Στο φως οι γυμνοί θεοί της Ρώμης – Τοιχογραφίες που κρύφτηκαν επί αιώνες από μοναχές

Ντύστε τους γυμνούς! (΄Η έστω σκεπάστε τους με κατιτίς…) Μπορεί ο Πιραντέλο να μην είχε στο μυαλό του ακριβώς αυτό που συνέβη σ΄αυτό το εκπληκτικό σύνολο τοιχογραφιών στη βίλα Σιλβέστρι Ριβάλντι της Ρώμης, όμως οι μοναχές που εγκαταστάθηκαν σ΄αυτήν πριν από 300 χρόνια, έχοντας να αντιμετωπίσουν ολόγυρα, δεκάδες αρχαίους θεούς και θεές με αδαμιαία περιβολή, όπως ήταν φυσικό, έσπευσαν να τους εξαφανίσουν.

Η Αίθουσα των Θεοτήτων -όπως την έχουν ονομάσει σήμερα- της βίλας, είναι γεμάτη με μνημειώδεις παραστάσεις ημίγυμνων θεαινών της αρχαίας μυθολογίας, σε πορτοκαλί, κίτρινες και πράσινες αποχρώσεις, με πλούσια υφάσματα, που κοσμούν τα σώματά τους ενώ ορισμένες κρατούν όπλα ή πανοπλίες. Η στάση του Δία παραπέμπει μάλιστα, στη μορφή του Χριστού στη «Δευτέρα Παρουσία» του Μιχαήλ Αγγέλου στην Καπέλα Σιξτίνα, αλλού επικρατούν σκηνές μάχης –άγριες σε ορισμένες περιπτώσεις- και σε άλλη αίθουσα εμφανίζονται μορφές ρωμαίων αυτοκρατόρων, ζώδια και μικρές φτερωτές μορφές, μεταξύ άλλων.

Ένα καταστόλιστο σύμπαν με άλλα λόγια, το οποίο επικαλύφθηκε τον 17ο αιώνα από σοβά, που μάλιστα δεν έχει απομακρυνθεί ακόμη, από όλο το κτήριο, καθώς οι εργασίες αποκάλυψης των τοιχογραφιών και γενικότερα συντήρησης βρίσκονται σε εξέλιξη. Μεγάλο μέρος των τοιχογραφιών έτσι, παραμένει ακόμη καλυμμένο αλλά μέσα από το καφετί επίχρισμα ξεπροβάλλουν, εδώ κι εκεί, ένα χέρι, μια πανοπλία ή μια σειρά από μικρές φτερωτές φιγούρες –τα γνωστά putti, χαρακτηριστικό μοτίβο της ιταλικής τέχνης.

Το περικαλλές οικοδόμημα του 16ου αιώνα

Στη Βία ντέι Φόρι Ιμπεριάλι, τον κεντρικό δρόμο που οδηγεί στο Κολοσσαίο, βρίσκεται το καλυμμένο από σκαλωσιές, ημιερειπωμένο σήμερα, αλλά κάποτε περικαλλές, οικοδόμημα, που υπήρξε μία από τις ωραιότερες κατοικίες της Ρώμης τον 16ο αιώνα. Πρώτος ιδιοκτήτης του ήταν ένας κληρικός ο Εουριάλο Σιλβέστρι, γραμματέας του πάπα Παύλου Γ΄, ο οποίος είχε χτίσει τη βίλα του περί τα μέσα του 16ου αιώνα ελπίζοντας ότι το μεγαλοπρεπές, όπως πράγματι έγινε, κτήριο θα συνέβαλε στην τόνωση του κύρους του ώστε να γίνει καρδινάλιος.

Η στρατηγική του απέτυχε, αλλά η βίλα συνέχισε να ανήκει σε πολλές άλλες, επιφανείς προσωπικότητες, συμπεριλαμβανομένου του μελλοντικού Πάπα Λέοντα ΙΑ΄. Όλοι τους εξάλλου, συνέχισαν να διακοσμούν τον χώρο, ενώ η θέση του με θέα τόσο στο Κολοσσαίο όσο και στο Φόρουμ, τους ενθάρρυνε να παραγγείλουν έργα που αναφέρονταν στην αρχαία ρωμαϊκή μυθολογία.

Ως αξιοθέατο μνημονεύονται επίσης οι κήποι του, που περιελάμβαναν ένα περίτεχνο νυμφαίο με δώδεκα κουδουνιστά σιντριβάνια, κόγχες διακοσμημένες με ψηφιδωτά από κοχύλια και στολισμένες με αγάλματα, και αρωματικές πορτοκαλιές. Μέσα στη βίλα, εραλδικά σύμβολα και οικόσημα πάνω από τις πόρτες και στις οροφές απέτειναν φόρο τιμής στους υψηλούς ιδιοκτήτες της, συμπεριλαμβανομένων μελών των οικογενειών Μέντιτσι και Κολόνα.

