Η ανασφάλεια στα Στενά του Ορμούζ δεν απειλεί μόνο τη ροή του πετρελαίου αλλά και το νόμισμα στο οποίο τιμολογείται. Καθώς το πιο κρίσιμο ενεργειακό πέρασμα του πλανήτη παύει να θεωρείται αξιόπιστο, το σύστημα του πετροδολαρίου δέχεται πιέσεις που μέχρι πρόσφατα έμοιαζαν αδιανόητες — όχι ως άμεση κατάρρευση, αλλά ως σταδιακή διάβρωση της παγκόσμιας κυριαρχίας του δολαρίου.

Από τη δεκαετία του 1970, το πετρέλαιο τιμολογείται διεθνώς σε δολάρια ΗΠΑ — μια άτυπη, αλλά πανίσχυρη συνθήκη που διαμόρφωσε ολόκληρη την παγκόσμια οικονομική αρχιτεκτονική. Κάθε χώρα που εισάγει ενέργεια χρειάζεται δολάρια για να το κάνει. Αυτό δημιουργεί μια σταθερή, παγκόσμια ζήτηση για το αμερικανικό νόμισμα, ανεξάρτητα από τα επιτόκια ή την οικονομική κατάσταση των ΗΠΑ. Η ζήτηση αυτή επιτρέπει στις Ηνωμένες Πολιτείες να δανείζονται φθηνά, να διατηρούν ελλείμματα χωρίς τις συνέπειες που θα αντιμετώπιζε οποιαδήποτε άλλη χώρα, και να ασκούν οικονομική επιρροή μέσω κυρώσεων και αποκλεισμού από το διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα. Με άλλα λόγια, το πετροδολάριο δεν εκφράζει μόνο μια πολιτική, -είναι ένα από τα θεμέλια της αμερικανικής γεωπολιτικής δύναμης.

1

Ο Φατίχ Μπιρόλ, επικεφαλής του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας, αποτυπώνει με σαφήνεια το μέγεθος της μεταβολής. Όπως υπογράμμισε σε συνέντευξή του στην τουρκική εφημερίδα Dünya, η κρίση και η σύγκρουση με το Ιράν έδειξαν ότι τα Στενά του Ορμούζ δεν μπορούν πλέον να θεωρούνται αξιόπιστη οδός εξαγωγής ενέργειας. Ακόμη και αν η ναυσιπλοΐα αποκατασταθεί πλήρως, η επιστροφή στην προπολεμική κανονικότητα δεν θα είναι άμεση. Θα απαιτήσει χρόνο, επενδύσεις και μια μακρά περίοδο προσαρμογής.

Ο ίδιος εκτιμά ότι η πλήρης αποκατάσταση της παραγωγής στα προ της κρίσης επίπεδα μπορεί να διαρκέσει έως και δύο χρόνια, με σημαντικές διαφοροποιήσεις από χώρα σε χώρα. Την ίδια στιγμή, η αγορά έχει ήδη υποστεί μια ιστορικών διαστάσεων διαταραχή: η παγκόσμια προσφορά πετρελαίου μειώθηκε δραστικά, αποτυπώνοντας το εύρος της εξάρτησης από ένα και μόνο γεωγραφικό σημείο. Αυτή ακριβώς η εξάρτηση είναι που τίθεται πλέον υπό αμφισβήτηση.

Για δεκαετίες, το παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα λειτουργούσε πάνω σε μια σιωπηρή παραδοχή: ότι, ό,τι κι αν συμβεί, οι βασικές θαλάσσιες οδοί θα παραμείνουν ανοιχτές. Πάνω σε αυτή τη βεβαιότητα χτίστηκε και το πετροδολάριο. Όταν όμως η ίδια η φυσική διαδρομή του πετρελαίου γίνεται επισφαλής, η εμπιστοσύνη αρχίζει να διαβρώνεται σε πολλά επίπεδα ταυτόχρονα.

