Το δαχτυλίδι του Φάρου – Από το βυθισμένο λιμάνι της Κλεοπάτρας στο φως

Εδώ και περισσότερους από επτά αιώνες ο Φάρος της Αλεξάνδρειας έχει χαθεί, βυθισμένος στο λιμάνι της, όταν μια σειρά σεισμών, μεταξύ των οποίων εκείνοι του 1303 και του 1323, κατέρριψαν τον πύργο που με το φως του καθοδηγούσε τα πλοία για να φθάσουν με ασφάλεια στον προορισμό τους. Σήμερα όμως, το περίγραμμά του έστω, εμφανίστηκε και πάλι μέσα από την θάλασσα, συρρικνωμένο στο μέγεθος ενός μικρού, χάλκινου σφραγιστικού δαχτυλιδιού.

Το δαχτυλίδι βρέθηκε πριν λίγες ημέρες στο βασιλικό νησί της Αντιρρόδου, εξ ολοκλήρου βυθισμένο σήμερα στο μεγάλο λιμάνι της Αλεξάνδρειας, γνωστό ως Portus Magnus, στο πλαίσιο αρχαιολογικής έρευνας που διεξάγει το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο Ενάλιας Αρχαιολογίας (IEASM) και η Γενική Διοίκηση Ενάλιων Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου.

Και είναι η πρώτη φορά, που ο Φάρος ένα από τα Επτά θαύματα του αρχαίου κόσμου εμφανίζεται σε ένα τέτοιο αντικείμενο. Παρ΄ ότι βεβαίως, παραστάσεις του είναι ήδη γνωστές από ορισμένα νομίσματα του 2ου αιώνα μ.Χ. Επικεφαλής των ερευνών αυτής της θαλάσσιας περιοχής εξάλλου, είναι ο διάσημος γάλλος αρχαιολόγος Φρανκ Γκοντιό, πρόεδρος του IEASM και επισκέπτης καθηγητής ενάλιας αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, ο οποίος πραγματοποιεί ανασκαφές στην Αλεξάνδρεια από το 1992.

Στην Αντίρροδο – το όνομά της σήμαινε απλώς «αντίπαλος της Ρόδου»- , η ομάδα του έχει τεκμηριώσει τα κατάλοιπα ενός πτολεμαϊκού ανακτόρου, το οποίο έχει συνδεθεί με την Κλεοπάτρα Ζ΄, καθώς και ενός ναού της θεάς Ίσιδας, ευρήματα που έχουν δημοσιευθεί από το Oxford Centre for Maritime Archaeology. Στην απέναντι ακτή, η ομάδα εντόπισε το Τιμώνειον του Αντωνίου (το κατάλυμα που είχε αρχίσει να κτίζει ο Μάρκος Αντώνιος προς το τέλους της ζωής του ως καταφύγιο).

Προσωπική υπογραφή

Άγνωστος φυσικά ο κάτοχος του δαχτυλιδιού αλλά άγνωστη ακόμη, και η ακριβής χρονολόγησή του. Το σίγουρο είναι, ότι ως σφραγιστικό λειτουργούσε εν είδει προσωπικής υπογραφής. Ένα σχέδιο χαρασσόταν στην επιφάνειά του έτσι ώστε, όταν πιεζόταν σε κερί ή μαλακό πηλό, να αφήνει ένα ανάγλυφο αποτύπωμα, παρόμοιο με τη σφραγίδα που χρησιμοποιούνταν για το κλείσιμο μιας επιστολής με κερί. Δαχτυλίδια τέτοιου τύπου έτσι, χρησιμοποιούνταν για το κλείσιμο αλληλογραφίας, για τη σφράγιση αμφορέων – των μεγάλων πήλινων αγγείων που μετέφεραν κρασί, ελαιόλαδο και άλλα αγαθά- και για την επικύρωση εγγράφων.

Άλλη θεωρία που διατυπώνεται πάντως, είναι ότι μπορεί ανήκε σε κάποιον που συνδεόταν με τη λειτουργία του Φάρου, ή όμως και σε έναν απλό κάτοικο του λιμανιού που ήθελε να φέρει στο δάχτυλό του το σύμβολο της πόλης του.

Το οικοδόμημα που απεικονίζεται πάντως, στο δαχτυλίδι ήταν τεράστιο. Ούτως ή άλλως οι αρχαίες πηγές τοποθετούν το ύψος του Φάρου περίπου στα 120 μέτρα, δηλαδή περίπου όσο ένα σύγχρονο κτίριο 40 ορόφων. Η συγκεκριμένη αναφορά προέρχεται από τον έλληνα συγγραφέα Αχιλλέα Τάτιο, κατά τον 2ο αιώνα μ.Χ., όπως αναφέρει ο ερευνητής Άντριου Μάικλ Τσαγκ στο περιοδικό Ancient Egypt. Για σύγκριση, ο Πύργος του Ηρακλή στην Α Κορούνια, στη βορειοδυτική ακτή της Ισπανίας, είναι ο μοναδικός ρωμαϊκός φάρος που εξακολουθεί να στέκεται και να βρίσκεται σε λειτουργία. Έχει ύψος 55 μέτρα και χρονολογείται επίσης στην ίδια περίοδο με τα νομίσματα με τα οποία συγκρίνεται το δαχτυλίδι, καθώς κατασκευάστηκε στα τέλη του 1ου ή στις αρχές του 2ου αιώνα μ.Χ.

