Λαμπερό, εξωτικό, σπάνιο: Ένα αιγυπτιακό αγγείο στην καρδιά της Θεσσαλονίκης

Άνθη, πουλιά, ρόδακες και μία Άρτεμη που κυνηγά στο δάσος. Η γυαλιστερή γαλαζοπράσινη επιφάνεια αυτού του αγγείου είναι καλυμμένη ολόκληρη από θαυμάσια διακόσμηση, ένα εκπληκτικό δείγμα της αρχαίας αιγυπτιακής τέχνης φτιαγμένο από λαμπερή φαγεντιανή. Μόνο που το συγκεκριμένο βρέθηκε στη Θεσσαλονίκη. Μία ακόμη απόδειξη των σχέσεων της πόλης με την Αίγυπτο και ασφαλώς του κοσμοπολίτικου χαρακτήρα της τον 3ο π.Χ. αιώνα, ένα εύρημα σε πλούσιο γυναικείο τάφο του δυτικού νεκροταφείου της πόλης –στην περιοχή της σημερινής Νεάπολης- , που δικαιωματικά αναδεικνύεται ως έκθεμα του μήνα στο Αρχαιολογικό Μουσείο της.

Στο 275 π.Χ. χρονολογείται αυτή η ταφή, αλλά σύμφωνα με τους αρχαιολόγους, όπως μαρτυρούν τα ίχνη χρήσης αυτού του «εξωτικού» αγγείου, η κατασκευή του θα πρέπει να έγινε περί το 325-300 π.Χ. Που σημαίνει ότι μπορεί να φυλασσόταν, όπως και του άξιζε ασφαλώς, ως πολύτιμο αντικείμενο σε κάποιο σπίτι ώσπου να συνοδέψει τη γυναίκα στην ταφή της.

Με περίτεχνη διακόσμηση σε χαμηλό ανάγλυφο, οργανωμένη σε τρεις ζώνες διαχωρισμένες με ταινίες με σπειρομαίανδρο είναι επιφάνεια του το αιγυπτιακού κάλαθου, όπως αναφέρει η αρχαιολόγος Άννα Αρβανιτάκη, προϊσταμένη του Τμήματος Κεραμικής, Πηλοπλαστικής και Οργανικών Υλικών του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης. Η κατώτερη ζώνη φέρει σειρά από ρόδακες, ενώ η μεσαία διακοσμήθηκε με υδρόβια πουλιά μπροστά σε άνθη λωτού, τα οποία αποτελούν αγαπημένο θέμα στην αιγυπτιακή τέχνη και συμβολίζουν την αναγέννηση.

Σημαντικότερη είναι όμως η ανώτερη ζώνη, καθώς σε αυτήν απεικονίζεται σκηνή κυνηγιού σε δάσος, με τη θεά Άρτεμη φορώντας κοντό χιτώνα και μπότες να κρατάει το τόξο της με βέλη και το ακόντιο. Η θεά άλλωστε, κυνηγάει, έχοντας δίπλα της σκύλους αλλά και άγρια ζώα, όπως ελάφια, ζαρκάδια, λαγούς και αγριογούρουνο.

Πολυτέλεια και μοναδικότητα

Σημαντικότερη από την σημερινή θεωρείται εξάλλου, ότι θα ήταν η αρχική όψη του αγγείου, καθώς χρυσά ελάσματα και κομβία, που δυστυχώς δεν έχουν διασωθεί, θα πρέπει να ήταν επικολλημένα σε διάφορα σημεία του. Όπως στο εσωτερικό του κυματίου κάτω από το χείλος, στο κέντρο των ανθέων και στις διαχωριστικές ταινίες, καθώς αυτή τη μορφή έχουν αντίστοιχα φαγεντιανά αγγεία στα οποία έχουν διατηρηθεί ανάλογα, χρυσά στοιχεία.

