«Η υψηλή ραπτική είναι μια σειρά από μυστικά που μεταφέρονται από γενιά σε γενιά», είπε ο Yves Saint Laurent, αποτυπώνοντας την ουσία της υψηλής μόδας.

Εμπράγματα, η φράση «υψηλή ραπτική» δεν είναι μόνο ένας όρος στο λεξιλόγιο της μόδας· είναι μια δήλωση πρόθεσης. Στα γαλλικά, η λέξη haute σημαίνει «υψηλή», όχι μόνο ως ένδειξη ποιότητας, αλλά και ως κοινωνική τοποθέτηση, ως ιεραρχία.

1

Η λέξη couture, από το ρήμα coudre — δηλαδή «ράβω» — περιγράφει την πράξη της κατασκευής, την έντονη χειρωνακτική διαδικασία μέσω της οποίας το ανθρώπινο χέρι ενώνει το ύφασμα και τις πολύτιμες πέτρες με το σώμα.

Μαζί, οι δύο λέξεις σχηματίζουν κάτι περισσότερο από έναν περιγραφικό όρο: δηλώνουν μια ανώτερη μορφή ραπτικής, τοποθετημένη ανώτερα του καθημερινού, του επαναλαμβανόμενου και του βιομηχανικού.

Τι εστί υψηλή ραπτική;

Αν η ραπτική είναι η τέχνη της ραφής, η υψηλή ραπτική είναι η κορυφή της. Κι όμως, εδώ γεννιέται μια σύγχυση. Στη σύγχρονη γλώσσα της μόδας, η λέξη couture χρησιμοποιείται για να περιγράψει ένα περίτεχνο φόρεμα, μια συλλογή υψηλής αισθητικής ή απλώς κάτι που μοιάζει ακριβό και σπάνιο. Γλωσσικά, αυτό δεν είναι λανθασμένο. Θεσμικά, όμως, υπάρχει μεγάλη διαφορά.

Η ραπτική, με τη γενική της έννοια, μπορεί να υπάρξει παντού. Δεν απαιτεί άδεια, δεν υπόκειται σε κανόνες, δεν δεσμεύεται από γεωγραφική τοποθεσία ή θεσμούς. Με τη γενική έννοια περιγράφει χειροποίητη ραπτική χωρίς υποχρεωτικά θεσμικό καθεστώς. Η υψηλή ραπτική, αντίθετα, δεν είναι μια ελεύθερη φράση. Είναι ένας τίτλος που απονέμεται.

Στη Γαλλία, η υψηλή ραπτική προστατεύεται νομικά και εποπτεύεται από την Ομοσπονδία Υψηλής Ραπτικής και Μόδας (Fédération de la Υψηλή ραπτική et de la Mode). Πρόκειται για τον επίσημο γαλλικό θεσμό που ιδρύθηκε το 1868 μέσω του Συνδικαλιστικού Θαλάμου Παρισινής Ραπτικής (Chambre Syndicale de la Couture Parisienne).

Δεν αρκεί ένα ρούχο να είναι χειροποίητο ή μοναδικό· πρέπει να εντάσσεται σε ένα αυστηρά ορισμένο σύστημα παραγωγής, ατελιέ, τεχνιτών και εποχιακών παρουσιάσεων, που διατηρείται σχεδόν αναλλοίωτο εδώ και πάνω από έναν αιώνα.

Η τέχνη που απευθύνεται σε μόλις 4.000 ανθρώπους

Σε μια εποχή όπου η μόδα έχει πλέον μετατραπεί σε στιγμιαίο περιεχόμενο — μια εικόνα που καταναλώνεται, ξεχνιέται και αντικαθίσταται μέσα σε δευτερόλεπτα λόγω των γρήγορων τάσεων— η υψηλή ραπτική επιμένει να υπάρχει έξω από τον χρόνο. Δεν προσπαθεί να είναι γρήγορη, ούτε δημοκρατική.

