Τεχνητή Νοημοσύνη & Πολιτισμός: Η Πρέσβειρα Καλής Θελήσεως της UNESCO Κωστάντζα Σμπώκου και η Amal Clooney σε διάλογο

Για πρώτη φορά, οι Πρέσβεις Καλής Θελήσεως της UNESCO άφησαν το Παρίσι για να συναντηθούν στην Αθήνα, μεταφέροντας στην ελληνική πρωτεύουσα μια συζήτηση που βρίσκεται όλο και περισσότερο στο επίκεντρο της διεθνούς πολιτιστικής ατζέντας. Πώς μπορεί ο πολιτισμός να διατηρήσει τη θέση του σε έναν κόσμο που μετασχηματίζεται από την τεχνητή νοημοσύνη, ποια τα θετικά και ποια τα αρνητικά της αστραπιαία εξελισσόμενης τεχνολογίας και πώς αυτά επηρεάζουν την ανθρωπότητα;

Την Πέμπτη 10 Σεπτεμβρίου στον αρχαιολογικό χώρο του Ολυμπιείου, με θέμα Artificial Intelligence & Culture, σε μια συμβολική τοποθεσία, λίγα μόλις μέτρα από την Ακρόπολη, ήταν η πρώτη φορά που η ετήσια συνάντηση των Πρέσβεων Καλής Θελήσεως της UNESCO πραγματοποιήθηκε εκτός της έδρας του Οργανισμού στο Παρίσι, αλλά και η πρώτη φορά που φιλοξενήθηκε στην Ελλάδα.

Η επιλογή της Αθήνας είχε ιδιαίτερη βαρύτητα. Μια πόλη που αποτελεί ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς φιλοξένησε τη συζήτηση για το πώς αυτή η κληρονομιά μπορεί να προστατευθεί, να μεταδοθεί και να αποκτήσει νέο νόημα στην ψηφιακή εποχή.

Στη συζήτηση απηύθυναν χαιρετισμό ο Γενικός Διευθυντής της UNESCO, Khaled El-Enany, και η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη. Στο επίκεντρο του διαλόγου βρέθηκαν η διεθνώς αναγνωρισμένη δικηγόρος ανθρωπίνων δικαιωμάτων, Senior Fellow στο Oxford Institute of Technology and Justice και συνιδρύτρια του Clooney Foundation for Justice, Amal Clooney, και η Πρέσβειρα Καλής Θελήσεως της UNESCO για την Προστασία και την Προώθηση του Πολιτισμού Κωστάντζα Σμπώκου-Κωνσταντακοπούλου, με συντονιστή τον Βρετανό δημοσιογράφο του Economist, Alasdair Ross.

Μια εξαιρετικά επίκαιρη συγκυρία

Στον χαιρετισμό της η υπουργός Πολιτισμού αναφέρθηκε στη συμβολική τοποθεσία διεξαγωγής της εκδήλωσης που υψώνεται εδώ και χιλιετίες συνυπάρχοντας με την ελληνική γλώσσα, η οποία απέκτησε τη δική της ημέρα, μετά την ανακήρυξη της 9ης Φεβρουαρίου κάθε έτους ως Παγκόσμια Ημέρα της Ελληνικής Γλώσσας από την UNESCO, πέρσι τον Νοέμβριο του 2025.

Στη συνέχεια, υπογράμμισε το έργο των Πρέσβεων Καλής Θελήσεως ανακαλώντας το σημαντικό έργο της Μαριάννας Βαρδινογιάννη που υπήρξε Πρέσβυς Καλής Θελήσεως από το 1999, αναπτύσσοντας πολυετές διεθνές ανθρωπιστικό έργο για τα δικαιώματα των παιδιών, την εκπαίδευση, την πολιτιστική κληρονομιά και την ειρήνη.

