Ο Αιγύπτιος δικαστής με το ελληνικό ποίημα – Μοναδικό εύρημα στα βάθη της ερήμου

Ένα ελληνικό ποίημα και ένα νόμισμα του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου σε έναν τάφο βαθιά μέσα στην έρημο της Αιγύπτου. Ποιοι να ήταν οι άνθρωποι που είχαν ταφεί μέσα σ’ αυτόν; Γνώριζαν ελληνικά; Και μήπως διατηρούσαν ακόμη παραδόσεις του βασιλείου των Πτολεμαίων στην Αίγυπτο;

Οι ερωτήσεις μένει να απαντηθούν – αν και ίσως όχι όλες – μετά την μελέτη των ευρημάτων, όπως ήρθαν στο φως με την ανακάλυψη αυτού του τάφου σε μορφή μικρής πυραμίδας στην όαση Ντάχλα – μία από τις επτά μεγάλες της Αιγύπτου – περί τα750 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά του Καΐρου, στο Μπιρ αλ-Σαγκάλα συγκεκριμένα, όπου βρίσκεται μία μεγάλη νεκρόπολη.

Στα τέλη του 3ου ή αρχές του 4ου αιώνα μ.Χ. αιώνα, σε μια εποχή μεγάλων αλλαγών στη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία, η οποία εκτεινόταν φυσικά και ως την Αίγυπτο, χρονολογείται αυτός ο τάφος, συμπίπτοντας δηλαδή, με τη βασιλεία του Κωνσταντίνου, ο οποίος αργότερα θα νομιμοποιούσε τον Χριστιανισμό σε ολόκληρη την επικράτειά του.

Οι βαθιά ριζωμένες από χιλιετίες αιγυπτιακές παραδόσεις, οι νεώτερες των Μακεδόνων Πτολεμαίων και στη συνέχεια των Ρωμαίων φαίνεται έτσι, ότι συμπίπτουν σ’ αυτό το ταφικό μνημείο, που παρουσιάζει χαρακτηριστικά, τα οποία δεν συναντώνται πουθενά αλλού σ’ αυτό το νεκροταφείο. Ενώ παράλληλα το πορτρέτο του Κωνσταντίνου εμφανίζεται σε ένα από τα χάλκινα νομίσματα που βρέθηκαν στο εσωτερικό του τάφου συμπληρώνοντας την εικόνα αυτής της εντελώς ιδιαίτερης συνύπαρξης.

Το υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου άλλωστε, ανακοινώνοντας την ανακάλυψη επισημαίνει ακριβώς αυτό, ότι η αρχιτεκτονική του τάφου δεν έχει μέχρι σήμερα ακριβές παράλληλο σε ολόκληρο το νεκροταφείο όπου εντοπίστηκε. Αυτό που τον καθιστά ιδιαίτερο δεν είναι το μέγεθός του, αλλά ο συνδυασμός διαφορετικών παραδόσεων που συνυπάρχουν στο ίδιο μνημείο: αυστηρά αιγυπτιακά ταφικά έθιμα συνδυάζονται με ελληνικές επιγραφές και σαφώς ρωμαϊκά αντικείμενα, σε έναν τάφο που κατασκευάστηκε για μια ιδιωτική οικογένεια και όχι για μέλη της βασιλικής οικογένειας.

Η αρχαία πόλη

Από όλα τα ευρήματα ωστόσο, που προέκυψαν από το εσωτερικό του τάφου, εκείνο που έχει προσελκύσει περισσότερο το ενδιαφέρον της ανασκαφικής ομάδας είναι μια ταφική στήλη από ψαμμίτη, εντοιχισμένη στον νότιο τοίχο του κτίσματος. Ορθογώνια, με επίστεψη από τριγωνικό αέτωμα –εντελώς ελληνικά στοιχεία- και έναν ανάγλυφο ηλιακό δίσκο στο κέντρο –εδώ τα στοιχεία είναι αιγυπτιακά- φέρει γραμμένη με ερυθρά μελάνη μια ταφική ελεγεία. Σε ελληνική μεγαλογράμματη γραφή, όπως ήταν βεβαίως η γραφή της εποχής, το ποίημα περιλαμβάνει 19 στίχους και ήταν αφιερωμένο σε έναν άνδρα ονόματι Πισέχτις (χωρίς να είναι ακριβής η ανάγνωση).

