Αόρατος κώδικας: Το στιλ ενός κατασκόπου και πώς δεν θα τον αναγνωρίσετε

Η πρόσφατη υπόθεση του Έλληνα σμηνάρχου που κατηγορείται για κατασκοπεία υπέρ της Κίνας υπενθύμισε κάτι που η δημόσια σφαίρα τείνει να ξεχνά: οι κατάσκοποι δεν μοιάζουν με κατασκόπους. Δεν φορούν ταμπέλες, ούτε απαραίτητα καμπαρντίνες. Συχνά περνούν δίπλα μας ντυμένοι τόσο συνηθισμένα, ώστε να είναι αόρατοι. Σε μια εποχή όπου το προσωπικό στιλ έχει γίνει εργαλείο αυτοπροβολής, για μια συγκεκριμένη κατηγορία, το ρούχο εξακολουθεί να είναι εργαλείο εξαφάνισης.

Εάν σου πω, θα πρέπει να σε σκοτώσω

Η μυθοπλασία έχει οικοδομήσει μια επίμονη εικόνα. Ο James Bond παραγγέλνει martini «shaken, not stirred», συστήνεται αυτάρεσκα — «Bond, James Bond» — και εμφανίζεται με άψογο σμόκιν, έτοιμος για αποστολή και αποπλάνηση, εκνευρίζοντας κάθε Bond Girl που στέκεται δίπλα του. Στον κινηματογράφο, η κομψότητα είναι δύναμη. Στην πραγματικότητα, η κομψότητα είναι συχνά ρίσκο. Η επιδεικτική ταυτότητα είναι πολυτέλεια που λίγοι επαγγελματίες των μυστικών υπηρεσιών μπορούν να αντέξουν.

Η ακρίβεια της προσαρμογής και οι γκρίζοι άνθρωποι

Πρώην αξιωματικοί της CIA περιγράφουν μια εντελώς διαφορετική ενδυματολογική στρατηγική. Ο Peter Earnest, που αργότερα διετέλεσε εκτελεστικός διευθυντής του International Spy Museum, θυμάται επιχειρήσεις σε κοκτέιλ πάρτι της Ευρώπης, φορώντας σμόκιν που θα ταίριαζε σε ταινία του 007. Όχι από ματαιοδοξία, αλλά επειδή αυτό απαιτούσε το περιβάλλον. Σε μια δεξίωση όπου όλοι φορούν black tie, το να εμφανιστείς με κάτι λιγότερο, είναι ύποπτο. Το να εμφανιστείς με κάτι περισσότερο, επίσης. Η ακρίβεια της προσαρμογής είναι το παν.

Πιο συχνά, όμως, το ένδυμα του πράκτορα είναι το ακριβώς αντίθετο του εντυπωσιακού. Ο Chris Costa, επίσης πρώην αξιωματικός και νυν επικεφαλής του ίδιου μουσείου, μιλά για τον «γκρίζο άνδρα» και τη «γκρίζα γυναίκα» — εκείνους που ταιριάζουν απόλυτα στο φόντο, που καμουφλάρονται και εξαφανίζονται. Ένα απλό κοστούμι που θα μπορούσε να φορέσει οποιοσδήποτε Ευρωπαίος επιχειρηματίας. Πολιτικά ρούχα σε τόνους που «σβήνουν» μέσα στους τοίχους ενός δημοτικού κτιρίου. Παπούτσια που δεν προδίδουν την κοινωνική τάξη ή την εθνικότητα.

Μεταμφίεση με χειρουργική ακρίβεια

Στο πεδίο, οι λεγόμενες «ελαφριές μεταμφιέσεις» — ένα ζευγάρι γυαλιά, μια περούκα, ένα ψεύτικο μουστάκι — είναι καθημερινό εργαλείο. Απαιτούν όμως χειρουργική ακρίβεια. Ο Costa θυμάται μια άσκηση που απέτυχε επειδή το ψεύτικο μουστάκι του μετακινήθηκε όταν αναγκάστηκε απροσδόκητα να φάει παγωτό. Η λεπτομέρεια σε αυτές τις περιπτώσεις δεν είναι αισθητική· είναι υπαρξιακή.

Πέρα από τις μικρές αλλαγές, υπάρχουν οι «προχωρημένες» μεταμφιέσεις: πλήρεις μάσκες, προσθετικά, αλλαγές στη στάση του σώματος, στο βάδισμα, ακόμη και στον τρόπο που κάποιος κρατά το κεφάλι του. Η Jonna Mendez, πρώην επικεφαλής μεταμφιέσεων της CIA, έχει περιγράψει πώς οι μάσκες έπρεπε να φοριούνται σε λιγότερο από πέντε δευτερόλεπτα, μέσα σε αυτοκίνητο, στο σκοτάδι, χωρίς καθρέφτη. Η τεχνογνωσία αυτή δεν αναπτύχθηκε χωρίς τους ειδικούς. Ο John Chambers, ο μακιγιέρ πίσω από το Planet of the Apes, συνεργάστηκε με τη CIA τη δεκαετία του ’70, γεφυρώνοντας το Χόλιγουντ και το Λάνγκλεϊ. Το αποτέλεσμα; Ολόκληρα πρόσωπα που μπορούσαν να αφαιρεθούν σαν μάσκες.