Για τη Λίνα Μενδώνη η ανάδειξη του πολιτισμού είναι εξαιρετικά επίκαιρη καθώς οι συγκρούσεις παγκοσμίως αποτελούν κίνδυνο καταστροφής και απομάκρυνσης σπουδαίων έργων πολιτισμού, στερώντας τη γνώση για όσα κάποτε στέκονταν πριν την καταστροφή.

Ένα εξέχον κοινό

Η συζήτηση που ακολούθησε έδωσε σαφή παραδείγματα που υπερασπίζονται την τεχνολογία ως μέσο προστασίας της ανθρώπινης κληρονομιάς και της τέχνης, μη παραλείποντας αναφορές και στα πιθανά δεινά που ενέχουν σε περίπτωση απουσίας εφαρμογής των ανθρωπιστικών αξιών. Η Αμάλ Κλούνεϊ και η Κωστάντζα Σμπώκου-Κωνσταντακοπούλου ανέπτυξαν την επιχειρηματολογία τους υπό τους στύλους του Ολυμπίου Διός μπροστά σε ένα εξέχον κοινό.

Περίπου 50 Πρέσβεις Καλής Θελήσως από όλο τον κόσμο, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Τασούλας, η Μαρέβα Μητσοτάκη, η υπουργός Παιδείας Σοφία Ζαχαράκη, ο υπουργός Ενέργειας Σταύρος Παπασταύρου, ο υπουργός Ανάπτυξης Τάκης Θεοδωρικάκος, εκπρόσωποι από τις Lamda, Danaos, Endeavor, Εθνική Τράπεζα, Τράπεζα Πειραιώς, Alpha, και το Ίδρυμα Ευάγγελος Πιστιόλης, όπως και η μητέρα της Αμάλ Κλούνεϊ, Baria Alamuddin, είχαν την ευκαιρία να γίνουν μάρτυρες αυτής της μοναδικής συγκυρίας παρά τον δυνατό απογευματινό ήλιο.

Το ζήτημα της πολιτιστικής ανισότητας

Πριν την ανάπτυξη της κύριας συζήτησης, ο Γενικός Διευθυντής της UNESCO, Khaled El-Enany, έθεσε το ερώτημα του πώς θα εξελιχθεί η ανθρωπότητα με την τρέχουσα μετασχηματιστική δύναμη της ΤΝ που αν και φέρνει ευκαιρίες ταυτόχρονα κλονίζει τη βάση των πνευματικών δικαιωμάτων. Για τον Khaled El-Enany, η επίδραση της ΤΝ στον πολιτισμό αποτελεί επείγον ζήτημα με την πλειοψηφία των δημιουργικών επαγγελματιών, όπως ανέφερε, να θεωρούν την Τεχνητή Νοημοσύνη απειλή.

Έπειτα μίλησε για τον περιορισμένο αριθμό γλωσσών των βάσεων δεδομένων στις οποίες στηρίζονται οι αλγόριθμοι αλλά και στην περιορισμένη πολυγλωσσική διαθεσιμότητα των τεχνολογικών λύσεων, κάτι που ενισχύει τις κυρίαρχες κουλτούρες και δημιουργεί πολιτιστική ανισότητα.

Η ΤΝ στην υπηρεσία της ανθρωπότητας

Η Κωστάντζα Σμπώκου-Κωνσταντακοπούλου άνοιξε θετικά την κεντρική συζήτηση μιλώντας για την εποχή όπου μεταφέρουμε τον πολιτισμό στο cloud και η ανθρώπινη δημιουργικότητα δημιουργεί συνέργειες. Η τεχνητή νοημοσύνη όμως εγείρει ερωτήματα και είναι μια τεχνολογία που δεν πρέπει να υποτιμάται.

Το μείζον ερώτημα είναι τι μπορεί να προσφέρει η ΤΝ στην υπηρεσία της ανθρωπότητας. Αναφερόμενη στο μέγεθος της δημιουργικής βιομηχανίας σήμερα, η Σμπώκου-Κωνσταντακοπούλου κράτησε θετική στάση δηλώνοντας ότι πιστεύει πως η τεχνητή νοημοσύνη θα δημιουργήσει θέσεις εργασίας.