Δεν υπόσχεται προσβασιμότητα, ούτε αναζητά μαζικό κοινό. Αντιθέτως, έχει χτιστεί πάνω στην ιδέα της σπανιότητας, της απόλυτης αφοσίωσης και της τελετουργικής δημιουργίας. Και ίσως γι’ αυτό σήμερα, περισσότερο από ποτέ, μοιάζει παράδοξα επίκαιρη.

Σύμφωνα με δημοσιεύματα του Vogue και του Ινστιτούτου Marangoni, εκτιμάται ότι μόνο περίπου τέσσερις χιλιάδες άνθρωποι σε ολόκληρο τον κόσμο μπορούν να αγοράσουν κομμάτια υψηλής ραπτικής. Ο αριθμός ακούγεται σχεδόν μυθικός, σαν να ανήκει σε κάποιον μυστικό κύκλο συλλεκτών τέχνης ή σε μια κλειστή λέσχη που λειτουργεί μακριά από τα βλέμματα των πολλών.

Κι όμως, πίσω από αυτόν κρύβεται μια πολύ πραγματική, εξαιρετικά περιορισμένη πελατεία: μια σταθερή βάση τακτικών πελατών, κυρίως από τη Ρωσία, την Κίνα, τη Μέση Ανατολή και την ευρύτερη περιοχή Ασίας–Ειρηνικού. Πρόκειται για ανθρώπους που δεν αγοράζουν μόνο ρούχα, αλλά επενδύουν σε μια σχέση με έναν οίκο και τα ατελιέ του που διαρκεί συχνά μια ολόκληρη ζωή.

Οι κανόνες ενός αυστηρά δομημένου θεσμού

Η υψηλή ραπτική δεν είναι απλώς ακριβή. Είναι δομημένη εξαρχής ώστε να μην μπορεί ποτέ να γίνει μαζική. Στον αντίποδα της γενικευμένης χρήσης του όρου, η υψηλή ραπτική δεν είναι ένας ποιητικός χαρακτηρισμός για «πολύ ακριβά ρούχα».

Είναι ένας αυστηρά προστατευμένος θεσμός. Για να μπορέσει ένας οίκος να χρησιμοποιήσει τον τίτλο, πρέπει να πληροί μια σειρά απαιτήσεων που θυμίζουν περισσότερο όρκο αφοσίωσης στην τέχνη παρά επιχειρηματικό πλάνο.

Η δημιουργία ξεκινά πάντα από το σώμα ενός συγκεκριμένου ανθρώπου. Κάθε ένδυμα σχεδιάζεται κατά παραγγελία, με πολλαπλές δοκιμές, σε έναν διάλογο ανάμεσα στον πελάτη και τον δημιουργό. Ο οίκος οφείλει να διατηρεί ατελιέ στο Παρίσι, με τουλάχιστον 15 τεχνίτες πλήρους απασχόλησης, και να παρουσιάζει δύο φορές τον χρόνο συλλογές στην εβδομάδα μόδας υψηλής ραπτικής στο Παρίσι.

Τα ατελιέ, οι τεχνίτες και οι δημιουργίες

Πιο ειδικά, αναφορικά με τα ατελιέ, οι οίκοι χωρίζουν παραδοσιακά τα εργαστήριά τους σε δύο εξειδικευμένα, ξεχωριστά τμήματα: Atelier Flou και Atelier Tailleur. Αυτή η διαίρεση αντιπροσωπεύει τη δυαδικότητα του σχεδιασμού μόδας: απαλότητα έναντι δομής.

Το Atelier Flou, δηλαδή «απαλό» ή «ασαφές», είναι αφιερωμένο στη δημιουργία ρευστών, αδόμητων ενδυμάτων χρησιμοποιώντας ελαφριά, ευαίσθητα υφάσματα όπως μετάξι, σιφόν, μουσελίνα και οργάντζα. Στο επίκεντρο βρίσκονται είναι η πτύχωση, η συγκέντρωση και η ραφή φορεμάτων, οι βραδινές δημιουργίες και οι αέρινες μπλούζες.

