Πρόσφυγες πολέμου: Ποια ήταν η μοίρα τους πριν 3.200 χρόνια;

Πρόκειται για την αρχαιότερη συμφωνία ειρήνης που έχει διασωθεί σε γραπτή μορφή. Ενώ επίσης, είναι και η μοναδική διπλωματική συμφωνία της Εγγύς Ανατολής που διατηρείται και στις δύο εκδοχές των συμβαλλόμενων μερών. Είναι η Συνθήκη του Καντές που υπογράφθηκε πριν από περισσότερα από 3.200 χρόνια ανάμεσα στους Χετταίους και τους Αιγύπτιους βάζοντας τέλος σε πολεμικές συγκρούσεις δύο αιώνων. Αλλά, αυτό που δεν ήταν γνωστό ως σήμερα, αφορά τους απλούς ανθρώπους. Εκείνους που στις ταραγμένες περιόδους διέφευγαν από τις εμπόλεμες περιοχές και περνούσαν τα σύνορα. Αλλιώς, όπως θα λέγαμε σήμερα, τους πρόσφυγες που μετακινούνταν μαζικά, προκειμένου να σώσουν τη ζωή τους.

Εξαιρετικό λοιπόν το τελευταίο εύρημα –για την ακρίβεια η ανάγνωση – ενός τμήματος της συνθήκης, που αναφέρεται ακριβώς στα άτομα που εγκατέλειπαν είτε την Αίγυπτο είτε τη Χάττι (όπως ονόμαζαν οι Χετταίοι το βασίλειό τους), καθώς και σε διατάξεις που αφορούσαν στην περιουσία όσων τελούσαν υπό την προστασία της άλλης χώρας. Και είναι εντυπωσιακό, πώς η συνθήκη, ενώ απείχε σαφώς από τις σύγχρονες έννοιες του πρόσφυγα και του ασύλου, εν τούτοις στον πυρήνα της διατηρεί τον ίδιο προβληματισμό, που απασχολεί και σήμερα η αναπόφευκτη μετακίνησης πληθυσμών υπό το κράτος πολεμικών συρράξεων.

Χωρίς άσυλο αλλά με εγγυήσεις καλής μεταχείρισης

Ένα πήλινο θραύσμα, μεγέθους όχι μεγαλύτερου από ένα σπιρτόκουτο είναι το αντικείμενο με το συγκεκριμένο περιεχόμενο, γραμμένο στην ακκαδική γλώσσα σε σφηνοειδή γραφή. Βρέθηκε ανάμεσα στα ερείπια του Μπουγιούκκαλε όπως λέγεται σήμερα, του οχυρωμένου λόφου της Χαττούσας, της πρωτεύουσας των Χετταίων, περίπου 200 χιλιόμετρα ανατολικά της Άγκυρας στην Τουρκία.

Επί ένα χρόνο προσπαθούσαν οι αρχαιολόγοι να ταυτοποιήσουν αυτό το κομμάτι του πηλού και στη συνέχεια να διαβάσουν το κείμενο που σώζεται αποσπασματικά ώστε να το εντάξουν στην Συνθήκη του Καντές που συνήφθη μεταξύ του βασιλιά των Χετταίων Χαττουσίλι Γ΄ και του φαραώ της Αιγύπτου Ραμσή Β΄.

Κατ΄ αρχάς λοιπόν, όσον αφορά τους πρόσφυγες οι δύο βασιλιάδες είχαν καταλήξει σε μία συμφωνία, που δεν καθιέρωνε δικαίωμα ασύλου με τη σύγχρονη έννοια. Αντιθέτως μάλιστα. Κι αυτό, γιατί καθόριζε τη διαδικασία αμοιβαίου επαναπατρισμού φυγάδων και λιποτακτών. Μία συμφωνία αμοιβαίας έκδοσης δηλαδή, μεταξύ δύο δυνάμεων οι οποίες, έπειτα από αιώνες πολέμου, είχαν συμφωνήσει να μην παρέχουν πλέον άσυλο σε άτομα που αυτομολούσαν από την άλλη πλευρά.

Παρά ταύτα, το κείμενο περιλάμβανε ρητές εγγυήσεις σχετικά με τη μεταχείριση αυτών των ανθρώπων και της περιουσίας τους κατά τη διάρκεια της διαδικασίας, γεγονός που εξηγεί τη σημασία του κειμένου αυτού σήμερα εν μέσω των συνεχιζόμενων συζητήσεων για τον αναγκαστικό εκτοπισμό και την ανθρωπιστική προστασία. Υπήρχαν άλλωστε και ειδικές διατάξεις που απαγόρευαν την καταστροφή των οικιών όσων τελούσαν υπό την προστασία της άλλης χώρας.

Η υπογραφή της συνθήκης

Γενικότερα η Συνθήκη του Καντές δεν προέκυψε τυχαία, ούτε ήταν αποτέλεσμα ξαφνικής καλής θέλησης. Το αντίθετο, αφού οι δύο χώρες είχαν περάσει πάνω από 200 χρόνια συγκρούσεων για εμπορικές οδούς και εδάφη στην Ανατολική Μεσόγειο, μια αντιπαλότητα που κορυφώθηκε γύρω στο 1274 π.Χ., όταν ο Ραμσής Β΄ επιχείρησε μια εισβολή την οποία οι Χετταίοι ανέκοψαν κοντά στη συριακή πόλη Καντές, στις όχθες του ποταμού Ορόντη. Εκείνη η σύγκρουση ωστόσο, που θεωρείται ως μία από τις μεγαλύτερες στην αρχαιότητα, στην οποία συμμετείχαν χιλιάδες άρματα, σύμφωνα με τις αιγυπτιακές πηγές έληξε χωρίς ξεκάθαρο νικητή. Έτσι, παρ΄ότι συνέχισαν για λίγα χρόνια ακόμη τον πόλεμο, μια συνθήκη ειρήνης ήταν σχεδόν υποχρεωτική.

