Γλυπτά Παρθενώνα: Η διεκδίκηση, το παρασκήνιο, η υποκρισία

Ιανουάριο του 2022 ο Κυριάκος Μητσοτάκης περνά τις πόρτες του Μουσείου Ακρόπολης με έναν στόχο: να παρευρεθεί σε ένα σημαντικό και με πολλές προεκτάσεις γεγονός, την παράδοση από ιταλικό μουσείο στην Ελλάδα, ενός θραύσματος από τον γλυπτό διάκοσμο του Παρθενώνα.

Πρόκειται για το αποκαλούμενο «θραύσμα Fagan», απότμημα ενός λίθου της ανατολικής ζωφόρου του Παρθενώνα, που ύστερα από συμφωνία αποδεκτή και από τις δύο πλευρές περιήλθε στο Μουσείο Ακρόπολης από το Μουσείο Antonino Salinas του Παλέρμο, ως μακροχρόνια κατάθεση (deposito), ενώ ύστερα από έγκριση του ιταλικού υπουργείου Πολιτισμού ολοκληρώθηκε η μόνιμη επιστροφή του.

Το θραύσμα, κατά την τελετή που ακολούθησε, βρήκε τη θέση του στη ζωφόρο ενώ έκτοτε το όλο γεγονός και η διαδικασία που ακολουθήθηκε, αναδεικνύουν το παράδειγμα καλής συνεργασίας μεταξύ των χωρών, που μοιράζονται τα ίδια ιδεώδη στον πολιτισμό, την ιστορική κληρονομιά, την ηθική και το δίκαιο.

«Η παράδοση του «θραύσματος Fagan» συνιστά μήνυμα και προς άλλα μουσεία, μεταξύ των οποίων και το Βρετανικό, να κινηθούν σε αντίστοιχη κατεύθυνση», όπως δήλωσε εκείνη τη μέρα ο πρωθυπουργός. Ενώ μόλις προχθές η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη στην ομιλία της στα Ηνωμένα Έθνη επισήμανε για μια ακόμη φορά ότι «η επιτυχής επανένωση του θραύσματος από το Παλέρμο στο Μουσείο της Ακρόπολης δείχνει τον ξεκάθαρο, ηθικό και νομικό δρόμο για τη διεθνή κοινότητα», παρουσιάζοντας την συνεργασία Ελλάδας και Ιταλίας ως «ένα διεθνές πρότυπο καλής θέλησης και διακρατικής συνεργασίας». Άλλα τρία θραύσματα εξάλλου, από το Βατικανό αυτή τη φορά επέστρεψαν στη χώρα μας το 2023.

Το αδιέξοδο

Πρόκειται για ένα πρότυπο ωστόσο, που η Βρετανία δηλώνει απρόθυμη να ακολουθήσει, έτσι σήμερα, λίγα μόλις χρόνια μετά, οι συζητήσεις οι οποίες, παρ΄ότι μετ΄εμποδίων ενίοτε, συνεχίζονταν, καταλήγουν σε αδιέξοδο. Η βρετανική πλευρά εμμένει στη θέση της, περί δανεισμού και μόνον των Γλυπτών ενώ η Ελλάδα απορρίπτει κάθε παρόμοια συζήτηση καθώς, όπως τόνισε ο πρωθυπουργός στο άρθρο του στην εφημερίδα The Guardian «Η Ελλάδα δεν μπορεί να αποδεχτεί καμία ρύθμιση που θα την υποχρέωνε να αναγνωρίσει κυριότητα του Βρετανικού Μουσείου επί των Γλυπτών, ούτε ένα σχέδιο που θα σήμαινε ότι «δανειζόμαστε» τμήματα του δικού μας μνημείου».