Η πρόκληση του Βεζούβιου και οι αρχαίες γραφές

Αναφέρθηκε πιο συγκεκριμένα στο Vesuvius Challenge, τον παγκόσμιο διαγωνισμό μηχανικής μάθησης που χρησιμοποιεί ακτινογραφίες υψηλής ανάλυσης για να «ξετυλίξει» εικονικά και να αποκρυπτογραφήσει απανθρακωμένους αρχαίους πάπυρους από το Ηρακουλάνιο.

Εκπαιδεύοντας μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης ώστε να ανιχνεύουν μικροσκοπικά ίχνη αρχαίου μελανιού στην επιφάνεια, οι ερευνητές, μέσω αυτής της τεχνολογίας, κατάφεραν να αποκαλύψουν χαμένα φιλοσοφικά κείμενα και ολόκληρους αποκρυπτογραφημένους πάπυρους που στο παρελθόν ήταν πολύ εύθραυστοι για να ανοιχτούν.

Ελπίδα για πρόοδο

Η Αμάλ Κλούνεϊ με τη σειρά της ευχαρίστησε την Ελλάδα και την ελληνική κυβέρνηση για την επανασύνδεση μετά από 12 έτη απουσίας υποσχόμενη πως η επόμενη επίσκεψή της θα πραγματοποιηθεί πολύ πιο σύντομα. Υπό την ιδιότητά της και ως δικηγόρος ανθρωπίνων δικαιωμάτων κλήθηκε να σχολιάσει τις ηθικές και νομικές προκλήσεις που απορρέουν από τη χρήση της ΤΝ.

Το ίδιο θετική, πιστεύει στην υπόσχεση της τεχνητής νοημοσύνης, στην ελπίδα για πρόοδο στην ιατρική, στην ανάγνωση των αποτελεσμάτων των απεικονιστικών εξετάσεων, στη θεραπεία του καρκίνου, ταυτόχρονα, όμως, έκρουσε τον κώδωνα του κινδύνου αναφερόμενη στις πρόσφατες παραιτήσεις ερευνητών της Anthropic και στις δηλώσεις τους περί Δευτέρας Παρουσίας.

Στις συνομιλίες με την αμερικανική κυβέρνηση, η «κόκκινη γραμμή» της Anthropic ήταν να μην χρησιμοποιηθεί η τεχνολογία της για σκοπούς επιτήρησης και  γι’ αυτό τιμωρήθηκε. Σύμφωνα με την Κλούνεϊ, ακόμη και οι «νονοί» της τεχνητής νοημοσύνης ζητούν τη ρύθμισή της. Η δικηγόρος υπογράμμισε την ανάγκη για πολυμερή διάλογο βασιζόμενο σε κοινές ανθρωπιστικές αξίες, κάτι που σήμερα απουσιάζει.

Το ζήτημα των Γλυπτών

Σε διεθνές πλαίσιο, η Κλούνεϊ δήλωσε πως τα πολιτιστικά μνημεία ενώνουν έναν κόσμο που ζει φρικτές και παρατεταμένες συγκρούσεις. Ο πολιτισμός μπορεί να γεφυρώσει τα χάσματα, ανέφερε και στη συνέχεια άγγιξε το ζήτημα των Γλυπτών του Παρθενώνα λέγοντας με χαμόγελο πως

μπορώ εδώ να δω μια ανταλλαγή να γίνεται.

Για τη δικηγόρο που είχε βρεθεί στην Αθήνα το 2014, ως μέλος της νομικής ομάδας που εξέτασε για την ελληνική πλευρά τις νομικές πτυχές της διεκδίκησης των Γλυπτών,

το θέμα των Γλυπτών δεν είναι ένα πρόβλημα που δεν μπορεί να επιλυθεί

δήλωσε η καταξιωμένη δικηγόρος που τάχθηκε δημόσια υπέρ του επαναπατρισμού των Γλυπτών του Παρθενώνα και χειροκροτήθηκε.