Οι περιπέτειες ενός κτηρίου

Έναν αιώνα αργότερα ωστόσο, επήλθε μια δραματική αλλαγή για το κτήριο καθώς το 1660 πέρασε στην ιδιοκτησία ενός θρησκευτικού ιδρύματος, του Ωδείου ντέλε Ζιτέλι Μεντιτσάντι, το οποίο λειτουργούσαν μοναχές ως σχολείο θηλέων και ορφανοτροφείο. Οι τοιχογραφίες με τις γυμνές παραστάσεις από την αρχαία μυθολογία, απέχοντας ριζικά από την χριστιανική λατρεία θεωρήθηκαν, όπως ήταν αναμενόμενο, ως προσβλητικές και έτσι καλύφθηκαν με επιχρίσματα. Ένα κληροδότημα ωστόσο, από τον Μονσινιόρ Ασκάνιο Ριβάλντι προς τις μοναχές είναι ο λόγος για τον οποίο το όνομα της οικογένειας παρέμεινε στη βίλα.

Ενώ βρισκόταν μάλιστα. υπό την ιδιοκτησία των μοναχών ακόμη, το κτήριο φιλοξένησε για ένα διάστημα ένα από τα κορυφαία εργαστήρια υφασμάτων της Ρώμης. Αλλά και όταν έφυγαν, μόλις το 1970, η μοίρα της βίλας δεν προοιωνιζόταν καλή, καθώς μετατράπηκε σε κέντρο για κοινοτικές τέχνες και πολιτικό ακτιβισμό. Χωρίς να λείψει, για ένα διάστημα και μια κατάληψη. Παράλληλα με τις τοιχογραφίες του 16ου αιώνα έτσι, η ερευνητική ομάδα που εργάζεται στη βίλα αποκάλυψε επίσης γκράφιτι του 20ού αιώνα.

Εν τέλει η κατάσταση άλλαξε το 2024, όταν η Περιφέρεια του Λάτσιο απέκτησε τη Βίλα Σιλβέστρι Ριβάλντι για 25 εκατομμύρια ευρώ, με τις εργασίες συντήρησης να ξεκινούν αργά στην αρχή, δεδομένου του μεγάλου κόστους αλλά πλέον να έχουν ενταθεί.

Το έργο και η χρηματοδότηση

Η Αίθουσα των Θεοτήτων περιλαμβάνει αναμφισβήτητα τις πιο συναρπαστικές τοιχογραφίες, όπως λέει ο ιστορικός τέχνης Τζιάνι Πιτίλιο του Κεντρικού Ινστιτούτου Συντήρησης που έχει αναλάβει το έργο της αποκάλυψης και αποκατάστασης της βίλας. Ειδικά όσον αφορά τις τοιχογραφίες, ύστερα από έρευνα στη Βρετανική Βιβλιοθήκη στο Λονδίνο θεωρείται ότι μπορεί να αποδοθούν στον καλλιτέχνη Πρόσπερο Φοντάνα ενώ η πρώτη φάση του διακόσμου είναι πιθανόν, όπως σημειώνει, να σχεδιάστηκε υπό τη διεύθυνση του Περίνο ντελ Βάγκα (1501-47), που ήταν σημαντικός ζωγράφος και σχεδιαστής, έργο του οποίου βρίσκεται επίσης, στις αίθουσες του Κάστρου Σαντ’ Άντζελο.

Στην παρακείμενη Αίθουσα των Αυτοκρατόρων, σκηνές μάχης απεικονίζουν πεζούς, ιππικό, ακόμη και ένα λιοντάρι, καθώς και πορτρέτα αυτοκρατόρων, συμπεριλαμβανομένων του Τίτου και του Αδριανού. Και αυτά, χωρίς να έχει ολοκληρωθεί πλήρως ακόμη, η αποκάλυψη του διάκοσμου. Ένας άλλος χώρος εξάλλου, η Αίθουσα του Έρωτα και της Ψυχής, δεν έχει ακόμη διερευνηθεί σωστά, με τη μετάθεση του έργου στο μέλλον. Ο χρόνος ολοκλήρωσης του έργου έτσι, δεν μπορεί να προβλεφθεί, εν μέρει και για λόγους χρηματοδότησης.

Διαβάστε επίσης:

Η Ρώμη, ο Τίβερης και πολλά εκατομμύρια – Αριστούργημα του Τέρνερ σε δημοπρασία

Ευρωπαϊκή Ακαδημία Μουσείων: Βράβευση της Αγγελικής Γιαννακίδου του Εθνολογικού Μουσείου Θράκης

Πολύτιμα εκκλησιαστικά κειμήλια επιστρέφουν σε μονές της Βόρειας Ελλάδας από τη Βουλγαρία