Το Παρίσι και η Μπελ Επόκ – Ο καθρέφτης μιας χρυσής εποχής

Βελούδινες κουρτίνες, μοκέτες, λαμπιόνια. Όλα στο βαθύ κόκκινο χρώμα της χαράς και του πάθους, εμπνευσμένο από τις εντυπωσιακές αφίσες του Τουλούζ –Λοτρέκ και κάτω από έναν δραματικό φωτισμό βυθίζουν τον επισκέπτη στην ατμόσφαιρα της εποχής με τα καμπαρέ, τα καφέ κονσέρ και τα θέατρα.

Είναι η είσοδος στην έκθεση BELLE ÉPOQUE, αφιερωμένη σε μια από τις πιο γοητευτικές αλλά και αντιφατικές περιόδους της ευρωπαϊκής ιστορίας, όπως γράφτηκε στο Παρίσι την πόλη του φωτός και της διασκέδασης. «Το Παρίσι, μια γιορτή» είναι άλλωστε το θέμα της πρώτης ενότητας αυτής της έκθεσης στο Ίδρυμα Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή που εγκαινιάζεται στις 31 Οκτωβρίου παρουσιάζοντας ένα από τα πιο χαρακτηριστικά φαινόμενα της εποχής.

Την καλλιτεχνική αφίσα, η οποία από τα τέλη του 19ου αιώνα είχε κατακτήσει τους δρόμους της πόλης σαν μια νέα και δυναμική μορφή οπτικής επικοινωνίας, που πολύ σύντομα θα κυριαρχούσε στην εξέλιξη της διαφήμισης και της γραφιστικής.

Δεκαπέντε καλλιτέχνες που έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη διαδικασία αυτή χάρις στη δημιουργική ιδιοσυγκρασία τους παρουσιάζονται στην έκθεση με 90 περίπου έργα τους, και ανάμεσά τους οι Ανρί Τουλούζ-Λοτρέκ, Αλφόνς Μούχα, Τεοφίλ- Αλεξάντρ Στάινλεν, Πιερ Μπονάρ, Μορίς Ντενί, Φελίξ Βαλοτόν και Ανρί-Γκαμπριέλ Ιμπέλ. Αλλά μαζί τους και έργα των Ζιλ Σερέ, Ρενέ Ερμαν-Πολ, Εμίλ Μπερνάρ, Κλοντ-Εμίλ Σουφενεκέρ, Ζορζ Μποτινί, Τεό βαν Ρισελμπέργκ, Λουί Ανκετέν και Βασίλι Καντίνσκι.

Όλοι τους εξάλλου, δεν περιορίστηκαν μόνον στην εικονογράφηση ενός θέματος. Με τολμηρές συνθέσεις, έντονα χρώματα και νέες γραφιστικές λύσεις, μετέφεραν στην αφίσα την αισθητική αναζήτηση της εποχής συμβάλλοντας στην ανάδειξή της σε αυτόνομη καλλιτεχνική μορφή. Η αφίσα γίνεται έτσι κάτι πολύ περισσότερο από διαφήμιση: ένα εφήμερο αλλά εξαιρετικά εύγλωττο χρονικό της σύγχρονης ζωής.

Η έκθεση έτσι, δεν παρουσιάζει το Παρίσι μόνον ως την μυθική «Πόλη του Φωτός» αλλά και ως μια σύγχρονη μητρόπολη σε πυρετώδη μετάβαση, μια πόλη στην οποία η τέχνη βγαίνει στον δρόμο και γίνεται μέρος της ίδιας της ζωής.

Η τέχνη στο δρόμο

Μια πόλη σε διαρκή κίνηση ήταν πράγματι στην εποχή της Μπελ Επόκ το Παρίσι. Με τα μεγάλα βουλεβάρτα, ηλεκτροφωτισμό, το μετρό, τα πολυκαταστήματα, τα θέατρα, τα καφέ-κονσέρ και τα καμπαρέ η καθημερινότητα μεταμορφωνόταν δημιουργώντας έναν νέο αστικό πολιτισμό. Και όπως ήταν επόμενο η αφίσα ακολουθούσε αυτή τη ριζική αλλαγή κατακτώντας κάθε διαθέσιμη επιφάνεια της πόλης και μετατρέποντας έτσι, τον δρόμο σε μια ανοιχτή γκαλερί.

Η έκθεση εστιάζει στις δεκαετίες 1880–1900, μια περίοδο κατά την οποία η έγχρωμη λιθογραφία τελειοποιείται, η αφίσα εξαπλώνεται μαζικά στον αστικό χώρο και η τυπωμένη εικόνα αποκτά πρωταγωνιστικό ρόλο στην καθημερινή ζωή. Από τις διαφημίσεις θεαμάτων, καμπαρέ και ποδηλάτων έως τις νέες μορφές κατανάλωσης, μετακίνησης και ψυχαγωγίας, η αφίσα γίνεται οπτικός καθρέφτης μιας κοινωνίας που αλλάζει με πρωτοφανή ταχύτητα.

Παράλληλα όμως, φωτίζονται και οι πολλές, συχνά αντικρουόμενες όψεις της Μπελ Επόκ. Γιατί πίσω από την εικόνα της λαμπερής και ανέμελης εποχής βρίσκονται οι έντονες κοινωνικές ανισότητες, οι δύσκολες συνθήκες ζωής της εργατικής τάξης, οι πολιτικές και ιδεολογικές συγκρούσεις, αλλά και οι μεγάλες αλλαγές που διαμορφώνουν τη σύγχρονη κοινωνία.