Στο πλαίσιο των εμπόλεμων συγκρούσεων, των απομακρύνσεων έργων πολιτισμού και της ΤΝ ως λύση οπτικού επανασχεδιασμού των απολεσθέντων, το ζήτημα των γλυπτών μοιάζει ιδιαίτερα επίκαιρο. Στη Βρετανία, έχει αναζωπυρωθεί η συζήτηση γύρω από το νομικό πλαίσιο που διέπει τις συλλογές του Βρετανικού Μουσείου και τις δυνατότητες επιστροφής πολιτιστικών αντικειμένων στις χώρες προέλευσής τους.

Η νέα βρετανική κυβέρνηση παραμένει επιφυλακτική απέναντι στο ελληνικό αίτημα, ενώ το Βρετανικό Μουσείο προκάλεσε αντιδράσεις αποφασίζοντας να δανείσει δύο θραύσματα του Παρθενώνα σε μουσείο της Φρανκφούρτης.

Η ΤΝ στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας και Δικαιοσύνης της Οξφόρδης

Η Αμάλ Κλούνεϊ αναφέρθηκε στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας και Δικαιοσύνης της Οξφόρδης (OITJ) που ίδρυσε μαζί με την καθηγήτρια Φιλίππα Γουέμπ, στο πλαίσιο μιας κοινής πρωτοβουλίας μεταξύ της Σχολής Δημόσιας Διοίκησης Blavatnik του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης και του Ιδρύματος Κλούνεϊ για τη Δικαιοσύνη (CFJ).

Το ινστιτούτο αναπτύσσει νομικούς βοηθούς και chatbots που βασίζονται στην τεχνητή νοημοσύνη, με στόχο την επέκταση της δωρεάν νομικής συνδρομής και τη σύνδεση ευάλωτων ομάδων όπως γυναίκες, παιδιά και δημοσιογράφοι που διατρέχουν κίνδυνο με νομική εκπροσώπηση στις τοπικές τους γλώσσες.

Μια δούρεια προειδοποίηση

Η Κωνστάντζα Σμπώκου-Κωνσταντακοπούλου συμφωνώντας, υπογράμμισε πως η ΤΝ αναδεικνύει τις ανθρώπινες ιστορίες και μπορεί να ανασυνθέτει την κατακερματισμένη πολιτιστική κληρονομιά, αποτελώντας έτσι ένα δώρο.

Τα δώρα όμως μπορούν να μετατραπούν και σε βάρος.

Mε μια δούρεια υπενθύμιση, η Πρέσβειρα Καλής Θελήσεως προκάλεσε τη σκέψη του κοινού ρωτώντας ποιο είναι τελικά το όφελος για όσους μοιράζονται αυτές τις ιστορίες μέσα από την τεχνολογία.

Το ελληνικό Pharos AI Factory

Ερωτώμενη πώς ο κάθε λαός μπορεί να προστατεύσει την πολιτιστική κυριαρχία, απάντησε πως έχουμε επιβιώσει τόσα χρόνια ως λαός αλλά και ως γλώσσα και αρνούμαστε την παρερμηνεία. Πιο ειδικά, έδωσε το παράδειγμα της Pharos AI Factory.

Tο εθνικό κέντρο τεχνητής νοημοσύνης της Ελλάδας που παρέχει υπολογιστική ισχύ υπερυπολογιστών, πόρους δεδομένων και υπηρεσίες ειδικών για την προώθηση της καινοτομίας στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης.

Το σύστημα συνδέει νεοφυείς επιχειρήσεις, ερευνητές και δημόσιους φορείς με στόχο την ανάπτυξη ηθικής και αξιόπιστης τεχνητής νοημοσύνης εστιάζοντας σε τρεις βασικούς πυλώνες: υγεία, βιωσιμότητα, γλώσσα και πολιτισμός.