Αντιθέτως, το Atelier Tailleur, με την έννοια «ραπτική ενός ράφτη», επικεντρώνεται σε δομημένα ενδύματα. Οι ειδικοί τεχνίτες των Tailleur ειδικεύονται στη δημιουργία ραμμένων επί παραγγελία κομματιών, όπως σακάκια, παλτά, φούστες και παντελόνια, χρησιμοποιώντας συχνά βαρύτερα, πιο σφιχτά υφάσματα που ορίζουν τη σιλουέτα.

Η κάθε συλλογή οφείλει να παρουσιάζει μοναδικά κομμάτια και αποτελείται αυστηρά από 50 look τα οποία δεν θα πουληθούν απαραίτητα, αλλά πρέπει να αποδείξουν ότι η τεχνογνωσία παραμένει ζωντανή. Αν ένας οίκος δεν βρίσκεται στην επίσημη λίστα οίκων-μελών, δεν έχει το δικαίωμα να αποκαλεί τη δουλειά του υψηλή ραπτική, όποιο κι αν είναι το επίπεδό της.

Η αυστηρότητα που προστατεύει την κληρονομιά του Charles Frederick Worth

Αυτή η αυστηρότητα δεν είναι τυχαία. Είναι ο λόγος που η υψηλή ραπτική εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται περισσότερο ως πολιτισμική κληρονομιά παρά ως εμπορικό προϊόν.

Η ιστορία της ξεκινά στο Παρίσι του 19ου αιώνα, όταν ο Charles Frederick Worth, Άγγλος στην καταγωγή, αλλά βαθιά συνδεδεμένος με τη γαλλική πρωτεύουσα, αναδιαμόρφωσε τον ρόλο του ράφτη. Για πρώτη φορά, ο δημιουργός δεν περίμενε απλώς να του υποδείξουν τι να φτιάξει. Πρότεινε ο ίδιος σιλουέτες, υφάσματα, υλικά και αισθητική.

Έντυνε αυτοκράτειρες, αριστοκράτισσες και γυναίκες της υψηλής κοινωνίας, καθιερώνοντας την ιδέα ότι η μόδα μπορεί να είναι υπογραφή, όραμα και εξουσία μαζί. H πρόσφατη έκθεση Worth, Inventing Haute Couture στο Petit Palais στο Παρίσι, αφιερωμένη στον Worth, υπενθύμισε ότι η ραπτική γεννήθηκε ως μια τέχνη για ελάχιστους — για εκείνους που μπορούσαν όχι μόνο να την πληρώσουν, αλλά και να κατανοήσουν τη σημασία της.

Πόσο κοστίζουν οι δημιουργίες του σήμερα

Παρά το πέρασμα των αιώνων, αυτή η πραγματικότητα δεν έχει αλλάξει ουσιαστικά. Σήμερα, παρά τις εμφανίσεις των σταρ στο κόκκινο χαλί και την ψηφιακή υπερέκθεση, η υψηλή ραπτική εξακολουθεί να λειτουργεί σε έναν ιδιωτικό κόσμο. Οι τιμές ξεκινούν από 25.000 έως 50.000 δολάρια για ένα κατά παραγγελία σύνολο και μπορούν να ξεπεράσουν τα 300.000 δολάρια για περίτεχνες δημιουργίες.

Ένα νυφικό υψηλής ραπτικής μπορεί να φτάσει ή και να ξεπεράσει το ένα εκατομμύριο δολάρια. Και όμως, το κόστος δεν αφορά μόνο τα υλικά ή τον χρόνο. Αντικατοπτρίζει την εργασία δεκάδων ανθρώπων, χιλιάδες ώρες χειροποίητου κεντήματος, πολλές φορές απευθείας πάνω στο μανεκέν ή το ανθρώπινο σώμα, τεχνικές που μαθαίνονται σε βάθος δεκαετιών και δεν μπορούν να αυτοματοποιηθούν.