Το κλίμα έχει αλλάξει άρδην και οι όποιες προοπτικές μπορεί να υπήρχαν από τη συνέχιση των συζητήσεων εξανεμίζονται. Το Βρετανικό Μουσείο με την κάλυψη της βρετανικής κυβέρνησης, οχυρωμένοι και οι δύο πίσω από νόμο του 1963 περί Βρετανικών Μουσείων που απαγορεύει την επιστροφή αντικειμένων τους, αρνούνται οποιαδήποτε αλλαγή του. Πρόκειται για την διαρκή πρόφαση εξάλλου, στην οποία καταφεύγουν σε βάθος χρόνου.

Αλλά είναι σαφές πως και η ελληνική πλευρά από την άλλη έχει δυσφορήσει από τις παλινωδίες των βρετανών πρωθυπουργών και τα τεχνάσματα και τους υποκριτικούς χειρισμούς των υπευθύνων του Βρετανικού Μουσείου, πρωτοστατούντος του προέδρου του Τζορτζ Όσμπορν.

Τα επεισόδια

Ο αγώνας για την επιστροφή και επανένωση των Γλυπτών του Παρθενώνα στην Ελλάδα έχει περάσει από άπειρα στάδια, από το 1982, όταν η Μελίνα Μερκούρη έθεσε για πρώτη φορά επισήμως το ελληνικό αίτημα κατά τη διάσκεψη των υπουργών Πολιτισμού της UNESCO, στο Μεξικό. Είναι γεγονός όμως, ότι ιδιαίτερη αναζωπύρωσή του, με κινητικότητα και απήχηση που ξεπερνά τα σύνορα Ελλάδας –Βρετανίας καθώς το αίτημα γίνεται ολοένα και πιο επιτακτικό, με ένθερμους υποστηρικτές διεθνώς, σημειώνεται τα τελευταία έξι χρόνια, χάρις στην επιμονή της ελληνικής κυβέρνησης, του υπουργείου Πολιτισμού και προσωπικά του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη. Είναι η πρώτη φορά εξάλλου, που έλληνας πρωθυπουργός όχι απλώς έθεσε το αίτημα της επιστροφής των Γλυπτών αλλά το ανήγαγε σε μείζον ζήτημα το έφερε σε επίσημες συναντήσεις με ομολόγους του και επισήμανε τον εθνικό χαρακτήρα του.

Γιατί, αν και ουδέποτε ως σήμερα η Ελλάδα μετακινήθηκε από την πάγια θέση της ως προς τη μη αναγνώριση κατοχής των Γλυπτών από τους Βρετανούς, ενώ σταθερά και αμετάκλητα ζητεί την επιστροφή τους, εν τούτοις υπήρξαν και περίοδοι, που το όλο ζήτημα είχε ατονήσει.
Στα πολλά «επεισόδια» του χρονικού που έχουν καταγραφεί πάντως, τα τελευταία χρόνια και πριν φθάσουμε στη σημερινή «κρίση» υπάρχουν ορισμένα, που σημειώνονται ιδιαίτερα για την βαρύτητά τους ενώ άλλα μπορεί να χαρακτηρισθούν από τραγελαφικά έως δείγματα υποκρισίας και απρέπειας.

Μια απόφαση – σταθμός

Εξαιρετικά σημαντική υπήρξε έτσι, η απόφαση- σταθμός της UNESCO τον Σεπτέμβριο του 2021 στην 22η Σύνοδο της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Επιστροφή των Πολιτιστικών Αγαθών στις Xώρες Προέλευσης (ICPRCP), με την οποία κλήθηκε επιτακτικά η Βρετανία να αναθεωρήσει τη στάση της και να συνομιλήσει με την Ελλάδα για το θέμα των Γλυπτών.

