Ο Κυριάκος Μητσοτάκης, πιστός στη μεταρρυθμιστική του αυτοαντίληψη, επαναφέρει το ζήτημα μιας βαθιάς αναμόρφωσης του Συντάγματος.

Όχι μιας ακόμη αποσπασματικής αναθεώρησης, αλλά μιας προσαρμογής ενός θεσμικού κειμένου που, στον πυρήνα του, παραμένει προϊόν του 1975—μιας εποχής αποκατάστασης και σταθερότητας, όχι διαρκούς κρίσης, τεχνολογικής επιτάχυνσης και γεωπολιτικής ρευστότητας.

Η σύγκριση με το βρετανικό παράδειγμα είναι αποκαλυπτική. Εκεί δεν υπάρχει ενιαίο, κωδικοποιημένο Σύνταγμα, αλλά ένα εξελισσόμενο σύνολο δικαστικών αποφάσεων, κοινοβουλευτικών εθίμων και θεσμικών συμβάσεων. Το σύστημα κερδίζει σε ευελιξία και προσαρμοστικότητα. Το ελληνικό, αυστηρά γραπτό και τυπικό, κερδίζει, ίσως, σε ασφάλεια δικαίου—αλλά χάνει σε ταχύτητα και θεσμική μάθηση. Το ζητούμενο σήμερα είναι η αναγνώριση πως ένα Σύνταγμα του 20ού αιώνα δυσκολεύεται να ρυθμίσει μια πολιτεία του 21ου.

Εξάλλου, η ίδια η εξουσία έχει αλλάξει μορφή. Η ισορροπία μεταξύ των λειτουργιών του κράτους έχει μετατοπιστεί επικίνδυνα υπέρ της εκτελεστικής. Η Βουλή συχνά περιορίζεται σε ρόλο επικύρωσης, η δικαιοσύνη λειτουργεί υπό πίεση χρόνου και πολιτικού κλίματος, ενώ η διακυβέρνηση μεταφέρεται σε επιτελικά κέντρα, fast-track διαδικασίες και μόνιμες «εξαιρέσεις». Πρόκειται για διεθνή τάση, αλλά στην Ελλάδα προσκρούει σ’ ένα Σύνταγμα που δεν σχεδιάστηκε έχοντας κατά νου την ευελιξία και την πίστη στους θεσμούς αλλά τη νομιμοφροσύνη.

Εδώ τίθεται το κρίσιμο ερώτημα προς το σύνολο της αντιπολίτευσης. Όχι αν θα συμφωνήσει άκριτα, αλλά αν θα αναλάβει την ευθύνη που της αναλογεί απέναντι στον θεσμικό εκσυγχρονισμό. Ο δογματισμός—η άρνηση ως αυτόματη αντίδραση, το «όχι σε όλα» ως πολιτική ταυτότητα—δεν αποτελεί θεσμικό αντίβαρο. Αποτελεί εύκολη λύση στην απουσία ουσίας. Και, τελικά, συνενοχή στη διαιώνιση ενός συστήματος που όλοι διακηρύσσουν ότι θέλουν να αλλάξουν. Η συναίνεση χωρίς κρίση είναι όντως προβληματική. Η άρνηση χωρίς πρόταση είναι, όμως, πολιτικά κενή.

Σε αυτό το πλαίσιο, το ΠΑΣΟΚ βρίσκεται μπροστά σε μια σπάνια ευκαιρία. Ιστορικά υπήρξε δύναμη συνταγματικών τομών—όσο κι αν μερικές ήταν αμφιλεγόμενες. Σήμερα, όμως, η τακτική του Νίκου Ανδρουλάκη—διαρκής επίθεση στην κυβέρνηση σε όλη την ύλη—λειτουργεί συχνά ως υποκατάστατο στρατηγικής, ως αντίβαρο στις εσωκομματικές τριβές και ως αντανάκλαση του χαρακτήρα ενός ηγέτη που προτιμά τη σύγκρουση από τη σύνθεση. Η συνταγματική αναθεώρηση, όμως, απαιτεί το αντίθετο: επιλεκτική στήριξη, τεκμηριωμένες αντιπροτάσεις, καθαρές απορρίψεις εκεί όπου υπάρχει πραγματική ιδεολογική ασυμβατότητα. Μπορεί το ΠΑΣΟΚ να δραπετεύσει από το παλαιοκομματικό σύνδρομο όπου η παραμικρή συμφωνία με τον αντίπαλο θεωρείται προδοσία και να αποδείξει με το θάρρος της γνώμης του – όποια κι αν είναι αυτή, όσο κι αν τυγχάνει να συμφωνεί με την κυβέρνηση– πως έχει τα εχέγγυα για να κυβερνήσει; Θα καταλάβουν οι του ΠΑΣΟΚ ότι για την κοινή γνώμη θα περάσουν τεστ κρίσης για την ειλικρίνεια του ενδιαφέροντος τους απέναντι στο κοινωνικό σύνολο, τεστ κρίσης και την πολιτική τους ωριμότητα;

Στο βάθος, το ερώτημα είναι ποιο κράτος θέλουμε. Ένα κράτος-διαχειριστή; Ένα κλασικό industrial state; Ένα σύγχρονο mission-oriented κράτος με σαφείς στόχους; Ένα κράτος που να επιδιώκει την παραγωγική ανασυγκρότηση, την κλιματική μετάβαση, την θεσμική ανθεκτικότητα—αλλά με ισχυρά αντίβαρα, λογοδοσία και μηχανισμούς αυτοδιόρθωσης;

Όπως θα υπενθύμιζε ο Αριστοτέλης, οι νόμοι δεν υπάρχουν για να ακινητοποιούν την πόλη, αλλά για να υπηρετούν το τέλος της. Και σήμερα, το τέλος αυτό δεν είναι ούτε η αδράνεια της αντιπολίτευσης ούτε η παντοδυναμία της εκτελεστικής, αλλά ένα κράτος ικανό να μαθαίνει, να διορθώνεται και να αντέχει.

Διαβάστε επίσης:

Διάτρητο κράτος – Η αποτυχία που δεν διορθώνεται