Σύμφωνα με την προκαταρτική έρευνα ο άνδρας αυτός ενδέχεται να ασκούσε το επάγγελμα του δικαστή, και το γεγονός ότι ένας αξιωματούχος από μια απομακρυσμένη όαση της Σαχάρας ενταφιάστηκε με μια ελεγεία στην κλασική ελληνική γλώσσα φαίνεται το λιγότερο, παράδοξο.

Μπορεί όμως και όχι, όπως λένε οι ανασκαφείς, δεδομένου ότι λίγα μόλις χιλιόμετρα από το Μπιρ αλ-Σαγκάλα βρίσκεται η Κέλλις, μια αρχαία πόλη όπου δεκαετίες αρχαιολογικών ανασκαφών έχουν φέρει στο φως εκατοντάδες ελληνικούς και κοπτικούς παπύρους: ιδιωτικές επιστολές, λογαριασμούς νοικοκυριών, λογοτεχνικά κείμενα, ακόμη και έγγραφα τοπικών κοινοτήτων των Μανιχαίων, οπαδών μιας εξαφανισμένης πλέον θρησκείας που ιδρύθηκε από τον πέρση προφήτη Μάνη.

Όλα αυτά συνθέτουν την εικόνα μιας κοινωνίας με αξιοσημείωτη εγγραμματοσύνη και στενή σύνδεση με τον ευρύτερο μεσογειακό κόσμο, παρά το γεγονός ότι βρισκόταν εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από τον Νείλο. Ο Πισέχτις έτσι, εντασσόμενος σε αυτό το περιβάλλον μπορεί να ήταν μέλος της τοπικής ελίτ, να μιλούσε και να έγραφε ελληνικά, παράλληλα όμως να λάτρευε τους παραδοσιακούς αιγυπτιακούς θεούς και ταυτόχρονα ως καλός πολίτης να κατέβαλλε φόρους στη Ρώμη.

Εκτός της στήλης πάντως, οι ανασκαφείς αποκάλυψαν μια τράπεζα προσφορών από ψαμμίτη και μια λεκάνη καθαρμών, επίσης ένα σύνολο κεραμικών αγγείων, καθώς και το χάλκινο νόμισμα με το πορτρέτο του Κωνσταντίνου.

Η σφραγισμένη θύρα

Χτισμένος από ωμόπλινθους ο τάφος προσεγγιζόταν μέσω μιας κλίμακας 14 βαθμίδων, η οποία οδηγούσε σε θύρα από ψαμμίτη, κατασκευασμένη σύμφωνα με την κλασική αιγυπτιακή παράδοση. Πάνω από την είσοδο υπήρχε γείσο διακοσμημένο με φτερωτό ηλιακό δίσκο, πλαισιωμένο από δύο κόμπρες ενώ ακριβώς κάτω από αυτόν υπήρχε ένα διακοσμητικό στοιχείο σε μορφή δέσμης παπύρου.

Εκατέρωθεν της εισόδου, λαξευμένα ιερογλυφικά ανάγλυφα αναπαριστούν ταφικά ξόρκια, δηλαδή προστατευτικά κείμενα που τοποθετούνταν συνήθως δίπλα στις εισόδους των τάφων για να προστατεύουν τον νεκρό κατά το ταξίδι του προς τη μετά θάνατον ζωή.

Όταν οι αρχαιολόγοι εξάλλου, έφτασαν στη θύρα, την βρήκαν σφραγισμένη ακόμη, με έναν λίθινο φραγμό, πάνω στον οποίο απεικονιζόταν ο Όσιρις, ο Αιγύπτιος θεός του θανάτου και της ανάστασης. Γύρω από την παράσταση υπήρχαν επιπλέον προστατευτικές στοιχεία, με το σύνολο να αποτυπώνει ακριβώς τη στιγμή που είχε κλείσει ο τάφος κατά την αρχαιότητα.

