Γουίλιαμ Κέντριτζ «Το Μεγάλο Ναι, Το Μεγάλο Όχι» – Η μεγάλη έκθεση στην Αθήνα

Με περισσότερα από εκατό έργα και με τίτλο μια από τις πλέον εμβληματικές φράσεις του Καβάφη «Το Μεγάλο Ναι, το Μεγάλο Όχι» -αν και με μικρή διαφοροποίηση που μένει να ερμηνευθεί στην πράξη-, η έκθεση του Γουίλιαμ Κέντριτζ, ενός από τους σημαντικότερους εν ζωή καλλιτέχνες στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης θα αποτελέσει το σπουδαιότερο γεγονός της επόμενης χρονιάς.

Είναι η πρώτη φορά άλλωστε, που εκτίθεται σύνολο του έργου του μεγάλου νοτιοαφρικανού εικαστικού στην Ελλάδα καθώς ως τώρα μόνον κάποια μεμονωμένα έργα του έχουν παρουσιαστεί. Απόλυτα οικουμενικό, προσφέροντας μια πολυεπίπεδη, ριζικά πολιτική και κριτική ματιά πάνω στην ανθρώπινη ιστορία και την ανθρώπινη φύση είναι αυτό το έργο, παρ΄ ότι βαθιά ριζωμένο στην πραγματικότητα της Νοτίου Αφρικής, πόσο μάλλον που ο ίδιος ξεκίνησε την καλλιτεχνική του πορεία στη γενέτειρά του στο αποκορύφωμα του πολιτικού αγώνα κατά του απαρτχάιντ.

Η αλληλοσύνδεση καλλιτεχνικής, πολιτικής και κοινωνικής πραγματικότητας όμως, σ΄αυτό το έργο έχει ως αποτέλεσμα μια χαρακτηριστική και άμεσα αναγνωρίσιμη γλώσσα, που αποτελεί σημείο αναφοράς στην ιστορία της σύγχρονης τέχνης των τελευταίων δεκαετιών διεθνώς.

Σχέδιο, κινούμενη εικόνα, γλυπτική, χαρακτική, εγκαταστάσεις και βίντεο περιλαμβάνει το έργο του Κέντριτζ ενώ ιδιαίτερη θέση στην καλλιτεχνική του πρακτική καταλαμβάνουν το θέατρο, η όπερα και η performance, μέσα από τα οποία ο καλλιτέχνης διερευνά τη σχέση της εικόνας με το κείμενο, τη μουσική, την κίνηση και τη ζωντανή δράση.

Η έκθεση στο ΕΜΣΤ έτσι, που διοργανώνεται σε συνεργασία με το BOZAR (Κέντρο Καλών Τεχνών των Βρυξελλών) εστιάζει σε αυτή την καθοριστική διάσταση του έργου του, παρουσιάζοντας σημαντικές θεατρικές και μουσικοθεατρικές παραγωγές, ζωντανές δράσεις και performances, καθώς και τη συνεργασία του με συγγραφείς, μουσικούς, σκηνογράφους, χορογράφους και διεθνείς θεατρικούς και μουσικούς οργανισμούς.

Μέσα από σχέδια, γλυπτά, μακέτες, κινηματογραφικές προβολές και τεκμήρια παραγωγής, ξεδιπλώνεται ένας κόσμος στον οποίο το θέατρο, η εικαστική δημιουργία, η λογοτεχνία και η μουσική συνδιαλέγονται, αποκαλύπτοντας την πολυσύνθετη καλλιτεχνική πρακτική του Κέντριτζ. Κεντρικό στοιχείο της καλλιτεχνικής του εξέλιξης συνιστούν εξάλλου, το θέατρο, η όπερα και η performance, επεκτείνοντας την πρακτική του σχεδίου και του animation στη μουσική, τη χορογραφία, το κουκλοθέατρο, τον λόγο και τη ζωντανή δράση.