Χρειάστηκαν βέβαια μακροχρόνιες διαπραγματεύσεις που διεξήχθησαν μέσω αγγελιαφόρων και διαμεσολαβητών αλλ΄ αυτό που τελικά ώθησε τις δύο δυνάμεις να ολοκληρώσουν τη συμφωνία δεν ήταν τόσο η κόπωση όσο ο στρατηγικός υπολογισμός: Η Αίγυπτος έβλεπε τους «Λαούς της Θάλασσας» να εξελίσσονται σε απειλή για τα σύνορά της, ενώ οι Χετταίοι ανησυχούσαν όλο και περισσότερο για την αυξανόμενη ισχύ της Ασσυρίας στο ανατολικό τους μέτωπο. Με κοινούς εχθρούς στον ορίζοντα, ένας ανοιχτός πόλεμος μεταξύ τους δεν είχε πλέον νόημα για κανέναν.

Αιγύπτιοι και Χετταίοι

Η συνθήκη επικυρώθηκε κατά το 21ο έτος της βασιλείας του Ραμσή Β΄, γύρω στο 1259–1258 π.Χ., και παρέμεινε σε ισχύ για σχεδόν έναν αιώνα, έως ότου η ίδια η Αυτοκρατορία των Χετταίων κατέρρευσε υπό την ασσυριακή πίεση, γύρω στο 1180 π.Χ. Σ΄ αυτήν πάντως, περιλαμβάνονταν ρήτρες περί αμοιβαίας μη επίθεσης και αμοιβαίας στρατιωτικής συνδρομής έναντι τρίτων —διατάξεις που παρατίθενται αυτούσιες στις διασωθείσες πήλινες πινακίδες— καθώς και τις προβλέψεις για τους φυγάδες και τους πρόσφυγες, στις οποίες αναφέρεται το πρόσφατα ταυτοποιημένο θραύσμα. Το κείμενο έκλεινε, όπως συνηθιζόταν στη διπλωματία της εποχής, με την επίκληση χιλίων θεών από κάθε βασίλειο ως εγγυητών της συμφωνίας, καθώς και με μια ρητή απειλή καταστροφής για όποια πλευρά την παραβίαζε.

Η αιγυπτιακή εξιστόρηση του πολέμου, και της ειρήνης που ακολούθησε, ήταν χαραγμένη από την αρχαιότητα στους τοίχους του ναού του Καρνάκ, κοντά στο Λούξορ, και στον ταφικό ναό του Ραμσή Β΄ στις Θήβες αν και κανείς δεν μπορούσε να διαβάσει το περιεχόμενό τους μέχρις ότου ο Ζαν-Φρανσουά Σαμπολιόν αποκρυπτογράφησε τα αιγυπτιακά ιερογλυφικά στις αρχές του 19ου αιώνα.

Όσον αφορά την πλευρά των Χετταίων η αποκάλυψη της Συνθήκης έγινε το 1906, όταν ο γερμανός αρχαιολόγος Ούγκο Βίνκλερ πραγματοποιώντας ανασκαφές στη Χαττούσα βρήκε, ανάμεσα σε περισσότερες από δέκα χιλιάδες πήλινες πινακίδες με σφηνοειδή γραφή, τρία αντίγραφα της ίδιας ακριβώς συνθήκης, που ήταν χαραγμένη στους τοίχους των αιγυπτιακών ναών. Το κείμενο ήταν πανομοιότυπο, λέξη προς λέξη με τα αιγυπτιακό, έτσι δεν υπήρχε καμία αμφιβολία για την ιστορικότητα της συμφωνίας.

Οι εν λόγω πινακίδες πάνως, του 1906, μαζί με άλλες που βρέθηκαν σε μεταγενέστερες ανασκαφικές περιόδους, βρίσκονται σήμερα κατανεμημένες σε διάφορα ιδρύματα: Δύο αντίγραφα εκτίθενται σε Αρχαιολογικά Μουσεία της Κωνσταντινούπολης, ένα άλλο στα Κρατικά Μουσεία του Βερολίνου, ενώ επιπλέον θραύσματα φυλάσσονται στο Μουσείο Ανατολικών Πολιτισμών στην Άγκυρα και στο Μουσείο Ερμιτάζ στην Αγία Πετρούπολη. Ένα αντίγραφο της συνθήκης τέλος, κοσμεί έναν τοίχο στα κεντρικά γραφεία των Ηνωμένων Εθνών στη Νέα Υόρκη, υπενθυμίζοντας ότι αυτή η συμφωνία της Εποχής του Χαλκού μεταξύ δύο υπερδυνάμεων εξακολουθεί να θεωρείται το ιδρυτικό έγγραφο της γραπτής διεθνούς διπλωματίας.

Διαβάστε επίσης:

Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης – Ο κάτοχος παράνομων αρχαιοτήτων που επαναπατρίσθηκαν

Και τώρα ο Τζόνι Ντεπ ζωγράφος – Μια επιστροφή στο προσκήνιο

Μουσείο Ακρόπολης: Ο αρχαίος πολιτισμός της Αρμενίας σε έκθεση