Το πιο ασυνήθιστο χαρακτηριστικό βρίσκεται ωστόσο, στο υπέρθυρο της ίδιας θύρας όπου εμφανίζεται μια παράσταση της έβδομης ώρας του «Αμντουάτ» («Βιβλίο Εκείνου που Βρίσκεται στον Κάτω Κόσμο»), ενός σημαντικού ταφικού κειμένου της αρχαίας Αιγύπτου από την περίοδο του Νέου Βασιλείου, το οποίο περιγράφει το νυχτερινό ταξίδι του θεού του ήλιου Ρα στον Κάτω Κόσμο.

Αιγύπτιοι, Έλληνες, Ρωμαίοι

Έχοντας συνταχθεί για πρώτη φορά περί τα μέσα της 2ης π.Χ. χιλιετίας, και αρχικά προοριζόμενο αποκλειστικά για τους φαραώ και ελάχιστους ανώτατους αξιωματούχους, το «Αμντουάτ» εμφανίζεται για πρώτη φορά στο συγκεκριμένο νεκροταφείο και η λεπτομέρεια αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία. Γιατί το γεγονός ότι η εικονογραφία του κοσμεί την είσοδο του τάφου μιας απλής οικογένειας σε μια ερημική όαση, περισσότερο από μία χιλιετία μετά την αρχική διεύρυνση της χρήσης του και υπό ρωμαϊκή κυριαρχία, δείχνει πόσο μακρόχρονη και ευρεία υπήρξε η επιβίωση των φαραωνικών ταφικών αντιλήψεων, ακόμη και αιώνες μετά την κατάληψη της Αιγύπτου από τη Ρώμη.

Το Μπιρ αλ-Σαγκάλα αποτελεί τμήμα της νεκρόπολης Μόθις -το αρχαίο όνομα για το σημερινό Μουτ (Μουτ ελ-Καράμπ)- που υπήρξε πρωτεύουσα της όασης κατά την Πτολεμαϊκή και Ρωμαϊκή περίοδο.

Το Ανώτατο Συμβούλιο Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου πραγματοποιεί ανασκαφές στην περιοχή από το 2002 και οι διαδοχικές έρευνες έχουν αποκαλύψει τάφους με ιδιαίτερα διαφορετικές κατόψεις, στους οποίους συνδυάζονται φαραωνικά στοιχεία με ελληνιστικές και ρωμαϊκές επιρροές.

Ορισμένοι διαθέτουν ανοικτές αυλές με βωμούς, πιθανότατα για τελετουργίες που πραγματοποιούνταν σε υπαίθριο χώρο ενώ άλλοι περιλαμβάνουν έναν ανώτερο όροφο οργανωμένο γύρω από ένα ιερό, το οποίο επιστεφόταν, όπως και στην περίπτωση του συγκεκριμένου τάφου, από μια πυραμίδα.

Η ποικιλία και η ποιότητα των οικοδομικών υλικών υποδηλώνουν εξάλλου, ότι η συγκεκριμένη νεκρόπολη προοριζόταν για τους ευπορότερους κατοίκους της πρωτεύουσας της όασης κατά τη Ρωμαϊκή εποχή.

Εν τέλει όμως, αυτό που καθιστά σαφές η ανακάλυψη είναι ότι σε αυτή τη γωνιά της δυτικής ερήμου, τα όρια μεταξύ αιγυπτιακού, ελληνικού και ρωμαϊκού πολιτισμού ήταν πολύ πιο διαπερατά και αλληλένδετα απ’ όσο αφήνουν να εννοηθεί τα περισσότερα εγχειρίδια.

Διαβάστε επίσης:

Κόσμηση και Κόσμημα στο Βυζαντινό Μουσείο Βέροιας

Υπήρξε πράγματι η Κιβωτός του Νώε; Νέα ευρήματα στο Αραράτ

Ρωτήστε τον Απόλλωνα: Τεχνητή νοημοσύνη για τα αρχαία ελληνικά διαβάζει τα πάντα