Πολιτική, θέατρο, σχέδιο

Γεννημένος στο Γιοχάνεσμπουργκ το 1955, ο Γουίλιαμ Κέντριτζ σπούδασε πολιτικές επιστήμες και αφρικανικές σπουδές στο Πανεπιστήμιο του Witwatersrand, ενώ στη συνέχεια φοίτησε στο Johannesburg Art Foundation και σπούδασε θέατρο στην École Internationale de Théâtre Jacques Lecoq στο Παρίσι. Η πολιτική, το θέατρο και το σχέδιο αποτέλεσαν θεμελιώδεις επιρροές στη διεπιστημονική καλλιτεχνική του πρακτική.

Μια σειρά από κινούμενες εικόνες τα «Drawings for Projection», που δημιουργούσε σχεδιάζοντας, σβήνοντας και ξανασχεδιάζοντας με κάρβουνο υπήρξαν εξάλλου, η αφετηρία για τη διεθνή του αναγνώριση τη δεκαετία του 1990. Τα έργα αυτά, που πραγματεύονται το απαρτχάιντ, την αποικιοκρατία, τη μνήμη και τη συνενοχή, καθιέρωσαν τη χαρακτηριστική σύνδεση σχεδίου, κινηματογράφου και περφόρμανς στο έργο του. Στη συνέχεια ωστόσο, η πρακτική του επεκτάθηκε στη χαρακτική, τη γλυπτική, τα βιβλία, τις ταπισερί, το θέατρο, την όπερα και τις μεγάλης κλίμακας εγκαταστάσεις.

Η θεατρική πορεία

Η θεατρική του πορεία ξεκίνησε στη Νότια Αφρική στις αρχές της δεκαετίας του 1980 όπου ο καλλιτέχνης επαναπροσέγγισε την ευρωπαϊκή λογοτεχνία και το θέατρο, φιλτράροντάς τα μέσα από την πολιτική και ιστορική εμπειρία της Νότιας Αφρικής την εποχή του απαρτχάιντ. Στη συνέχεια, ο Κέντριτζ πέρασε στον χώρο της όπερας με το Il «Ritorno d’Ulisse in Patria» (1998), που έκανε πρεμιέρα στο Κunstenfestival des Arts στις Βρυξέλλες για να ακολουθήσουν το «The Magic Flute» (2005), παραγωγή της La Monnaie στις Βρυξέλλες, και το «The Nose» (2010), που έκανε πρεμιέρα στη Μετροπόλιταν Όπερα της Νέας Υόρκης.

Κατά τη δεκαετία του 2000 και του 2010, ο Κέντριτζ άρχισε να καταργεί όλο και περισσότερο τα όρια ανάμεσα στην όπερα, το θέατρο, την εγκατάσταση και την performance. Έτσι τα «Black Box / Chambre Noire» (Deutsche Guggenheim, Berlin, 2005), «Telegrams from the Nose» (Kaaitheater, Βρυξέλλες, 2010) και «Refuse the Hour» (2011) που παρουσιάστηκε αρχικά στο Market Theatre του Γιοχάνεσμπουργκ, συνδύασαν προβολές animation, μουσική, διάλεξη, χορογραφία και κινητική γλυπτική.

Μια μνημειώδης πολυμεσική εγκατάσταση που συνδύαζε φιλμ, χορό, ήχο και μια «μηχανή αναπνοής» ήταν εξάλλου, το «The Refusal of Time» (2012), που αναπτύχθηκε σε συνεργασία με τον φυσικό Πίτερ Γκάλισον και παρουσιάστηκε σε μεγάλα διεθνή ιδρύματα όπως το Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης και το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης του Σαν Φραντσίσκο, μεταξύ άλλων.