Κατάλευκος και πολυώροφος

Ο Φάρος της Αλεξάνδρειας όμως είναι πολύ παλαιότερος. Κατασκευάστηκε μεταξύ 297 και 284 π.Χ. υπό τον Πτολεμαίο Α΄ και αρχιτέκτονάς του ήταν ο Σώστρατος ο Κνίδιος, ο οποίος, σύμφωνα με τον Στράβωνα, τον αφιέρωσε στην ασφάλεια των ναυτικών. Ο Στράβων περιγράφει έναν πύργο από λευκό μάρμαρο, με πολλούς ορόφους και θαυμαστά κατασκευασμένο. Οι σεισμοί όμως, των αρχών του 14ου αιώνα τον κατέστρεψαν ολοκληρωτικά και το 1477 στο σημείο ανεγέρθηκε ένα οχυρό.

΄Οσον αφορά την προσέγγιση της εικόνας του, οι αρχαίες απεικονίσεις είναι πολύ βοηθητικές. Όπως αναφέρει ο Τσαγκ, τα νομίσματα που κόπηκαν στη ρωμαϊκή Αλεξάνδρεια, όπως εκείνα του Δομιτιανού (94 μ.Χ.) και του Αντωνίνου Πίου (142 μ.Χ.) απεικονίζουν τον Φάρο με ένα άγαλμα στην κορυφή και με μορφές Τριτώνων – ανδρών με ουρά ψαριών που φυσούν κοχύλι-, στις γωνίες του πρώτου επιπέδου. Και το δαχτυλίδι όμως, όπως αναφέρουν οι ερευνητές ακολουθεί παρόμοιο εικονογραφικό σχήμα.

Τα κατάλοιπα του ίδιου του Φάρου πάντως, βρίσκονται στην άλλη άκρη του λιμανιού, δίπλα στο οχυρό Qaitbay, όπου εργάζεται μια άλλη ομάδα, το Κέντρο Αλεξανδρινών Μελετών, στο πλαίσιο του προγράμματος PHAROS, το οποίο συντονίζεται από τον εθνικό ερευνητικό οργανισμό της Γαλλίας, το CNRS. Το 2025 ανέσυρε μάλιστα, 22 μεγάλους λιθόπλινθους από το νερό, προκειμένου να τους σαρώσει και να ανασυνθέσει ψηφιακά το οικοδόμημα.

Τα ευρήματα

Τα ευρήματα των ανασκαφών του Φρανκ Γκοντιό πάντως, περιλαμβάνουν τον ναό της Ίσιδας, το ανάκτορο και τον δυτικό λόφο της Αντιρρόδου, τα κατάλοιπα ενός οβελίσκου και το Τιμώνειον. Ενώ ανάμεσα στα κινητά ευρήματα περιλαμβάνεται κεραμική που καλύπτει περίπου οκτώ αιώνες, από τον 4ο αιώνα π.Χ., όταν ο Μέγας Αλέξανδρος ίδρυσε την πόλη, έως τον 4ο μ.Χ. και συγκεκριμένα αντικείμενα καθημερινής χρήσης, όπως επιτραπέζια σκεύη, αμφορείς, αγγεία, φιάλες και λύχνοι, καθώς και θραύσματα γυαλιού.

Για την Αντίρροδο μιλάει και ο γεωγράφος Στράβων στα «Γεωγραφικά» οποίος επισκέφθηκε την Αίγυπτο στα τέλη του 1ου αιώνα π.Χ. (μεταξύ 29 και 25 π.Χ.) σημειώνοντας πως «Κάτω από τα εσωτερικά ανάκτορα βρίσκεται το λιμάνι που έχει διανοιχθεί με ανθρώπινα χέρια και είναι κρυμμένο από τη θέα, ιδιωτική κτήση των βασιλέων, όπως είναι και η Αντίρροδος, ένα νησί που βρίσκεται απέναντι από το τεχνητό λιμάνι και διαθέτει βασιλικό ανάκτορο και μικρό λιμένα.

Ονομάστηκε έτσι ως αντίπαλο δέος της Ρόδου. […] Σε αυτό το ακρωτήριο ο Αντώνιος πρόσθεσε έναν μόλο που εκτεινόταν ακόμη περισσότερο μέσα στο λιμάνι και στην άκρη του έχτισε ένα βασιλικό οίκημα, το οποίο ονόμασε Τιμώνειον».

Πράγματι ο Αντώνιος μετά την ήττα του στη Ναυμαχία του Ακτίου το 31 π.Χ., επέστρεψε στην Αλεξάνδρεια και, σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές, αποσύρθηκε από την κοινωνία κατά τον τρόπο του Τίμωνα, του Αθηναίου που εγκαταλείφθηκε από τους φίλους του και κατέληξε να αποφεύγει εντελώς τους ανθρώπους. Ο Αντώνιος αυτοκτόνησε έναν χρόνο αργότερα.

 

Διαβάστε επίσης 

Οικονόμου, οικογένεια Νιάρχου, Αλέξανδρος Βουρέκας – Πεταλάς: Αυτοί είναι οι μεγαλύτεροι έλληνες συλλέκτες

Κατασχεμένες αρχαιότητες – Οι ελληνογερμανικές σχέσεις στην Κατοχή

Αλέκος Λεβίδης: Δια βίου ζωγραφική – Έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη