Η κλιμακούμενη ένταση στον γεωπολιτικό χώρο της Μέσης Ανατολής δεν συνιστά αιφνίδιο ή απρόβλεπτο φαινόμενο, αλλά αντιθέτως είχε εγκαίρως ανιχνευθεί και αξιολογηθεί μέσω των συγχρόνων εργαλείων της Συστημικής Γεωπολιτικής Ανάλυσης, τα οποία επιτρέπουν την ανάγνωση των δυναμικών ισχύος όχι ως αποσπασματικών γεγονότων, αλλά ως εκδηλώσεων βαθύτερων δομικών διεργασιών εντός του διεθνούς συστήματος.

Στο πλαίσιο αυτό, η μεθοδολογική συμβολή του καθηγητή Ιωάννη Θ. Μάζη, ο οποίος δικαίως θεωρείται θεμελιωτής και συστηματικός εκφραστής της εν λόγω επιστημονικής προσέγγισης στον ελληνικό χώρο, υπήρξε καθοριστική, καθώς ήδη από προγενέστερο χρονικό σημείο είχε επισημάνει, με όρους αυστηρής επιστημονικής τεκμηρίωσης, την επερχόμενη μετάβαση της περιοχής σε μία φάση ευρείας περιφερειακής σύγκρουσης.

1

Η διαμορφούμενη διεθνής συγκυρία, όπως αυτή αποκρυσταλλώνεται μέσα από την κλιμακούμενη ένταση και την πολεμική σύγκρουση στον ευρύτερο χώρο του Ιράν, δεν συνιστά λοιπόν απλώς ένα ακόμη περιφερειακό επεισόδιο ισχύος, αλλά λειτουργεί ως καταλύτης αναδιάταξης του παγκόσμιου γεωπολιτικού συστήματος, ιδίως ως προς τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη αντιλαμβάνονται την έννοια της ασφάλειας, της στρατιωτικής τεχνολογίας και της βιομηχανικής τους αυτονομίας.

Η πρόβλεψη αυτή δεν ερείδετο σε συγκυριακές εκτιμήσεις ή δημοσιογραφικές αναγνώσεις της επικαιρότητας, αλλά στη συστηματική ανάλυση των γεωπολιτικών υποσυστημάτων της περιοχής, των ανταγωνιστικών αξόνων ισχύος και των εντεινόμενων αντιφάσεων μεταξύ κρατικών και μη κρατικών δρώντων, οι οποίες, υπό το βάρος της συσσώρευσης, καθιστούσαν σχεδόν αναπόφευκτη την εκδήλωση ενός ευρύτερου πολεμικού φαινομένου. Με άλλα λόγια, η σημερινή κρίση δεν αποτελεί τομή, αλλά συνέχεια μιας προϋπάρχουσας δυναμικής, η οποία είχε ήδη διαγνωσθεί με σαφήνεια στο πλαίσιο της Συστημικής Γεωπολιτικής Ανάλυσης.

Η σύγκρουση στον ιρανικό γεωπολιτικό χώρο, ανεξαρτήτως της τελικής της έκβασης, ήδη επανακαθορίζει τις προτεραιότητες των κρατών ως προς την τεχνολογική υπεροχή. Η μετατόπιση από τα παραδοσιακά μέσα ισχύος προς τα λεγόμενα «έξυπνα» συστήματα, όπως τα μη επανδρωμένα αεροχήματα, τα αυτόνομα οπλικά συστήματα και οι δυνατότητες κυβερνοπολέμου, αποκαλύπτει ότι το νέο πεδίο σύγκρουσης δεν είναι μόνο υλικό, αλλά βαθύτατα πληροφοριακό και τεχνολογικό. Η χρήση drones, η ανάπτυξη συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης για στρατιωτικές εφαρμογές και η ενσωμάτωση big data στην επιχειρησιακή ανάλυση καθιστούν σαφές ότι η ισχύς στον 21ο αιώνα συνδέεται άρρηκτα με την ικανότητα ελέγχου και αξιοποίησης της πληροφορίας.

Εντός αυτού του περιβάλλοντος, η Ευρωπαϊκή Ένωση, επί μακρόν εγκλωβισμένη σε μία ιδιότυπη «στρατηγική αδράνεια» και εξάρτηση από τις Ηνωμένες Πολιτείες, φαίνεται να αντιλαμβάνεται πλέον ότι η επιβίωση και η γεωπολιτική της αξιοπιστία προϋποθέτουν την ανάπτυξη μιας αυτόνομης αμυντικής ταυτότητας. Το πρόγραμμα SAFE, το οποίο εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλέγμα πρωτοβουλιών για την ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής συνεργασίας, δεν είναι απλώς ένα χρηματοδοτικό εργαλείο, αλλά ένα δομικό στοιχείο συγκρότησης ενός ευρωπαϊκού γεωοικονομικού συμπλέγματος άμυνας.

Η λειτουργία του SAFE βασίζεται στη λογική της διασύνδεσης κρατικών και ιδιωτικών φορέων, με στόχο την επιτάχυνση της παραγωγής, την ενίσχυση της καινοτομίας και τη δημιουργία οικονομιών κλίμακας στον τομέα της άμυνας. Μέσω της κινητοποίησης κεφαλαίων και της ενίσχυσης συνεργειών μεταξύ εταιρειών διαφορετικών κρατών-μελών, επιδιώκεται η υπέρβαση του κατακερματισμού που χαρακτηρίζει την ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία. Η τελευταία, παρά το υψηλό επίπεδο τεχνογνωσίας που διαθέτει, υπολείπεται σε συνοχή και συντονισμό σε σχέση με τα αντίστοιχα βιομηχανικά συμπλέγματα των Ηνωμένων Πολιτειών ή της Κίνας.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η θέση της Ελλάδας σε αυτή τη νέα διαμορφούμενη πραγματικότητα. Η χώρα, λόγω της γεωγραφικής της θέσης στον πυρήνα της Ανατολικής Μεσογείου και της εγγενούς της εμπλοκής σε ένα περιβάλλον αυξημένης γεωπολιτικής ρευστότητας, διαθέτει αντικειμενικά κίνητρα για την ενίσχυση της αμυντικής της βιομηχανίας. Οι ελληνικές επιχειρήσεις στον τομέα της άμυνας, αν και ιστορικά αντιμετώπισαν προβλήματα δομικής αναδιάρθρωσης και περιορισμένης εξωστρέφειας, φαίνεται να αποκτούν εκ νέου δυναμική μέσα από τη συμμετοχή τους σε ευρωπαϊκά προγράμματα και συνεργασίες.

Η ένταξη ελληνικών εταιρειών σε δίκτυα συνεργασίας μέσω του SAFE μπορεί να λειτουργήσει ως πολλαπλασιαστής ισχύος, τόσο σε οικονομικό όσο και σε γεωπολιτικό επίπεδο. Μέσα από τη μεταφορά τεχνογνωσίας, την πρόσβαση σε χρηματοδοτικούς πόρους και τη συμμετοχή σε κοινά ερευνητικά και παραγωγικά σχήματα, οι ελληνικές επιχειρήσεις δύνανται να αναβαθμίσουν τη θέση τους στην ευρωπαϊκή αλυσίδα αξίας της άμυνας. Παράλληλα, η συμμετοχή αυτή ενισχύει την εθνική ασφάλεια, καθώς δημιουργεί προϋποθέσεις μεγαλύτερης αυτάρκειας σε κρίσιμους τομείς.

Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η έννοια της Defence Tech, η οποία συνιστά τον κατεξοχήν χώρο όπου συναντώνται η καινοτομία και η στρατιωτική εφαρμογή. Η ανάπτυξη τεχνολογιών όπως η τεχνητή νοημοσύνη, τα συστήματα αυτόνομης λήψης αποφάσεων, οι κβαντικές επικοινωνίες και οι προηγμένες μορφές κυβερνοασφάλειας αναδεικνύουν ένα νέο πεδίο ανταγωνισμού, στο οποίο η διάκριση μεταξύ πολιτικής και στρατιωτικής χρήσης γίνεται ολοένα και πιο δυσδιάκριτη. Η λεγόμενη «διττή χρήση» (dual-use) τεχνολογιών επιτρέπει τη μεταφορά καινοτομιών από τον ιδιωτικό τομέα στην άμυνα και αντιστρόφως, δημιουργώντας ένα δυναμικό οικοσύστημα ανάπτυξης.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση, μέσω του SAFE και συναφών πρωτοβουλιών, επιχειρεί να ενσωματώσει αυτό το οικοσύστημα σε ένα συνεκτικό στρατηγικό πλαίσιο. Η πρόκληση, ωστόσο, έγκειται όχι μόνο στην ανάπτυξη τεχνολογίας, αλλά και στη διαμόρφωση μιας κοινής στρατηγικής κουλτούρας μεταξύ των κρατών-μελών. Η ιστορική διαφοροποίηση των εθνικών συμφερόντων και αντιλήψεων περί απειλής εξακολουθεί να αποτελεί εμπόδιο στη συγκρότηση μιας πλήρως ενοποιημένης ευρωπαϊκής άμυνας.

Εντούτοις, οι εξωτερικές πιέσεις, όπως η αστάθεια στη Μέση Ανατολή και η αναδυόμενη πολυπολικότητα του διεθνούς συστήματος, λειτουργούν ως επιταχυντές ενοποίησης. Ο πόλεμος στο Ιράν, ως έκφανση αυτής της αστάθειας, υποχρεώνει την Ευρώπη να αναμετρηθεί με τις δομικές της αδυναμίες και να αναζητήσει λύσεις που θα της επιτρέψουν να λειτουργήσει ως αυτόνομος γεωπολιτικός δρών.

Συνοψίζοντας, το πρόγραμμα SAFE δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική ή οικονομική πρωτοβουλία, αλλά εντάσσεται σε μια ευρύτερη διαδικασία μετασχηματισμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης από μια κυρίως οικονομική ένωση σε έναν δρώντα με σαφή γεωπολιτική και στρατηγική ταυτότητα. Η επιτυχία του εγχειρήματος αυτού θα εξαρτηθεί από την ικανότητα των κρατών-μελών να υπερβούν τις επιμέρους διαφοροποιήσεις τους και να επενδύσουν σε μια κοινή αντίληψη ασφάλειας.

Για την Ελλάδα, η συγκυρία αυτή συνιστά ταυτόχρονα πρόκληση και ευκαιρία. Η ενεργός συμμετοχή σε προγράμματα όπως το SAFE, η ενίσχυση της εγχώριας αμυντικής βιομηχανίας και η αξιοποίηση των δυνατοτήτων της Defence Tech μπορούν να συμβάλουν στη διαμόρφωση ενός νέου αναπτυξιακού και γεωπολιτικού υποδείγματος, στο οποίο η χώρα θα λειτουργεί όχι μόνο ως καταναλωτής ασφάλειας, αλλά και ως παραγωγός ισχύος.

Η επόμενη ημέρα, επομένως, δεν θα κριθεί αποκλειστικά στο πεδίο της μάχης, αλλά στο πεδίο της τεχνολογίας, της βιομηχανίας και της στρατηγικής βούλησης. Και σε αυτό το πεδίο, η Ευρώπη καλείται να αποδείξει ότι μπορεί να μεταβεί από την αντίδραση στην πρόληψη και από την εξάρτηση στην αυτονομία.