Το Παρίσι είναι το επίκεντρο αυτών των αναταράξεων και αποτυπώνει τις τεχνολογικές, βιομηχανικές και κοινωνικές ανατροπές που συντελούνται με πρωτοφανή ταχύτητα και αλλάζουν ριζικά τις συνθήκες ζωής. Η υπόθεση Ντρέιφους, η διεύρυνση των ατομικών ελευθεριών, η άνθηση της ψυχαγωγίας και η σταδιακή διαμόρφωση μιας νέας καταναλωτικής κουλτούρας συνθέτουν ένα πολύ πιο σύνθετο πορτρέτο της εποχής.

Τεκμήρια καθημερινή ζωής

Ο κόσμος του θεάματος όμως, κατείχε ξεχωριστή θέση σ΄αυτήν την πόλη, όπως τώρα και στην έκθεση. Η Μονμάρτρη, το Moulin Rouge, τα Folies-Bergère, τα καφέ-κονσέρ και τα θέατρα γίνονται χώροι συνάντησης, διασκέδασης και καλλιτεχνικού πειραματισμού, ενώ οι πρωταγωνιστές τους -χορεύτριες, τραγουδιστές, ηθοποιοί και performers- μετατρέπονται σε αναγνωρίσιμες μορφές μέσα από τις αφίσες των μεγάλων δημιουργών.

Την εικόνα της εποχής συμπληρώνουν και πολλά φωτογραφικά τεκμήρια του Παρισιού της Μπελ Επόκ, τα περισσότερα από τα οποία προέρχονται από την Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας και το Musée Carnavalet – Histoire de Paris. Μέσα από αυτές τις φωτογραφίες, τα έργα αποκτούν το πραγματικό αστικό τους περιβάλλον: τους δρόμους, τα βουλεβάρτα, τα πλήθη και τις καθημερινές σκηνές μιας πόλης που βρίσκεται σε μεταμόρφωση.

Ενδιαφέρον στοιχείο προσθέτουν τα αποσπάσματα ταινιών της, όπως και οι πρώτες ταινίες των αδελφών Λιμιέρ «Les colleurs d’affiches» (Οι αφισοκολλητές) και του Ζορζ Μελιές «Défense d’afficher» (Απαγορεύεται η αφισοκόλληση).

Τέχνη για όλους

Αναπόσπαστο κομμάτι της αφήγησης αποτελεί η σκηνογραφία της έκθεσης, που ανασυνθέτει την ατμόσφαιρα του Παρισιού της Μπελ Επόκ στο γύρισμα του 20ού αιώνα. Ο σχεδιασμός εμπνέεται από την αρ νουβώ, και υιοθετώντας τη ρευστότητα της γραμμής και τη δυναμική της καμπύλης, δημιουργεί έναν χώρο με κίνηση, ρυθμό και θεατρικότητα.

Προσόψεις, βουλεβάρτα και στιγμιότυπα της αστικής ζωής περιβάλλουν τον επισκέπτη, ενώ τα κινηματογραφικά αποσπάσματα μεταφέρουν κίνηση και παλμό.
Στην είσοδο του μουσείου, στο λόμπι, ένα αντίγραφο της ιστορικής αρ νουβώ εισόδου του παρισινού μετρό, που ήταν εμπνευσμένη από τον Εκτόρ Γκιμάρ, καθώς και τρισδιάστατες φιγούρες του Αριστίντ Μπρουιό, της Ιβέτ Γκλιμπέρ και του μαύρου γάτου του Chat Noir υποδέχονται το κοινό.

Στην πρώτη ενότητα πρωταγωνιστεί «Το Παρίσι, μια γιορτή», ενώ ακολουθεί η ενότητα «Μια τέχνη για όλους», για τον κόσμο του θεάματος, τη διάδοση της λιθογραφίας και την επαφή ενός ευρύτερου κοινού με την τέχνη. Εδώ και η προβολή μεγάλης κλίμακας με αποσπάσματα από τις πρώτες ταινίες που γυρίστηκαν στο Παρίσι της Μπελ Επόκ και ζωντανεύουν αφήγηση.

Ακολουθεί «Η τέχνη είναι παντού», με τον εντυπωσιακό βαθύ ροζ χρωματισμό, εμπνευσμένο από τις αέρινες γυναικείες μορφές του Μούχα. Και στον επίλογο, ένας τρισδιάστατος χάρτης του Παρισιού με τα σημαντικά τοπόσημα της Μπελ Επόκ -τα καμπαρέ, τα θέατρα, τα τυπογραφεία, τους εκδοτικούς οίκους και τα ατελιέ των καλλιτεχνών – ολοκληρώνει αυτό το ταξίδι στο χρόνο και την γοητευτική ιστορία της πόλης, όσο κράτησε.

Την επιμέλεια της έκθεσης υπογράφουν η Μαρία Κουτσομάλλη-Moreau, Υπεύθυνη Συλλογής του Ιδρύματος B&E Γουλανδρή και η Marina Ferretti Bocquillon, Επίτιμη Επιστημονική Διευθύντρια του Musée des impressionnismes στο Giverny. Η σκηνογραφία έγινε από τους Βιβή Γερολυμάτου και Ανδρέα Γεωργιάδη.

Πληροφορίες

Ίδρυμα Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή: Ερατοσθένους 13, τηλ. 210 725 2895

Έκθεση: BELLE ÉPOQUE

Διάρκεα:31 Οκτωβρίου 2026 – 15 Φεβρουαρίου 2027

Διαβάστε επίσης:

Μόδα και μοναρχία – Φορέματα από το Τατόι σε έκθεση στη Μαδρίτη

Ξεχάστε τα Μαθηματικά και τη Φιλοσοφία – Η Μουσική πληρώνει καλύτερα

Η μικρογραφία της πολυτέλειας – Η καρέκλα Fabergé που αναμένεται να κάνει θραύση