Και κάτι σημαντικότερο: Αναγνώρισε και επισήμανε για πρώτη φορά, ότι το αίτημα της Ελλάδας είναι διακρατικό, δηλαδή δεν είναι ζήτημα μεταξύ μουσείων, όπως ισχυρίζεται εδώ και 36 χρόνια το Βρετανικό Μουσείο, αλλά μεταξύ κρατών. Γεγονός βέβαια, πολύ σοβαρό, καθώς ως γνωστόν οι βρετανικές κυβερνήσεις, θέλοντας να αποφύγουν οποιαδήποτε απόφαση μεταθέτουν την ευθύνη της κατοχής των Γλυπτών στο Βρετανικό Μουσείο, το οποίο υποτίθεται ότι είναι ανεξάρτητος φορέας, παρ΄ότι λαμβάνει κρατικές επιχορηγήσεις κλπ.

Και για να γίνει καλύτερα αντιληπτή αυτή η απόφαση, να αναφερθεί, ότι ως τη στιγμή εκείνη στη Σύνοδο αυτή εκδίδονταν μόνον «Συστάσεις» προς τη Βρετανία, οι οποίες αγνοούνταν συστηματικά φυσικά, παρ΄ότι είχαν εκδοθεί 17 συνολικά. Η απόφαση της UNESCO ωστόσο, είναι πλέον και ένας από τους λόγους, που ακόμη και τώρα το Βρετανικό Μουσείο διατείνεται ότι οι συζητήσεις μπορούν να συνεχιστούν, ώστε να αποσείσει τις ευθύνες του για τη μη συμμόρφωση προς τον διεθνή οργανισμό.

Ποιο φιρμάνι;

Νέο χτύπημα για το Βρετανικό Μουσείο ήρθε το 2024 και πάλι σε σύνοδο της UNESCO –την 24η Σύνοδο της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Επιστροφή των Πολιτιστικών Αγαθών στις Χώρες Προέλευσης – μέσα από την τεκμηριωμένη ομιλία της εκπροσώπου της Τουρκίας Ζεϊνέπ Μποζ, η οποία δήλωσε κατηγορηματικά, ότι το περιβόητο φιρμάνι το οποίο επικαλείται η Βρετανία για την αγορά των Γλυπτών από τον Έλγιν ουδέποτε υπήρξε.

«Δεν είναι σε γνώση μας η ύπαρξη εγγράφου που να νομιμοποιεί αυτή την αγορά, η οποία έγινε τότε από τους αποικιοκράτες του Ηνωμένου Βασιλείου, οπότε δεν νομίζω ότι υπάρχει περιθώριο να συζητήσουμε τη νομιμότητά της ακόμα και σύμφωνα με τον νόμο της εποχής», όπως ανέφερε η επίσημη αντιπρόσωπο του τουρκικού υπουργείου Πολιτισμού.

Η ίδια μάλιστα επανήλθε πριν λίγους μήνες στην 25η Σύνοδο της Διακυβερνητικής Επιτροπής της UNESCO στο Παρίσι τον περασμένο Μάιο, ζητώντας «πολύ ευγενικά και με όλο μας τον σεβασμό, από την αντιπροσωπεία του Ηνωμένου Βασιλείου, να απαλείψει αυτή την αναφορά, καθώς δεν υπάρχει ούτε μία απόδειξη για την ύπαρξη τέτοιου εγγράφου».

Να σημειωθεί άλλωστε, ότι είχε προηγηθεί το 2019 η διαβεβαίωση του ιρανού ερευνητή Σαριάν Παναχί –πρόκειται για έναν από τους λίγους ιστορικούς που μπορεί να διαβάσει οθωμανικά τουρκικά – ο οποίος κατόπιν της έρευνάς του στα επίσημα έγγραφα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας κατέληξε ότι δεν υπάρχει κανένα φιρμάνι που να αναφέρεται σε μετακίνηση και μεταφορά γλυπτών από τον Παρθενώνα.