Πέρα όμως, από την πολυτέλεια, αυτό το αγγείο ξεχωρίζει και για τη σπανιότητά του. Συγκεκριμένα, το σχήμα του, το θέμα της παράστασης, καθώς και οι τεχνικές του λεπτομέρειες το καθιστούν μοναδικό ανάμεσα στα αιγυπτιακά φαγεντιανά δείγματα. Η χρήση κόκκινης υαλώδους επίστρωσης σε μία από τις διαχωριστικές ταινίες, στις μπότες και τα μαλλιά της θεάς είναι μεταξύ αυτών των ιδιαίτερων στοιχείων.

Να σημειωθεί ότι οι αρχαίοι Αιγύπτιοι χρησιμοποιούσαν τη φαγεντιανή ήδη από την Προδυναστική περίοδο (5500-3000 π.Χ.) έχοντάς της δώσει την εύστοχη ονομασία «tzehenet», που σημαίνει «εκθαμβωτικό» και «λαμπερό». Κονιορτοποιημένος χαλαζίας με γαλάζια ή πρασινωπή επίστρωση ήταν αυτή η αιγυπτιακή φαγεντιανή, η οποία πάντως, οφείλει το σύγχρονο όνομά της στην πόλη Faenza της Ιταλίας, όπου κατά τον 16ο αιώνα μ.Χ. παράγονταν κεραμικά σκεύη με παρόμοια, υαλώδη εξωτερική εμφάνιση.

Και ο θεός Τούτου

Ο αιγυπτιακός κάλαθος παρουσιάζεται στην μόνιμη εκθεσιακή ενότητα «Θεσσαλονίκη, Μακεδονίας Μητρόπολις» του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης ενώ στην ίδια ενότητα αναδεικνύεται και ένα ακόμη αιγυπτιακό εύρημα, μία μικρή σφίγγα από μαύρο βασάλτη. Με χρονολόγηση στις αρχές του 1ου αιώνα π.Χ. το αγαλμάτιο που θεωρείται ότι απεικονίζει τον αιγυπτιακό θεό Τούτου είχε βρεθεί το 1921 στο κέντρο της Θεσσαλονίκης (Καραολή και Δημητρίου των Κυπρίων), όπου είχε εντοπισθεί το σημαντικό και μεγάλης εμβέλειας ιερό των Αιγυπτίων θεών της πόλης, με μεγάλη διάρκεια ζωής αφού λειτούργησε από τις αρχές του 3ου αιώνα π.Χ. έως τις αρχές του 4ου αιώνα μ.Χ.

Πρόκειται, όπως σημειώνει η αρχαιολόγος Εύη Παπαδοπούλου, προϊσταμένη του Τμήματος Ψηφιακών Εφαρμογών και Καινοτόμων Υπηρεσιών του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης για μια σπάνια μαρτυρία για τη λατρεία του θεού Τούτου εκτός Αιγύπτου. Στον ελλαδικό χώρο, ένα μόνον ακόμα παράδειγμα είναι γνωστό, και συγκεκριμένα ένα ανάγλυφο από την Αμφίπολη, που σήμερα βρίσκεται στο Μουσείο Καλών Τεχνών της Βουδαπέστης.

Πιθανότατα ως αφιέρωμα κάποιου πιστού που είχε επαφές με την Αίγυπτο ή ίσως και κάποιου αιγύπτιου έμπορου έφθασε εξάλλου, η σφίγγα στο ιερό της Θεσσαλονίκης. Και αυτό γιατί κατά τους ελληνιστικούς χρόνους η Θεσσαλονίκη και η Αλεξάνδρεια είχαν αναπτύξει εμπορικές σχέσεις με ανθρώπους, προϊόντα, ήθη, έθιμα και ιδέες να ταξιδεύουν από το ένα μεγάλο λιμάνι στο άλλο.

Διαβάστε επίσης:

Ντένης Ζαχαρόπουλος: Έφυγε από την ζωή ο διακεκριμένος ιστορικός τέχνης

Γκαλερί Ζουμπουλάκη: Η αρχαιολογία των φανταστικών τοπίων του Νίκου Τοπαλίδη επιστρέφει

Μητσοτάκης για Γλυπτά του Παρθενώνα: Τα μνημεία δεν μπορεί να αντιμετωπίζονται ως λάφυρα πολέμου