Μια άλλη Ιθάκη

Θέλοντας να δώσει μια πιο θετική σκοπιά στη συζήτηση, ο Alasdair Ross ζήτησε από τις συμμετέχουσες να παραθέσουν θετικά παραδείγματα. Συνοψίζοντας, η Σμπώκου-Κωνσταντακοπούλου αναφέρθηκε στον έλεγχο των αντικειμένων τέχνης σε σύγκριση με βάσεις δεδομένων, στον εντοπισμό παράνομων ανασκαφών, και στο πρόγραμμα Ιθάκη που χρησιμοποιεί τεχνητή νοημοσύνη για την αποκατάσταση χαμένου κειμένου.

Το σύστημα που αναπτύχθηκε από την Google DeepMind σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, είναι ένα βαθύ νευρωνικό δίκτυο που έχει σχεδιαστεί για να βοηθά τους ιστορικούς στην αποκατάσταση, τη χρονολόγηση και τον γεωγραφικό εντοπισμό φθαρμένων αρχαίων ελληνικών επιγραφών. Πήρε το όνομά του από το ελληνικό νησί της Οδύσσειας του Ομήρου. Η τεχνητή νοημοσύνη συνεργάζεται με ειδικούς για την αποκωδικοποίηση φθαρμένων και αποσπασματικών ιστορικών κειμένων.

Η Ιθάκη μπορεί να αποθηκεύει δεδομένα, και ένα εικονικό μουσείο κλεμμένων πολιτιστικών αντικειμένων μπορεί να μας τα παρουσιάσει ξανά, όμως, όπως δήλωσε η Σμπώκου,

Η τεχνολογία δεν μπορεί να αναπαράγει τα συναισθήματα που προκαλούν τα αυθεντικά έργα μπροστά στα ανθρώπινα μάτια μας.

Όπως τα συναισθήματα που νιώθει κανείς παρακολουθώντας αυτή τη συζήτηση στον Ναό του Ολύμπιου Διός.

Η παιδεία ως κλειδί για τη νέα γενιά

Καθώς ο ήλιος έδυε, ο συντονιστής της συζήτησης έθεσε το ερώτημα των μελλοντικών προτεραιοτήτων. Μετά την τριήμερη επίσκεψή της στην Ελλάδα η Αμάλ Κλούνεϊ θα βρεθεί στο Μαλάουι της Νότιας Αφρικής όπου επιβλέπει την πρόοδο ενεργειών προώθησης της εκπαίδευσης των κοριτσιών. Η Κωστάντζα Σμπώκου-Κωνσταντακοπούλου θα παραβρεθεί στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια όπου θα συμμετάσχει σε συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη και τον πολιτισμό στις 24 Σεπτεμβρίου.

Κλείνοντας, και από μια πιο φιλοσοφική σκοπιά, τονίστηκε πως η εφηβική φάση της ΤΝ δεν είναι προ των πυλών, τις έχει περάσει. Αλλά, δεν είναι καθόλου σαφές αν η ανθρωπότητα διαθέτει την ωριμότητα να την αξιοποιήσει. Η εκπαίδευση είναι το κλειδί που πρέπει να δοθεί στη νέα γενιά ώστε να αποκτήσει κριτική σκέψη, να προκαλέσει τις νέες τεχνολογίες, να αποκτήσει ανθρωπιστικές αξίες και να αναρωτηθεί γιατί την κατασκευάζουμε.

Η ΤΝ αναμφίβολα επιταχύνεται. Παρέχει όμως λύσεις, προστασία ή εμβαθύνει την αδικία; Η συνεργασία μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας σε αυτόν τον αγώνα προς την ενσωμάτωση της ΤΝ θα πρέπει κάποια στιγμή να υπάρξει. Η Σμπώκου-Κωνσταντακοπούλου υπογράμμισε πως θα ήθελε να δει όλες τις σχολές μηχανικών να εστιάζουν σε υποχρεωτικά μαθήματα ιστορίας, ηθικής και φιλοσοφίας.

