η «τιμωρία» της Ισπανίας, ακόμη και αν δεν προχωρήσει ποτέ πέρα από ένα email, λειτουργεί ως προειδοποιητική ριπή: δείχνει μέχρι πού είναι διατεθειμένη να φτάσει η Ουάσινγκτον στον εκνευρισμό της για μια Ευρώπη που δεν θεωρεί πλέον δεδομένη την ευθυγράμμιση σε κάθε πόλεμο. Η απάντηση της Ευρώπης, από τη Μαδρίτη μέχρι την Αγία Νάπα, είναι πιο χαμηλόφωνη αλλά σταθερή: ναι στη συμμαχία, αλλά με όρους, με σεβασμό στο διεθνές δίκαιο και με αυξανόμενη επιμονή στην ανάγκη μιας ευρωπαϊκής δυνατότητας αυτόνομης δράσης.

Σε αυτό το νέο τοπίο, οι εκβιασμοί «χαμηλής έντασης» ίσως αποδειχθούν πιο διαβρωτικοί από μια ανοιχτή κρίση: δεν σπάνε το πλαίσιο της Συμμαχίας, αλλά το μεταμορφώνουν αργά, μεταφέροντας το βάρος από την αμοιβαία εμπιστοσύνη στην υπόγεια διαπραγμάτευση και την πολιτική φθορά.

Διαβάστε επίσης:

Το παιχνίδι του Ορμούζ: Παιχνίδι υποχώρησης με την παγκόσμια οικονομία να πληρώνει το λογαριασμό

Οι αγορές στον «ρυθμό» των αποτελεσμάτων

Πολιτική τοξικότητα: Η ειρωνική δικαίωση της σοβιετικής Maskirovka