Συμπέρασμα στο οποίο κατέληξαν επίσης, δύο τούρκοι ερευνητές οι Ζεϊνέπ Εγκέν και Όρχαν Σακίν, έπειτα από τη δική τους έρευνα στα επίσημα αρχεία της Οθωμανικής αυτοκρατορίας αναφορικά με τον λόρδο Έλγιν. Σε συνέντευξή τους την ίδια χρονιά στο Μουσείο Ακρόπολης απέρριψαν τον βρετανικό ισχυρισμό ότι τα έγγραφα του Έλγιν αποτελούσαν άδεια εξαγωγής των Γλυπτών. «Αυτό δεν ήταν φιρμάνι. Ίσως, ήταν ένα προσωπικό γράμμα, αλλά όχι φιρμάνι», όπως είπαν. «Το φιρμάνι θα μπορούσε να υπογραφεί μόνο από τον Σουλτάνο, όχι από τον Πασά. Υπήρχε μόνο άδεια για επίσκεψη».

Τα ατοπήματα

Στο μεταξύ το Βρετανικό Μουσείο υπέπεσε για δεύτερη φορά στις αρχές αυτού του μήνα στο ατόπημα δανεισμού σε ξένη χώρα, πολιτιστικών θησαυρών που δεν του ανήκουν. Συγκεκριμένα δύο θραυσμάτων του διάκοσμου του Παρθενώνα σε ένα γερμανικό μουσείο στη Φρανκφούρτη στο πλαίσιο έκθεσης, για την οποία ζητήθηκε και η συμμετοχή της Ελλάδας, που όμως δεν έγινε αποδεκτή. Είναι προφανές ότι μια τέτοια κίνηση θα μπορούσε να θεωρηθεί ως έμμεση αποδοχή περί νομής και κυριότητας των Βρετανών επί των γλυπτών, κάτι που η Ελλάδα κατηγορηματικά δεν αναγνωρίζει όπως επισημαίνει η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη.

Προηγήθηκε πάντως το 2014 η σκανδαλώδης ενέργεια του Βρετανικού Μουσείου να δανείσει το αριστουργηματικό γλυπτό του Ιλισσού από το δυτικό αέτωμα του Παρθενώνα στο Μουσείο Ερμιτάζ για την επέτειο των 250 χρόνων του. Ένα εκπληκτικό «δώρο» που βγήκε από το Βρετανικό Μουσείο για πρώτη φορά και υπό άκρα μυστικότητα προκαλώντας θύελλα διαμαρτυριών από ελληνικής πλευράς, χωρίς αποτέλεσμα ωστόσο.

Πρωθυπουργική διγλωσσία

Τρία χρόνια πριν ένας βρετανός πολιτικός είχε εμφανιστεί ξαφνικά ως υπέρμαχος της επιστροφής των Γλυπτών στην Ελλάδα, και καθώς η θέση την οποία κατείχε τότε, απείχε πολύ από την Ντάουνινγκ Στριτ μπορούσε να είναι γαλαντόμος, χρησιμοποιώντας την εντυπωσιακή φράση «άνευ όρων». Σήμερα με το «καλημέρα» στην πρωθυπουργία ο Άντι Μπέρναμ, ως μία ακόμη περίπτωση καιροσκοπισμού και πολιτικού αριβισμού επιλέγει τη «διπλωματία» των προκατόχων του, το γνωστό τέχνασμα δηλαδή, της παραπομπής του θέματος στο Βρετανικό Μουσείο. Δεν είναι ο πρώτος και πιθανότητα όχι ο τελευταίος.

΄Ενας άλλος, από τους αναλώσιμους πρωθυπουργούς της Βρετανίας, ο Ρίσι Σούνακ, κατόρθωσε το 2023 και στον ελάχιστο χρόνο που έμεινε στην εξουσία να καταστεί αντιπαθής για την αγένεια και την μνησικακία του υιοθετώντας μια άκρως απρεπή στάση απέναντι στον έλληνα ομόλογό του και ακυρώνοντας την προγραμματισμένη τους συνάντηση. Ο λόγος, οι δηλώσεις του Κυριάκου Μητσοτάκη για τα Γλυπτά του Παρθενώνα.