Οι μεγάλες παραγωγές

Στα επόμενα έργα του περιλαμβάνονται το «Winterreise» (2014), μια σκηνική προσέγγιση του κύκλου τραγουδιών του Σούμπερτ, το «Paper Music» (2014), το «Lulu» (2015), που έκανε πρεμιέρα στην Ολλανδική Εθνική Όπερα και παρουσιάστηκε στη συνέχεια στη Μετροπόλιταν Όπερα και στην Εθνική Όπερα της Αγγλίας, καθώς και τα «Notes Towards a Model Opera» και «More Sweetly Play the Dance» (και τα δύο 2015).

«Το Triumphs and Laments» (2016), ένα μνημειακό έργο δημόσιου χώρου στη Ρώμη, και το «A Guided Tour of the Exhibition: for Soprano with Handbag» (2016) διεύρυναν περαιτέρω τη σχέση του με την performance ενώ το «Wozzeck» (2017), μια νέα σκηνοθετική προσέγγιση της όπερας του Alban Berg, έκανε πρεμιέρα στο Φεστιβάλ του Σάλτσμπουργκ.

Το 2018, το «The Head & the Load», μια μεγάλης κλίμακας παραγωγή που συνδύαζε χορευτές, μουσικούς, animation και προβολές, έκανε πρεμιέρα στο Turbine Hall της Tate Modern και στη συνέχεια παρουσιάστηκε στην Ruhrtriennale, στο Park Avenue Armory της Νέας Υόρκης και στο Holland Festival. Το «Waiting for the Sibyl» (2019), μια όπερα δωματίου βασισμένη στον Βιργίλιο και τις μουσικές παραδόσεις της Νότιας Αφρικής, έκανε πρεμιέρα στο Teatro dell’ Opera di Roma.

Δεξιοτέχνης του σχεδίου

Στα πιο πρόσφατα έργα του Κέντριτζ που κινούνται στον χώρο της performance συγκαταλέγονται το «Oh To Believe in Another World» (2022), μια ταινία που συνοδεύει τη 10η Συμφωνία του Shostakovich, και το «The Great Yes, The Great No» (2024), όπερα δωματίου που έκανε πρεμιέρα στο LUMA Foundation στην Arles. Συνολικά, τα έργα αυτά αποκαλύπτουν την επίμονη άρνηση του Κέντριτζ να διαχωρίσει τις εικαστικές τέχνες από το θέατρο: το σχέδιο μετατρέπεται σε animation, το animation σε σκηνογραφία και η performance σε ένα μέσο διερεύνησης της ιστορίας, της μνήμης, της αποικιοκρατίας και του χρόνου.

Πολυγραφότατος και γνωστός ως δεξιοτέχνης του σχεδίου, ο Κέντριτζ εργάζεται καθημερινά στο εργαστήριό του στο Γιοχάνεσμπουργκ ξεκινώντας κάθε πρότζεκτ με τη δημιουργία πολυάριθμων σχεδίων. Kατόπιν -πιστός στο πνεύμα της συνεργασίας που χαρακτήρισε τη δουλειά του από τα πρώτα κιόλας χρόνια της σταδιοδρομίας του, όταν συνεργαζόταν με θεατρικές ομάδες στο ταραχώδες Γιοχάνεσμπουργκ της δεκαετίας του ’80 – προσκαλεί ηθοποιούς, μουσικούς, τραγουδιστές να δουλέψουν μαζί του στην παραγωγή εγκαταστάσεων και παραστάσεων μεγάλης κλίμακας.

Σε όλες αυτές τις ιδιαίτερες στιγμές της καλλιτεχνικής του δημιουργίας θα ανατρέξει η έκθεση στο ΕΜΣΤ η οποία προγραμματίζεται για τον προσεχή Ιούνιο.

Διαβάστε επίσης:

Χελώνες από πέτρα και πουλιά από χαυλιόδοντες – Εκπληκτικά ευρήματα

Αιγαίο και Ύδρα – Φως, φόρμες και χρώματα στην έκθεση Κώστα Γραμματόπουλου 

Σχεδιασμένη σαν κινηματογραφική ταινία – Μια ανατρεπτική πρόταση για την Ζωφόρο του Παρθενώνα