Μια βαρετή δουλειά με ικανότητες χαμαιλέοντα

Ωστόσο, για τους περισσότερους, η κατασκοπεία δεν είναι σκηνή δράσης, αλλά μια ζωή σε γραφείο. Γραμματείς, αναλυτές, τεχνική υποστήριξη, ειδικοί κυβερνοασφάλειας, προγραμματιστές. Στη GCHQ, το κέντρο κυβερνητικών επικοινωνιών του Ηνωμένου Βασιλείου, όπως και στη CIA, η καθημερινότητα συχνά θυμίζει εταιρικό περιβάλλον υψηλής ασφαλείας. Το ντύσιμο εδώ δεν διαφέρει πολύ από αυτό μιας δημόσιας υπηρεσίας: σακάκι, φούστα ή παντελόνι, ουδέτερα χρώματα, άνετα παπούτσια. Τίποτα αξιομνημόνευτο, αλλά σίγουρα πρακτικό. Και αυτό είναι το ζητούμενο.

Η Suzanne Matthews, που υπηρέτησε στη CIA από το 1975 έως το 2007, περιγράφει τη «στολή» της στην Ουάσιγκτον ως έναν συνδυασμό μαύρων, μπεζ και λευκών κομματιών που εναλλάσσονταν διακριτικά. Όταν όμως μετατέθηκε στο εξωτερικό ως Ειδική Λειτουργική Υπάλληλος, το ένδυμα έγινε εργαλείο πολιτισμικής προσαρμογής. Σε μια τουριστική πόλη, έπρεπε να υιοθετήσει αθλητικά παπούτσια, σορτς και καπέλο μπέιζμπολ.

Σε μια ευρωπαϊκή πρωτεύουσα, το πιο προσεγμένο στιλ δεν πρόδιδε την αμερικανική της προέλευση. Η γλώσσα που μιλάς και η κουλτούρα που αντιπροσωπεύεις επηρεάζουν το πώς ντύνεσαι — όπως ακριβώς συνέβαινε ήδη από την εποχή του Bletchley Park, όπου γλωσσολόγοι και μαθηματικοί έσπασαν τον κώδικα Enigma. Το ένδυμα τότε ήταν αυστηρά βρετανικό, ακαδημαϊκό, χαμηλών τόνων. Η αποστολή απαιτούσε πειθαρχία και σιωπή ακόμη και στο ύφασμα.

Ιδανικά τοποθετημένο μεταξύ Λονδίνου, Κέιμπριτζ και Οξφόρδης, το Bletchley Park προσέλκυσε τον σωστό ακαδημαϊκό κόσμο. Το στιλ του Ivy League κολεγιόπαιδου δεν ήταν προσποίηση αλλά μια πραγματική ταυτότητα κατασκόπου την εποχή του δεύτερου παγκόσμιου πολέμου.

Η αναγκαία «ήσυχη πολυτέλεια»

Σήμερα, η μόδα μιλά για «quiet luxury»: άψογα υφάσματα, απουσία λογότυπου, χρωματική ουδετερότητα, ρούχα που ψιθυρίζουν αντί να φωνάζουν. Για κάποιους, είναι τάση. Για άλλους, είναι επαγγελματική αναγκαιότητα δεκαετιών. Ο κατάσκοπος δεν μπορεί να ορίζεται από τις τάσεις. Η εμφάνισή του εξαρτάται από τη γεωγραφία, την κοινωνική τάξη που καλείται να ενσαρκώσει, το είδος της αποστολής. Άλλο το κοκτέιλ πάρτι διπλωματών, άλλο η συνάντηση με πηγή σε επαρχιακό καφέ, άλλο η βάρδια σε κέντρο κυβερνοεπιχειρήσεων.

Οι ταινίες, από τη μία, προσφέρουν μια στιλιστική φαντασίωση — από τον άψογα ντυμένο Bond μέχρι τις σύγχρονες τηλεοπτικές απεικονίσεις πρακτόρων με bespoke κοστούμια ή δραματικά παλτό. Από την άλλη, η πραγματικότητα επιβάλλει μια σκληρή αρχή: αν σε θυμούνται για το τι φορούσες, έχεις αποτύχει. Ο ιδανικός κατάσκοπος δεν αφήνει οπτικό αποτύπωμα.

Απουσία ταυτότητας

Ίσως αυτό να είναι και το μεγαλύτερο παράδοξο. Σε μια εποχή όπου η ταυτότητα είναι προϊόν, ο μυστικός κόσμος λειτουργεί αντίστροφα. Η επιτυχία μετριέται στην απουσία της αναγνώρισης. Στην ικανότητα να περνάς από ένα δωμάτιο και κανείς να μην μπορεί αργότερα να περιγράψει το σακάκι σου και τη μάρκα του.

Ο σμήναρχος που απασχολεί τα πρωτοσέλιδα, πιθανότατα δεν φορούσε τίποτα που να πρόδιδε τον ρόλο ή την πρόθεσή του. Και αυτό είναι το πιο ανησυχητικό στοιχείο. Ο μυστικός κώδικας του στιλ δεν γράφεται με έντονα γράμματα. Γράφεται με ουδέτερους τόνους, σωστή εφαρμογή και απόλυτη κατανόηση του περιβάλλοντος.

Αν ψάχνετε τον κατάσκοπο στο πλήθος, μην αναζητάτε τον πιο καλοντυμένο.

Αναζητήστε εκείνον που δεν θυμάστε καθόλου.

Διαβάστε επίσης: 

Pillbox hat: Η ιστορία του πιο κομψού καπέλου και η επιστροφή της Πρώτης Κυρίας 

Hermès: Ο Axel Dumas ήταν στο στόχαστρο του Epstein εν μέσω μάχης με την LVMH 

Τα εκατομμύρια του Karl Lagerfeld: Φοροδιαφυγή, μοντέλα-κληρονόμοι, εξαφάνιση εγγράφων, ο γάτος και οι τελευταίες εξελίξεις