Δεν εκπαιδεύουμε προγραμματιστές, αλλά τους μελλοντικούς ανθρώπινους αρχιτέκτονες της κοινωνίας.

Νέα θεμέλια σκέψης και συνεργασίας

Τη στιγμή όμως που η ζέστη μειώθηκε, ο Alasdair Ross σήμανε το τέλος του διαλόγου καθώς οι επίσημοι προσκαλεσμένοι έπρεπε να αποχωρήσουν για το δείπνο που τους περίμενε στο Μουσείο της Ακρόπολης, όντας φιλοξενούμενοι, αυτή τη φορά, της Μαρέβας Μητσοτάκη.

Και εκεί, ανάμεσα σε ιστορικά μνημεία, οι ομιλητές φωτογραφήθηκαν έχοντας τοποθετήσει νέα θεμέλια σκέψης αλλά και συνεργασίας, δίπλα στα αρχαιοελληνικά θεμέλια του παγκόσμιου πολιτισμού.

Το ερώτημα που τέθηκε ήταν σαφώς ευρύτερο από την ίδια την τεχνολογία. Ποιος αποφασίζει ποια πολιτιστική κληρονομιά διατηρείται, ποιος έχει πρόσβαση σε αυτήν και με ποιους όρους; Και καθώς η AI αποκτά τη δυνατότητα να αναπαράγει, να ανασυνθέτει και να κάνει προσβάσιμα πολιτιστικά αντικείμενα σε κλίμακα που μέχρι πρόσφατα ήταν αδιανόητη, ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στην ψηφιακή αναπαράσταση και το ίδιο το αυθεντικό αντικείμενο;

Η Αθήνα προσέφερε ένα από τα πιο ιδανικά σκηνικά για αυτή τη συζήτηση. Το Ολυμπιείο, η Ακρόπολη και τα μνημεία της πόλης λειτουργούν ως υπενθύμιση ότι η πολιτιστική κληρονομιά δεν αποτελεί μόνο αντικείμενο του παρελθόντος, αλλά ζωντανό στοιχείο του παρόντος και παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές.

Η επιλογή της Αθήνας για την πρώτη εκτός Παρισιού συγκέντρωση των UNESCO Goodwill Ambassadors έδωσε στην εκδήλωση χαρακτήρα πέραν του συμβολικού. Η UNESCO μετέφερε τη διεθνή συζήτηση για τον πολιτισμό σε έναν τόπο όπου τα ερωτήματα για την προστασία, την ιδιοκτησία, την πρόσβαση και την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών παραμένουν αδιαμφισβήτητα ζωντανά.

Στο τέλος, η συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη και τον πολιτισμό κατέληξε σε ένα ευρύτερο ερώτημα. Tι σημαίνει πολιτιστική κληρονομιά σε μια εποχή κατά την οποία η τεχνολογία μπορεί να αναπαράγει σχεδόν τα πάντα, αλλά όχι την ιστορική αυθεντικότητα και προέλευση του πρωτοτύπου;

Η τριήμερη συνάντηση φιλοξενήθηκε από την Πρέσβειρα Καλής Θελήσεως της UNESCO για την Προστασία και Προώθηση του Πολιτισμού, Κωστάντζα Σμπώκου- Κωνσταντακοπούλου, με την υποστήριξη του Ιδρύματος Καπετάν Βασίλη και Κάρμεν Κωνσταντακόπουλου.

Διαβάστε επίσης:

Μητσοτάκης: Συναντήθηκε με την Αμάλ Κλούνεϊ στο Μέγαρο Μαξίμου – Στο πλευρό του η Μαρέβα

Η Αμάλ Αλαμουντίν Κλούνεϊ στο Προεδρικό Μέγαρο – Θερμή υποδοχή από τον Κωνσταντίνο Τασούλα (φωτο)

Στην Αθήνα η Αμάν Αλαμουντίν – Η συνάντηση με Τασούλα, η UNESCO και η συζήτηση για την Τεχνητή Νοημοσύνη