Αντίθετα ο Κιρ Στάρμερ περισσότερο διπλωμάτης δήλωνε μεν ότι δεν προτίθεται να αλλάξει το Νόμο του 1963, πλην όμως δεν θα έμπαινε και εμπόδιο αν Βρετανικό Μουσείο και Ελλάδα κατέληγαν σε μία συμφωνία. Όσο για τους υπόλοιπους, όλοι τους, αρνητικοί, ακόμη και ο Μπόρις Τζόνσον που στα νεανικά του χρόνια υπήρξε ένθερμος υποστηρικτής της επιστροφής των Γλυπτών για να αλλάξει κι αυτός γνώμη φθάνοντας στην πρωθυπουργία.

Μια άστοχη σύγκριση

Στο μεταξύ ανεξαρτήτως των όποιων συζητήσεων με το Βρετανικό Μουσείο αρνητικές είναι και οι φωνές που ακούστηκαν τελευταία στο Βρετανικό Κοινοβούλιο σχετικά με την αλλαγή του νόμου που θα άνοιγε το δρόμο προς μια ουσιαστική πραγματικά, διαπραγμάτευση. Τέλος το λάδι στη φωτιά έριξε προχθές ο διευθυντής του μουσείου Νίκολας Κάλιναν επιχειρώντας μια σύγκριση της περίπτωσης των Γλυπτών του Παρθενώνα με την ταπισερί Μπαγιέ, η οποία βρίσκεται ως δάνειο αυτή τη στιγμή από τη Γαλλία στο Βρετανικό Μουσείο.

«Με εξέπληξε η πρόσφατη πρόταση του Μουσείου ότι ο δανεισμός της ταπισερί της Μπαγιέ θα μπορούσε να αποτελέσει πρότυπο για μια συμφωνία σχετικά με τα Γλυπτά του Παρθενώνα. Δεν πιστεύω ότι μπορεί», όπως σημείωσε ο Κυριάκος Μητσοτάκης στο άρθρο του. «Η Γαλλία δάνεισε την Ταπισερί ως ενιαίο έργο και ως ενιαίο έργο θα επιστραφεί στη Γαλλία.

Στην περίπτωση του Παρθενώνα ισχύει το αντίστροφο: αναπόσπαστα μέρη του μνημείου αφαιρέθηκαν διά της βίας και διασκορπίστηκαν. Στόχος μας είναι η μόνιμη επανένωσή τους. Ουδείς θα διανοούνταν σοβαρά να κόψει στα δύο το σωζόμενο μέρος της Ταπισερί και να εκθέσει το ήμισυ στο Λονδίνο και το άλλο μισό στην Μπαγιέ, ισχυριζόμενος ότι αυτός είναι ένας κατάλληλος τρόπος για να το κατανοήσει κανείς. Ωστόσο, αυτό ακριβώς συνέβη με τα Γλυπτά του Παρθενώνα. Ένα ενιαίο αριστούργημα διαμελίστηκε, και τα σωζόμενα τμήματά του βρίσκονται πλέον χωριστά, κυρίως στο Λονδίνο και στην Αθήνα».

Κατόπιν αυτών; Το μέλλον θα δείξει, καθώς η ελληνική διεκδίκηση δεν σταματά εδώ.

Διαβάστε επίσης:

Ανδρουλάκης: Το Βρετανικό Μουσείο έχει χρέος απέναντι στην ανθρωπότητα να αποδώσει τα Γλυπτά του Παρθενώνα στο Μουσείο της Ακρόπολης

Ταπισερί της Μπαγιέ: Τι είναι το περίφημο έργο του 11ου αιώνα που επέστρεψε στη Βρετανία – Το επικαλέστηκε ο Μητσοτάκης στον «Guardian»

Λίνα Μενδώνη στα Ηνωμένα Έθνη: «Η πολιτιστική κληρονομιά δεν αποτελεί αιτία διχασμού αλλά γέφυρα διαλόγου και αμοιβαίας κατανόησης»