Η πρώτη συνέπεια είναι άμεση: το ρίσκο ενσωματώνεται στις τιμές. Το λεγόμενο risk premium δεν είναι μια προσωρινή αντίδραση των αγορών, αλλά ένα πιο μόνιμο χαρακτηριστικό. Η ενέργεια γίνεται ακριβότερη, πιο ασταθής και λιγότερο προβλέψιμη. Η δεύτερη συνέπεια είναι πιο αργή αλλά βαθύτερη. Χώρες που εξαρτώνται από εισαγωγές ενέργειας αρχίζουν να αναζητούν τρόπους να μειώσουν την έκθεσή τους — όχι μόνο σε επίπεδο διαδρομών, αλλά και σε επίπεδο νομίσματος. Η Κίνα ενισχύει σταδιακά τις ενεργειακές συναλλαγές σε γιουάν, ενώ άλλες οικονομίες εξετάζουν διμερείς συμφωνίες που παρακάμπτουν το δολάριο. Πρόκειται για μικρές, επιμέρους κινήσεις που δεν αλλάζουν άμεσα το σύστημα, αλλά το κάνουν πιο πολυκεντρικό.

Σε αυτό το πλαίσιο, τίθεται αναπόφευκτα το ερώτημα: εξυπηρετεί αυτή η κατάσταση τις Ηνωμένες Πολιτείες; Η απάντηση, αν βασιστεί κανείς στα δεδομένα, είναι αρνητική. Η παρατεταμένη αστάθεια πλήττει την παγκόσμια οικονομία, ενισχύει τον πληθωρισμό και — κυρίως — ανοίγει τον δρόμο για εναλλακτικά νομισματικά σχήματα. Με άλλα λόγια, υπονομεύει τα θεμέλια πάνω στα οποία στηρίζεται η δύναμη του δολαρίου.

Ωστόσο, η γεωπολιτική σπάνια λειτουργεί με απόλυτους όρους. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν επιδιώκουν την αποσταθεροποίηση, αλλά σε έναν κόσμο κρίσεων προσπαθούν να διαχειριστούν τις συνέπειες προς όφελός τους. Η αυξημένη ζήτηση για εναλλακτικές ενεργειακές πηγές μπορεί να ενισχύσει τις αμερικανικές εξαγωγές, ενώ η ανασφάλεια ωθεί συμμάχους να αναζητήσουν μεγαλύτερη στήριξη από την Ουάσινγκτον. Παράλληλα, χώρες όπως το Ιράν βρίσκονται υπό μεγαλύτερη πίεση. Η ουσία, όμως, δεν βρίσκεται στο αν κάποιος «κερδίζει» από την κρίση, αλλά στο πώς αυτή αλλάζει τη δομή του συστήματος.

Οι προσπάθειες παράκαμψης του Ορμούζ — μέσω αγωγών, εναλλακτικών θαλάσσιων διαδρομών ή νέων επενδύσεων — δείχνουν ότι ο κόσμος προσαρμόζεται. Όμως οι λύσεις αυτές είναι περιορισμένες και συχνά πιο δαπανηρές. Για το φυσικό αέριο, και ειδικά για το LNG, η κατάσταση είναι ακόμη πιο δύσκολη: σε αντίθεση με το πετρέλαιο, δεν υπάρχουν εύκολες εναλλακτικές διαδρομές ούτε ευέλικτες εφεδρικές υποδομές. Αυτό ενισχύει περαιτέρω την αστάθεια, ιδίως για οικονομίες που έχουν στραφεί στο LNG ως γέφυρα προς την ενεργειακή μετάβαση.

Έτσι, η κρίση δεν οδηγεί σε μια θεαματική ανατροπή, αλλά σε μια πιο αργή μετατόπιση. Το πετροδολάριο δεν καταρρέει. Παραμένει το κυρίαρχο σύστημα, στηριγμένο σε βαθιές αγορές και θεσμούς που δεν αντικαθίστανται εύκολα. Όμως, για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες, αρχίζει να αμφισβητείται στην πράξη.

Η ανασφάλεια στο Ορμούζ δεν είναι το τέλος μιας εποχής. Είναι η αρχή μιας μετάβασης — από έναν κόσμο όπου η ενέργεια και το νόμισμα είχαν ένα σαφές κέντρο, σε έναν κόσμο όπου οι ισορροπίες γίνονται πιο σύνθετες, πιο εύθραυστες και λιγότερο προβλέψιμες.

Διαβάστε επίσης:

Διαπραγματεύσεις ΗΠΑ–Ιράν: Η εκεχειρία στο «νήμα»

Μέτρα για την ενεργειακή επάρκεια σε όλη την Ευρώπη

Νέα κλιμάκωση στη Μέση Ανατολή – Ούτε σήμερα αναμένεται να επαναληφθούν οι διαπραγματεύσεις