Ο βελγικός οίκος μόδας Natan, που ιδρύθηκε το 1930 από τον Edouard Vermeulen, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς αυτή η παράδοση επιβιώνει σήμερα. «Όπως και στην εποχή του Charles Frederick Worth, κάθε ένδυμα ξεκινά με μια ατομική συνάντηση στο σαλόνι μας στις Βρυξέλλες», λέει η Roos Dolmans, εμπορική διευθύντρια του οίκου. «Οι πελάτες έρχονται σε έναν ιδιωτικό χώρο, μοιράζονται το όραμά τους και οι δοκιμές γίνονται κάθε εβδομάδα. Είναι πολυτέλεια να έχεις κάποιον που εργάζεται αποκλειστικά για σένα».

Η διαδικασία διαρκεί πέντε έως επτά εβδομάδες, ενώ τα νυφικά μπορεί να απαιτήσουν έως και έξι μήνες. Οι χάντρες εξακολουθούν να κεντιούνται στο χέρι, τα υφάσματα να παίρνουν μορφή πάνω στο σώμα. «Η μόνη σύγχρονη καινοτομία είναι η ψηφιακή κατασκευή πατρόν», παραδέχεται η Dolmans.

«Αλλά όταν πρόκειται για υψηλή ραπτική, κανένας υπολογιστής δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη μαγεία των ανθρώπινων χεριών». Δεν είναι τυχαίο ότι οι μεγαλύτεροι οίκοι του κόσμου — Chanel, Christian Dior, Elie Saab, Georges Hobeika και Armani Prive — συνεχίζουν να επενδύουν σε ατελιέ που, σε οικονομικούς όρους, σπάνια είναι κερδοφόρα.

Tα επίσημα μέλη της Haute Couture – οι Grands Couturiers

Διευκρινίζεται ότι τα επίσημα μέλη της Haute Couture (Grands Couturiers) και τα προσκεκλημένα μέλη ορίζονται από την Fédération de la Haute Couture et de la Mode (FHCM) στο Παρίσι με βάση αυστηρά κριτήρια.

Σημαντικά επίσημα μέλη είναι οι οίκοι Chanel, Dior, Givenchy, Schiaparelli και Maison Margiela, ενώ τα προσκεκλημένα μέλη, που προσκαλούνται ανά σεζόν, περιλαμβάνουν σχεδιαστές όπως οι Iris Van Herpen, Rahul Mishra, Robert Wun και φέτος τη Celia Kritharioti.

Για αυτούς τους οίκους, η υψηλή ραπτική λειτουργεί ως το απόλυτο σύμβολο κύρους, ως πολιτισμικό κεφάλαιο που διαχέεται σε ολόκληρο το brand. Το μεγάλο ερώτημα, ωστόσο, παραμένει. Σε έναν κόσμο όπου οι «φιλόδοξοι καταναλωτές» υποχωρούν και η μεσαία αγορά πολυτελείας δείχνει σημάδια κόπωσης, μπορεί η απόλυτη αποκλειστικότητα να συνεχίσει να έχει νόημα; Ή μήπως η υψηλή ραπτική θα παραμείνει, όπως πάντα, ένα εκλεπτυσμένο καταφύγιο για εκείνους που αναζητούν όχι απλώς ένα ρούχο, αλλά μια εμπειρία μοναδική, αμετάφραστη και ανεπανάληπτη;

Ίσως, τελικά, η δύναμή της να βρίσκεται ακριβώς εκεί: στο γεγονός ότι δεν προσπαθεί να ανήκει σε όλους.

Διαβάστε επίσης:

Chanel: Μια μοναδική ιδιωτική συλλογή με σχέδια των Karl Lagerfeld και Virginie Viard σε δημοπρασία από τον οίκο Bonhams 

Margot Robbie: Ο ρομαντισμός επέστρεψε με τη σαγηνευτική ηθοποιό να μαγνητίζει σε κάθε εμφάνιση για τα Ανεμοδαρμένα Ύψη 

Bvlgari Icons: Οι μικρές τσάντες και οι μεγάλες ιδέες της Μαίρης Κατράντζου